Sunday, July 16, 2017

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : જુલાઈ, ૨૦૧૭

સંગીતકાર સાથેની પહેલી ફિલ્મનું મોહમ્મદ રફીનું સૉલો ગીત - ૧૯૪૯
૨૦૧૬ના ડીસેમ્બર મહિનાથી આપણે મોહમ્મદ રફીના જન્મદીવસ અને મૃત્યુતિથિની યાદમાં તેમણે જૂદા જૂદા સંગીતકારો સાથે સૌથી પહેલ વહેલાં સૉલો ગીતોની શ્રેણી શરૂ કરી છે. ૧૯૪૪થી ૧૯૪૮નાં વર્ષના તેમના કારકીર્દીના સૌપ્રથમ સમયખંડમાં રેકર્ડ થયેલાં આ પ્રકારનાં ૧૯૪૪થી ૧૯૪૬ વર્ષનાં ગીતો આપણે ભાગ ǁ૧ǁમાં અને ૧૯૪૭ અને ૧૯૪૮નાં ગીતો ભાગ ǁ૨ǁમાં ડીસેમ્બર ૨૦૧૬માં સાંભળ્યાં હતાં.૧૯૫૦થી ૧૯૫૪નાં હવે પછીનાં પાંચ વર્ષનો સમયખંડ આપણે ૨૦૧૭નાં વર્ષમાં હાથ પર લઈશું.
[દસ્તાવેજીકરણની સરળતા માટે આપણે ફિલ્મોનાં નામની અંગ્રેજી બારાખડી મુજબ ગીતો રજૂ કર્યાં છે]

૧૯૪૯નું વર્ષ મોહમ્મદ રફીની કારકીર્દીની સીડીમાં એવું પગથિયું ગણી શકાય જેના પછી તેમણે પુરુષ પાર્શ્વ ગાયકોમાં ટોચનું સ્થાન મેળવવામાં બહુ સમય નથી વિતાવવો પડ્યો. ૧૯૪૯નાં વર્ષમાં તેમણે ગત વર્ષોમાં જેમની સાથે જોડાણ સંધાયાં હતાં એવા હુસ્નલાલ ભગતરામ, હંસરાજ બહલ, નૌશાદ, સી રામચંદ્ર કે શ્યામ સુંદર જેવા સંગીતકારો સાથે પુષ્કળ કામ કર્યું. આ ગીતોમાંથી બહુ ઘણાં ગીતો એ સમયે તો લોકજીભે ચડ્યાં જ હતાં, પણ તે સાથે લગભગ સાત દાયકા બાદ પણ તેમની ચાહત બનવી રાખી શક્યાં છે. ૧૯૪૯નાં વર્ષમાં તેમણે આજે હવે ખૂબ જાણીતા થયેલા એ સમયના નવોદિત સંગીતકારો તેમ જ કેટલાક બહુ જાણીતા ન કહી શકાય તેવા સંગીતકારો સાથેનાં પહેલવહેલાં સૉલો ગીતોની સંખ્યા જ એક સ્વતંત્ર પૉસ્ટ માટે પૂરતી બની રહે છે. આ પૈકી ઘણા સંગીતકારો સાથેનાં તેમનું સંયોજન આગળ જતાં પણ બહુ જ ફળદાયી નીવડ્યાં.

પ્રસ્તુત પૉસ્ટ માટેની સામગ્રીની તૈયારી કરવાનું શરૂ કર્યું ત્યારે એક આખી પૉસ્ટ માટે પૂરતી થઈ જાય એટલી સામગ્રી મળશે તેવો અંદાજ નહોતો. પરંતુ જેમ જેમ ગીતો મળતાં ગયાં અને સાંભળતો ગયો તેમ તેમ જોયું કે હજૂ પણ તેમનાં જાણીતાં કરતાં ઓછાં જાણીતાં ગીતો વધારે છે. હિંદી ફિલ્મનાં સુવર્ણ કાળના ટોચના પુરુષ પાર્શ્વ ગાયક તરીકે આપણે મોહમ્મદ રફીનાં સૉલો ગીતોને માણ્યાં છે તેનો પાયો ઘડવામાં આ ગીતોનો ફાળો પણ આપણી સમક્ષ સ્પષ્ટ થવા લાગે છે.

લો રૂખ બદલ રહા હૈ ઝીંદગી કા, ધરા લે કર ચલી હૈ દુઆ, અલ્લાહ કા સહારા ખુદર્દ યે નઝારા - બાનૂ - પંડિત રામ પ્રસાદ

પંજાબી લોક ધૂન હીરની શૈલીમાં ઢાળાયેલ ધૂન.


મૈં ઝીંદગીમેં હરદમ રોતા હી રહા હૂં - બરસાત - શંકર જયકિશન – ગીતકાર: હસરત જયપુરી

બરસાત શંકર જયકિશનની કારકીર્દીની સૌથી પહેલી ફિલ્મ હતી. ફિલ્મની વાર્તાની માંગ અનુસાર, ફિલ્મનાં ગીતોમાં સિંહ ફાળો લતા મંગેશકરનાં ગીતોનો છે. પુરૂષ પાર્શ્વ ગાયકના ફાળે આવેલાં ગીતોમાં મૂકેશનું સ્થાન આગવું રહ્યું છે. આમ, પ્રસ્તુત ગીત મોહમ્મદ રફીને ફાળે આવેલું એક માત્ર સૉલો ગીત છે અને તે પણ કરૂણ ભાવથી છલકાતું. રાજ કપૂર ઉપર ગીત ફિલ્માવાયું છે, પણ છે બેકગ્રાઉન્ડ ગીત. આરકે-શંકરજયકિશનનાં સંયોજનમાં બનેલી બધી જ ફિલ્મોમાં આ જ પ્રવાહ જોવા મળશે. હા, આહ (૧૯૫૫) અને જિસ દેશમેં ગંગા બહેતી હૈ (૧૯૬૧)ના અપવાદ સિવાય આરકેની મેરા નામ જોકર સુધીની બધી જ ફિલ્મોમાં રફીના ભાગે એકાદ ગીત તો હોય જ. કોઈક ઓછું ચાલે, કોઈક બીજાં ગીતોની ટક્કર લે એટલું ચાલે.


જબ યાદ કિયા હમ આને લગે, આને લગે.....તુમ જ઼િડકીયાં હમ કો દેને લગે, હાં દેને લગે - ચીલ્મન - હનુમાન પ્રસાદ શર્મા – ગીતકાર: એમ કે છીબ્બર

'ચીલ્મન‘માં રફીનું બીજું પણ એક સૉલો ગીત છે - ઝહે કિસ્મત તેરી મહેફિલ સે. હનુમાન પ્રસાદ અને રફીની આ વર્ષમાં 'દૌલત' પણ આવી હતી, જેમાં પણ એક સૉલો ગીત હતું - મોહબ્બત કી સભામેં હમ કલેક્ટર બન કે. જો કે આ ગીત નેટ પરથી મને નથી મળી શક્યું. હિંદી ફિલ્મ ગીતકોશની નોંધ મુજબ 'ચીલ્મન'નાં ૧૨માંથી ૧૦ ગીતો આ જ વર્ષની એક અન્ય ફિલ્મ 'જન્નત'ની રેકર્ડ્સ પર પણ છે.

એક દિન એક અરમાન ભરા દિલ ઉલ્ફતસે દો ચાર હુઆ - ગરીબી - બુલો સી રાની - ગીતકાર: બી આર શર્મા

બુલો સી રાનીએ મોહમ્મ્દ રફીનો સૉલો અવાજ પહેલી વાર પ્રયોગ કર્યો. ફિલ્મમાં પ્રસ્તુત ગીત ઉપરાંત એક બીજું સૉલો ગીત - કીસીસે હમને પૂછ મોહબ્બત કિસકો કહતે હૈ -અને શમશાદ બેગમ સાથેનું એક યુગલ ગીત પણ છે.

તાલીમ કા તરાના ઉંચે સૂરોમેં ગા - નઈ તાલીમ - વસંત દેસાઈ - ગીતકાર: એસ આર ચોપડા 'સાઝ'

હિંદી ફિલ્મ ગીત કોષમાં આ ફિલ્મ હેઠળ માત્ર બે જ ગીતો નોંધાયાં છે. જેમાં આ ગીતના ગાયકની નોંધ નથી. આ વર્ષમાં વસત દેસાઈની એક બીજી ફિલ્મ 'નરસિંહ અવતાર' પણ જોવા મળે હે. યુટ્યુબના એક અનુભવી અપલોડર યશવંત વ્યાસ 'નરસિંહ અવતાર'નાં ગીત નારાયણ જાગો, જાગો કરૂણાનિધિ જાગોના ગાયક તરીકે મોહમ્મદ રફીની નોંધ કરે છે. 
 
એક દિલને સુના એક દિલને કહા, એક દર્દ ભરા અફસાના હાયે દર્દ ભરા અફસાના - પર્દા - શર્માજી – ગીતકાર: સ્વામી રામાનન્દ

હિંદી ફિલ્મનાં ગીતોના સુજ્ઞ ચાહકોને તો ખબર જ છે કે 'શર્માજી' આપણે જેમને ખય્યામનાં નામથી ઓળખીએ છીએ તેમનું શરૂઆતની ફિલ્મોનું તખલ્લુસ છે. આ ફિલ્મ બીજું પણ એક સૉલો - સીતમગર સે લેતા હૈ તૂ ઇતન્કામ 

સમયકા ચક્કર સૌ બલ ખાયે - રાઝ - મલીક સરદાર – ગીતકાર: મીરાજી

મોહમ્મદ રફીની પોતાની આગવી શૈલી તરીકે જાણીતી થયેલ ગાયકીનો એક બહુ ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો. હિંદી ફિલ્મ ગીત કોષમાં સંગીતકારનું નામ મલીક સરદાર તરીકે નોંધવામાં આવ્યુ છે. નેટ પરના અન્ય સંદર્ભોમાં તે સરદાર મલીક તરીકે જોવા મળે હે. જો કે આ બન્ને એક જ વ્યક્તિ છે કે કેમ તે વિષે મારી પાસે કોઈ ચોક્કસ માહિતી નથી.

તીર પે તીર ખાયે જા, ઝુલ્મો સીતમ ઉઠાયે જા - રૂપલેખા - સજ્જદ હુસૈન – ગીતકાર: ખુમાર બારાબંક્વી

સજ્જદ હુસૈનને ચોપડે મોહમ્મદ રફીનાં સૉલો ગીતોનું ખાતું ખૂલ્યું છે. આજના અંકમાંનાં બધાં ગીતોમાં પ્રસ્તુત ગીત સૌથી વધારે લોકચાહના મેળવેલ ગીત કહીએ તો તે અતિશયોક્તિ નહીં કહેવાય.

ભજ મન કમલનયન કમલેશ - સંત જનાબાઈ - સુધીર ફડકે – ગીતકાર: પંડિત નરેન્દ્ર શર્મા

હિંદી ફિલ્મ ગીતકોષ આ ફિલ્મમાં ૨૨ ગીતો છે એવી નોંધ લે છે, જે પૈકી માત્ર બે જ ગીતોના ગાયકની ઓળખ નોંધવામાં આવી છે. યુ ટ્યુબ પર દિલ્મનાં બે ભજન મોહમ્મદ રફીના નામે જોવા મળે છે. મોહમ્મદ રફીની ભજન ગાયકીની આગવી શૈલીના પગરવનો અણસાર અહીં સાંભળવા મળશે.

મેહમાન બન કે આયે થે અરમાન બન ગયે - શોહરત - અઝીઝ (હીન્દવી) – ગીતકાર: ગુલશન જ઼મા

આ ગીતનું એક બીજું યુગલ વર્ઝન પણ ફિલ્મમાં છે જેમાં રફીનો સાથ હમીદા બાનો કરે હે. અહીં મૂકેલી ક્લિપમાં બન્ને વર્ઝન સાંભળવા મળે છે. 
૧૯૪૯નાં વર્ષમાં મોહમ્મદ રફીનાં સૉલો ગીતોનાં ખાતાં ૧૦ સંગીતકારોને ચોપડે ખૂલ્યાં. ૧૯૪૮ના વર્ષ માટે પણ આ સંખ્યા આટલી જ હતી. ફરક એ છે કે ૧૯૪૯માં રફીએ ૪૯ ફિલ્મોમાં ૨૧ સંગીતકારો માટે બધું મળીને ૧૨૧ ગીતો ગાયાં જ્યારે ૧૯૪૮માં એ આંકડા અનુક્રમે ૨૧, ૨૫ અને ૫૨ છે. તે ઉપરાંત જોઈએ તો ૧૯૪૪થી ૧૯૪૯ સુધીમાં મોહમ્મદ રફીએ ૧૧૩ ફિલ્મોમાં બધું મળીને ૨૪૮ ગીતો ગાયાં હતાં. આમ કહી શકાય કે ૧૯૫૦થી મોહમ્મદ રફી ઘોડાપૂર તરીકે જે રીતે હિંદી ફિલ્મનાં પુરુષ પાર્શ્વગાયનના ક્ષેત્રે છવાતા ગયા તે માટેના દરવાજા ૧૯૪૯માં પૂરેપૂરા ખુલી ગયા હતા.


આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે આપણી યાદમાં વિસરાતાં જતાં બીજાં આવાં જ અવિસ્મરણિય ગીતો સાથે ફરી મળીશું...તમને આવાં અવિસ્મરણીય ગીતો યાદ આવે તો જરૂરથી જણાવશો……

Sunday, July 9, 2017

એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપ - ૫ - પુરુષ સૉલો ગીતનું યુગલ કે કોરસ વર્ઝન :: [૨]

ગત અંકમાં આપણે પુરુષ સૉલો ગીત અને તેનાં યુગલ કે કોરસ ગીતનાં એ જ ફિલ્મમાં પ્રયોજાયેલાં બીજાં સ્વરૂપનાં ૧૯૪૧થી ૧૯૫૭ સુધીનાં ગીતો સાંભળ્યાં

આજે આ સફરને આગળ ધપાવીશું

કદમ બઢાયે જા તૂ ન ડર કદમ બઢાયે જા - બડા ભાઈ (૧૯૫૭)- નાશાદ

ફિલ્મમાં મોહમ્મદ રફી અને આશા ભોસલેના યુગલ સ્વરોવાળું સ્વરૂપ પહેલાં મુકાયું હોવું જોઇએ કેમ કે એ તબક્કે આખું કુટુંબ એક સાથે મળીને ખુશી ખુશીથી જીવનમાં આગળ વધવાનો નિર્ધાર વ્યક્ત કરતાં હોય તેમ જણાય છે.

મોહમ્મદ રફીના સ્વરનું સૉલો વર્ઝન ફિલ્મમાં પછીથી આવતું જણાય છે કેમકે અહીં હવે નાયક જિંન્દગીની મુશ્કેલો સામે એકલો લડી રહ્યો છે અને તે સમયે સારા સમયમાં બધાંએ સાથે મળીને આગળ વધવાનો જે નિર્ધાર કર્યો હતો તે હવે તેને આજની મુશ્કેલીઓ સામે લડવાનું બળ પૂરૂં પાડે છે.

હમ પંછી એક ડાલ કે - હમ પછી એક ડાલકે (૧૯૫૭) - એન દત્તા
હિંદી ફિલ્મોમાં છોકરાઓનો અવાજ પણ પુરુષ જેવો ઘેરો ન થયો હોય એ ઉમરનાં બાળકોનાં ગીતમાં સ્ત્રી પાર્શ્વગાયિકાઓના સ્વરનો જ ઉપયોગ કરાતો. આ ગીતમાં પણ આશા ભોસલે અને સાથીઓ (જેમાં શમશાદ બેગમ, સુમન હેમાડી(કલ્યાણપુર જેવાં નામો પણ છે એવી નોંધ પણ જોવા મળે છે)ના સ્વર-સમુહનો ઉપયોગ શાળાનાં બાળકો સમૂહ કાર્યયજ્ઞના એક સામાજિક કામમાં ભાગ લઇ રહ્યાં છે તે સમયે ગવાયેલ ગીત છે. 
પાછળથી હાસ્ય કલાકારો તરીકે નામ કાઢનાર કલાકારો જગદીપ અને મોહન ચોટી પોતાના મિત્રોને સમૂહ યજ્ઞ વખતે કરેલા નિર્ધારની ફરીથી યાદ અપાવે છે. મોહમ્મદ રફીના સ્વરમાં રજૂ થયેલ સૉલો ગીતમાં એ નિર્ધારના અમલ કરવા માટેનો થનગનાટ ધબકે છે.


રાત ભર કા હૈ મહેમાં અંધેરા કિસકે રોક રૂકા હૈ સવેરા - સોનેકી ચિડીયા (૧૯૫૮) - ઓ પી નય્યર
સામાન્યતઃ હલકાંફૂલકાં ગીતો આપવા માટે જાણીતા ઓ પી નય્યરને જ્યારે જ્યારે અર્થપૂર્ણ ગીત આપવાની તક મળી છે ત્યારે તેમણે એ તકને બન્ને હાથોથી ઝડપવામાં નથી તો પાછી પાની કરી કે નથી તો સરખામણીના કોઈ પણ માપદંડમાં અંશ ભર પણ ઊણા ઉતર્યા.
મોહમ્મદ રફીનું સૉલો વર્ઝન રાતના અંધારાની ગમગીનીને હટાવી દેવાનો સંદેશો આપે છે.
મોહમ્મદ રફી અને આશા ભોસલેનું યુગલ વર્ઝન એકમેકના સાથથી દુનિયાની સામે લડી લેવા માટે એકબીજાંને બળ પૂરૂં પાડવાનો સંવાદ રૂપ છે.
બેદર્દ ઝમાના તેરા દુશ્મન હૈ તો ક્યા હૈ દુનિયામેં જિસકા કોઈ નહીં ઉસકા ખુદા હૈ - મહેંદી (૧૯૫૮)-
હેમંત કુમારના સ્વરનું પહેલું વર્ઝન પરદા પર એક ફકીર ગાય છે. લતા મંગેશકર સાથેનાં યુગલ વર્ઝનમાં શરૂઆતમાં નાયિકા ગીતના સંદેશ માટે સવાલ ઉઠાવે છે પણ અંતમાં તો એ પણ  દુનિયામાં જેનું કોઈ નથી એનો ભગવાન છે એ વાતનો સ્વીકાર કરે છે.
હમ ચલ રહે થે વો ચલ રહે થે મગર દુનિયાવાલોંકે દિલ જલ રહે થે - દુનિયા ના માને (૧૯૫૯) - મદન મોહન 

આ ગીતમાં પણ મુકેશ અને લતા મંગેશકરનું યુગલ ગીત ફિલ્મમાં પહેલાં આવે છે . પ્રેમના અંકુર તાજા તાજા ફૂટ્યા છે, નાયક નાયિકાને સાથે સાથે ચાલવાના રોમાંસને માણવાના સંજોગો સાનુકૂળ છે, એટલે દુનિયા તેમને જોઈને જલે તો પરવા નથી....

મૂકેશનું સૉલો વર્ઝન ગીતનું બીજું વર્ઝન છે જેમાં નાયક પોતાનો અફસોસ વ્યક્ત કરે છે કે અમે બે સાથે ચાલતાં હતાં અને જલન દુનિયાને થતી હતી. આ જ વાદિયાં હતી પણ એ સમય જૂદો હતો અને આજનો આ એકલાપણાનો સમય કેટલો જૂદો છે.

મૂકેશ અને મદન મોહનનો સંગાથ પણ બહુ લાંબો નથી રહ્યો, પણ એ ટુંકા સંગાથમાં પણ તેઓ આપણા માટે યાદગાર ગીતો છોડતા ગયા છે.

પ્યાર જગાનેવાલા - ઝરા બચકે (૧૯૫૯) - નાશાદ – ગીતકાર: અસદ ભોપાલી
આ લેખશ્રેણી માટે શોધખોળ કરતાં ઘણી વાર સાવ જ ન સાંભળેલાં ગીત હાથ લાગી જતાં હોય છે. પ્રસ્તુત ગીત આવાં ગીતોમાંનું એક ગીત છે.
યુગલ વર્ઝન મન્ના ડે અને લતા મંગેશકરના સ્વરમાં છે. હીરો અને હીરોઈન (કિશોરી ઉમરની નંદા)એક બીજાને મળવા બેતાબ છે તે પ્રેમભર્યો તલસાટ ગીતમાં વણી લેવાયો છે. ગીત પૂરૂં થતાં સુધીમાં તો બન્ને સાથે ગીત ગાઈને મિલનનો આનંદ વ્યક્ત કરતાં થઇ ગયાં છે.
બન્ને છૂટાં પડી ગયાં પછી હીરોઇનને રસ્તામાં ગીત ગાઈને પેટીયું કમઈ લેતાં કલાકારો પાસે આ ગીત ફરીથી સાંભળવા મળે છે. એ વર્ઝનમાં એક આખો અંતરો મન્ના ડેના સૉલો સ્વરમાં છે.
અહીં આ બન્ને વર્ઝન એક ક્લિપમાંથી સાંભળવા મળશે.

લહરોં પે લહર ઉલ્ફત હૈ જવાં રાતોંકી સહર ચલી આઓ યહાં - છબીલી (૧૯૬૦) - સ્નેહલ ભાટકર

હેમંત કુમારનું સૉલો વર્ઝન હેમંત કુમારના શ્રેષ્ઠ ગીતોની પહેલી હરોળમાં માનભર્યાં સ્થાન શોભાવતું રહ્યું છે..

ગીતનાં યુગલ વર્ઝનમાં હેમંત કુમારના સાથમાં ખુદ નુતન જોડાય છે અને એક અદ્‍ભૂત રચના આપણા કાનોમાં ગૂંજે છે.


આડવાત

આ ગીતના પ્રેરણા સ્ત્રોત તરીકે ડિન માર્ટીનનું ધ મેન હુ પ્લેઇડ મેન્ડેલીનો કહેવાય છે.



ઝીંદગી ભર નહીં ભૂલેગી વો બરસાત - બરસાત કી રાત (૧૯૬૦  ) - રોશન - ગીતકાર સાહિર લુધ્યાનવી
એ ગાયકનાં ગાયેલાં ગીતો, ગાયન શૈલી, શાયરના શબ્દો કે સંગીતકારની ધુન કોઈ પણ માપદંડથી સૉલો ગીત તરીકે પણ શ્રેષ્ઠતાની ઉંચાઈઓ આંબતું અને યુગલ ગીત તરીકે પણ શ્રેષ્ઠતાની ઊંચાઈ આંબતું દરેક વર્ઝન હોય એવાં ગીતો ભાગ્ય જોગે જ બનતાં હશે. પ્રસ્તુત ગીત એમાનું એક છે.
સૉલો વર્ઝન મોહમ્મદ રફીના માર્દવ સ્વરમાં છે જ્યારે યુગલ વર્ઝનમાં લતા મંગેશકર સાથ આપે છે.

ઈતના ન મુઝસે તૂ પ્યાર બઢા કે મૈં એક બાદલ આવારા – છાયા (૧૯૬૧ ) - સલીલ ચૌધરી - ગીતકાર રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ

ગીતનું એક વર્ઝન રોમાંસથી છલકતું  હોય અને  એજ ધુનની લય અને વાદ્ય સજ્જામાં આમૂલ ફેરફાર કરવાથી ગીતમાંથી નરી કરૂણા નીતરી રે એવાં ઉત્તમ ગીતોમાં આ જોડી ગીતોનું સ્થાન ગણી શકાય. જાણકારોનું કહેવું છે કે મોઝાર્ટની ૪૦મી સિમ્ફનીની પ્રેરણા આ ગીતની રચનામાં વણી લેવાઈ છે. આપણા માટે તો તલત મહમૂદ અને લતા મંગેશકરના યુગલ સ્વરોમાં ગવાયેલ આનંદની પળોનું ગીત આપણને પણ સ્વપ્નલોકની સફરે લઇ જાય છે.

તો તલત મહમૂદના સ્વરનું કરૂણ સૉલો આપણાં મનને પણ ગમગીનીથી આળું કરી મૂકે છે. ગીતની વાદ્ય સજ્જા સલીલ ચૌધરીની અનોખી છાપને બહુ જ સ્પષ્ટતાથી ઉજાગર કરે છે.

દિલકી તમન્નાથી મસ્તીમેં મંઝિલ સે ભી દૂર નીકલતે - ગ્યારહ હજ઼ાર લડકીયાં (૧૯૬૨) - એન દત્તા - ગીતકાર મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

પહેલું ગીત યુગલ ગીત છે, મુખાડાની શરૂઆત મોહમ્મદ રફી કરે છે જેમાં પરદા પર નાયિકાની નાપસંદગીને દૂર કરવા માટેની અરજ છે. સ્વાભાવિક જ છે કે આવી મીઠાશ તો જો પ્રેમી મનાવે તો પ્રેમિકા પહેલા અંતરા પહેલાં પીગળી જ જાય. આશા ભોસલે ગીતમાં જોડાય છે અને હીરો-હીરોઈન બાગની સૈર કરવા નીકળી પડે છે. બન્ને ગાયકોએ રોમાંસની એ ઘડીઓને તેમના સ્વરમાં તાદૃશ કરી છે.

પછી હીંદી ફિલ્મોની ખાસીયત મુજબ બધું સવળું ન પડે. હવે હીરો એક જાહેર કાર્યક્રમમાં પોતાની ગમગીનીને ઠાલવે છે. ગીતને અંતે શ્રોતાગણ ગીતને તાળીઓથી વધાવે છે અને હીરોઈન આંસુઓથી...

 


હવે પછીના અંકમાં પુરુષ સૉલો ગીતોનાં યુગલ કે કોરસ વર્ઝનનાં ગીતોનો ત્રીજો અને અંતિમ મણકો સાથે મળીને માણીશું.

Sunday, July 2, 2017

ચર્ચાની એરણે : ૧૯૪૮નાં ગીતો : પુરૂષ સૉલો ગીતો - જી એમ દુર્રાની અને સુરેન્દ્ર



૧૯૪૮નાં વર્ષમાં મોહમ્મદ રફી અને મૂકેશ પછી પુરૂષ સૉલો ગીતોમાં સંખ્યાની દૃષ્ટિએ નોંધપાત્ર હાજરી જી એમ દુર્રાની અને સુરેન્દ્રની જોવા મળે છે.
જી એમ દુર્રાનીનાં સૉલો ગીતો
પ્યારકી શમા કો તક઼દીર બૂઝાતી ક્યોં હૈ - આજ કી રાત - હુસ્નલાલ ભગતરામ - રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ 
દિલ ફિદા કરતે હૈ, ક઼ુરબાન જિગર કરતે હૈ - આઝાદી કી રાહ પર - જી ડી કપૂર - સાહિર લુધ્યાનવી
અબ કિસકો સુનાને ચલી તૂ ગ઼મકા ફસાના - દુખીયારી - જ્ઞાન દત્ત - એફ એમ કૈસર 
બુઝ ગયા દિલ કા દીયા ગ઼મ કે અંધેરે છા ગયે - લાલ દુપટ્ટા - જ્ઞાન દત્ત - મનોહર ખન્ના 

સુરેન્દ્રનાં સૉલો ગીતો
જલે ક્યોં પરવાના - અનોખી અદા - નૌશાદ અલી - અન્જુમ પીલીભીતી
બડે ભોલેભાલે હૈ - અનોખી અદા - નૌશાદ અલી - અન્જુમ પીલીભીતી
જબ દિલ ન હો પહલૂમેં તો જીને કા મઝા ક્યા હૈ - દુખીયારી - જ્ઞાન દત્ત - એફ એમ કૈસર
અબ હમ કો ભૂલા દો ભૂલા દો કહતે હૈ - દુખીયારી - જ્ઞાન દત્ત - એફ એમ કૈસર 
દુશ્વાર ઝમાને મેં ગરીબોંકા ગુજર હૈ દુખીયારી - જ્ઞાન દત્ત - એફ એમ કૈસર
દિલ આને કે ઢંગ નિરાલે હૈ - મેરી કહાની - દત્તા કોરેગાંવકર - નખ્શાબ કરાચવી 
દિલ તડપ કર રહ ગયા હસરત મચલ કર રહ ગયી - મેરી કહાની - દત્તા કોરેગાંવકર - નખ્શાબ જરાચવી 
દિલ કો તુમ્હારી યાદ ને આ કર હીલા દિયા - મેરી કહાની - દત્તા કોરેગાંવકર - અન્જુમ પીલીભીતી 

હવે પછીના અંકમાં આપણે અન્ય પુરુષ ગાયકોનાં સૉલો ગીતો સાંભળીશું.

Friday, June 30, 2017

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગૉત્સવ - ૬_૨૦૧૭



હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વ -  _૨૦૧૭ બ્લૉગૉત્સવ સંસ્કરણમાં આપનું સ્વાગત છે.

આપણા હિંદી ફિલ્મના ગીતો આ બ્લૉગોત્સવના જુન, ૨૦૧૭ના અંકની શરૂઆત સોંગ્સ ઑફ યૉરના ૭મા જન્મદિવસની ઉજવનીની પૉસ્ટ Songs of Yore completes seven yearsથી કરવાનો આનંદ સવિશેષ હોય એ તો સ્વાભાવિક જ છે. જન્મદિવસની પૉસ્ટની અપેક્ષિત બાંધણીનાં પોતમાં આ વખતે પણ કેટલાંક અલગ પ્રકારનાં ગીતોની મજા વણી લેવા સાથે ફિલ્મ સંગીત સાથે સંકળાયેલ કોઇ એક અનોખી વ્યક્તિનાં ગીતોના પરિચયની પણ મજા વણી લેવાઈ છે. આ વખતના એ વ્યક્તિ છે માસ્ટર મદન.
હવે આપણે તિથિઓ અને અંજલિઓને લગતી પોસ્ટ્સ જોઈશું:
‘Not very beautiful but vivacious’: How Nargis was cast in her breakthrough movie ‘Taqdeer’ - Kishwar Desai - જુન ૧ ભારતીય હિંદી સિનેમાનાં એક બહુ જ લોકપ્રિય અને અનેકવિધ પ્રતિભાવાન અભિનેત્રી નરગીસનો જન્મ દિવસ છે. મહેબુબ ખાન નિર્દેશિત 'તક઼દીર' પહેલાં પણ તેમણે ફિલ્મોમાં નાનાનાના પાત્રો ભજવ્યાં હતા. ત્યારે તેઓ ૧૪ (જ) વર્ષનાં હતાં. ફિલ્મના તેમની સાથે મુખ્ય અભિનેતા મોતીલાલ હતા. 
The Spontaneity of Nutan That Rose Above ‘Acting’ - અંતરા નન્દામોંડલ નુતનની યાદને તાજી કરવા માટે તેમણે ભજવેલ કમાલનાં જૂદાં જૂદાં પાત્રોના પાઠમાં ગાયેલાં જૂદા જૂદા ભાવોનાં ગીતોની સફર કરાવે છે. મુખ્ય ધારાની પરંપરાગત  ઍક્ટીંગ'ની ઘરેડમાંથી તેમણે તેમની સ્વયંસ્વાભાવિકતા અને સર્વતોમુખીતા દ્વારા અલગ જ કેડી કંડારી હતી.
Nutan speaks about Bimal Roy તાજેતરમાં યુટ્યુબની WildfilmsIndia  ચૅનલ પર મૂકાયેલ વિડીયો ક્લિપ છે જેમાં જૂદા જૂદા પ્રદેશો, ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિની ઝલક જોવા મળે છે.
KA Abbas, ‘biggest bulk buyer of tickets’ of his own films and eternal dreamer  - જુહી સકલાની - જાણીતા લેખક, ફિલ્મનિર્માતા અને કટારલેખક ખ્વાજા હમદ અબ્બાસ (જુન ૭, ૧૯૧૪ - જુન ૧, ૧૯૮૭) માટે માધ્યમ જ સંદેશ બની રહ્યું હતું.
Chaar Rahein - K A Abbas at the junction between tradition and progress - કે એ અબ્બાસ દ્વારા નિર્દેશિત 'ચાર દિલ ચાર રાહેં'માં ચાર જૂદી જૂદી વાર્તાઓ આવીને ચાર રસ્તાના સંગમસ્થાન પર મળે અને તેમાંથી તેના પાત્રોની સફર એકબીજામાં વણાઈ જાય એવા અનોખા પ્રયોગ સાથેની બહુ જ રસપ્રદ ફિલ્મ હતી.તેનાં બે વર્ષ પહેલાં હૃષિકેશ મુખર્જીની સૌ પ્રથમ ફિલ્મ 'મુસાફિર'માં ત્રણ અલગ અલગ વાર્તાઓને જોડવામાં એક ઘર અને તેનો મકાન માલિક કડી બને છે. એ ફિલ્મમાં 'મકાન' દ્વારા સમાજના જૂદા જૂદા સ્તરનાં લોકોનું બયાન રજૂ કરાયું છે. એ જ રીતે 'ચાર દિલ....'માં દેશની સામે રૂઢીગતતા અને આધુનિકતાના સંઘર્ષની વાત વણી લેવાઈ છે અને એ રીતે જૂના અને નવા રસ્તાની ચોકડી પર ઉભેલા દેશની અર્થાલંકારિક તેમ જ ખરેખરી મનોસ્થિતિ દર્શક સમક્ષ રજૂ કરાઈ છે.
Sajjad Hussain, the composer whose music has endured ‘with a tenacity that defies reason’ - Rudradeep Bhattacharjee૧૫ જુન બહુવિદ્ય વાદ્યોના નિપુણ અને હિંદી ફિલ્મના સંગીતકારોમાં જેમનું નામ હંમેશાં આદરથી લેવાતું રહ્યું છે એવા સજ્જાદ હુસૈનનો જન્મ દિવસ હતો, તેમની 'સંગદિલ' કે 'રૂસ્તમ સોહરાબ' બહુ જાણીતી ગણાતી ફિલ્મોમાં રહી છે. તેમની ઘણી રચનાઓને મળવું જોઈએ તેટલું ધ્યાન નથી મળ્યું, જેમકે સિંહાલી ઐતિહાસિક ફિલ્મ દૈવયોગ (૧૯૫૯). પરિણામે તેમની મંત્રમુગ્ધ કરી દે તેવી અદારાયાઈ કરૂણાવાઈ જેવી કેટલીય રચનાઓ સાંભળવાથી આપણે વંચિત રહી જવા પામ્યાં છીએ.
સજ્જાદ હુસૈનને યાદ કરતા અન્ય લેખોમાં અતુલ'સ સોં અ ડે પર સુધીર સજ્જાદ હુસૈનનું ગીત ચલી પવન પુરવાઈ, ચલી પવન (ધરમ, ૧૯૪૫; ગાયિકાઓ નસીમબાનુ અને રતનબાઈ)વડે સજ્જદ હુસૈનનાં સ્ંગીતની ખૂબીઓની ચર્ચા કરે છે.
ગડ્ડેસ્વરૂપ બ્લૉગ Sajjad Hussain: A biographyને યાદ કરવાની સાથે  તેમનાં સદાબહાર અને બહુ જ લોકચાહના પામેલ ગીત યે હવા યે ચાંદની તેરી એક નઝર કા ખુમાર હૈ (સંગદિલ, ૧૯૫૨; તલત મહમૂદ)ને પણ યાદ કરી લે છે. 
જુન, ૨૦૧૭ના 'વિસરાતી યાદો..સદા યાદ રહેતાં ગીતો'ના અંકમાં વી બલસારાની કેટલીક રચનાઓને યાદ કરેલ છે.
અને હવે અન્ય વિષયો પરના લેખ તરફ વળીએ –
Documentary retraces the journey of the woman from Faizabad who became Begum Akhtar - નંદીની રામનાથ હિંદુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીતનાં એક બહુ અનોખાં કલાકાર બેગમ અખ્તરનાં જીવન પરનાં નિર્મલ ચંદરનાં આંખોને ઠારે એવાં ભપકાદાર દસ્તાવેજી ચિત્રનો પરિચય કરાવે છે.
ઓ પરદેસીયા.. પ્યારકી બહાર લે કે, દિલકા ક઼રાર લે કે - બહાર (૧૯૫૧) શમશાદ બેગમ એ ડી બર્મન 
નાગ  નૃત્ય - ગાઈડ (૧૯૬૫) - એસ ડી બર્મન 
નાગ નૃત્ય દાસ્તાન (૧૯૫૦) - નૌશાદ 
Film Songs Based on Classical Ragas (12) – A morning with Asavari/Jaunpuriમાં શાસ્ત્રીય રાગો પર અધારીતે ફિલ્મી ગીતોની શ્રેણીના આ બારમા લેખમાં લેખક શ્રી સુબોધ અગરવાલ તમને લાક્ષણિક સ્પષ્ટ શૈલીમાં આસાવરી, જૌનપુરી અને દેવ ગાંધાર જેવા સાવ સરખા જણાતા રાગોને બહુ સરળતાથી સમજાવે છે.
‘Roop Tera Mastana’ simply refuses to grow old - Arun Fulara  - 'આરાધના'ના દિગ્દર્શક શક્તિ સામંતાએ ફિલ્મની વાર્તાને અલગ જ ફાંટે વાળી દેતું આ ગીત એક શૉટમાં ફિલ્માવી લીધું હતું. તેમની સૂઝ અને હિંમતને સલામ છે.
My Favourites: Memorable Scenes From Hindi Filmsમાં જૂદા જૂદા મૂડ સાથે અતૂટપણે સંકલાયેલા એવાં દૃશ્યો છે કે ફિલ્મનું નામ સાંભળતાં એ દૃશ્ય જ બધાંની આંખ સામે તરી આવે.
Before ‘Tubelight’, ‘Dr Kotnis Ki Amar Kahani’ dreamt of Hindi-Chini bhai bhai - Nandini Ramnath - ૧૯૪૬ની વ્હી. શાંતારામની ફિલ્મ 'ડૉ. કોટનીસકી અમર કહાની' એક ભારતીય ડૉક્ટર દ્વારકાનાથ કોટનીસને શોલાપુરથી ચીનની અંદર ચાલી રહેલાં યુધ્ધના ક્ષેત્ર સુધીની સફરની કહાની છે.
Homes and Houses: Ten songs - હિંદી સિનેમાએ 'ઘર' અને 'મકાન'ના વિષયને એક બંગલ અબે ન્યારા જેવાં ગીતોથી લઈને દસ્તક, બીવી ઔર મકાન, હમારા ઘર, ઘરૌંદા,અને તેરે ઘરકે સામને જેવી ફિલ્મો વડે પૂરતો ન્યાય કર્યો છે. પ્રસ્તુત લેખમાં લેખિકાએ ૧૯૭૦ પહેલાંની ફિલ્મોનાં કલ્પનામાં રમતાં ઘર, અપેક્ષા અને અરમાનોનાં ઘર,તહેવારો કે પ્રિતીપાત્રના આવવાની ખુશીથી ખીલી ઉઠતાં ઘર, કે તહસનહસ થઈ ચૂકેલાં ઘર જેવા વિવિધ મૂડ પરનાં ગીતો રજૂ કર્યાં છે. એ પૈકી બહુ ન સાંભળેલ હોઈ શકે એવાં કેટલાંક ગીતો અહીં ફરીથી મૂક્યાં છે -


Cycle trails of Bollywood - ઘોડા, ટાંગા અને વરાળ એન્જિન પરની સફર કરાવ્યા પછી ડી પી રંગન આપણને સાઈકલની સવારીની મોજ કરાવવાની સાથે સાથે સાઈકલના ઇતિહાસ સાથે પણ પરિચય કરાવે છે.

Nain se nain from generation to generation

પતિયાળા ઘરાનાના ઉસ્તાદ ફતેહ અલી ખાન - રાગ દરબારીમાં રજૂઆત  
રાદ દરબારી અને રૉક સંગીતનું ફ્યુઝન - તેમના ભત્રીજાઓ વલી અહમદ વલી ખાન અને કમરાન અખ્તર 
Shah Rukh Khan’s Doodle Among Stunning Rare Film Collectibles, Stills, Artwork in Osian’s Auction -  Antara Nanda Mondal- સંગ્રહ કરવા લાયક કેટલીય ચીજોમાં સત્યજીત રે અને મણિ કૌલનાં મૂળ આર્ટવર્ક્સ, અંદાઝ (૧૯૪૯), અનાડી (૧૯૫૯), ગાઈડ (૧૯૬૫), દીવાર (૧૯૭૫)જેવી કંઈક ફિલ્મોની પ્રસિધ્ધિ સામગ્રીનાં મૂળ આર્ટ વર્ક્સ અને બીજું કેટલુંય ૨૨ જુનનાં આ લિલામમાં મળી આવશે.૧૯૫૦ના સુવર્ણ કાળથી માંડીને અમિતાભ બચ્ચનના, અને સલમાન, શાહરૂખ અને આમીર ખાનોની ત્રિપુટીના, સમયનાં દુર્લભ પોસ્ટરો, શૉકાર્ડ્સ, લૉબી કાર્ડ્સ, સ્ટીલ ફોટોગ્રાફ્સની પણ બોલી આ લિલામમાં બોલાશે.
 
૧૯૪૧ની 'સિકંદર'ની શીર્ષક ભૂમિકામાં પૃથ્વીરાજ કપૂર 
સ્ટીલ ફોટોગ્રાફમાં સેપિઆમાં ઝીલી લેવાયેલ એક બહુ શરૂની પ્રસિધ્ધિ સામગ્રીનું લૉબી કાર્ડ (સૌજન્ય: Osians)

 સોંગ્સ ઑવ યોરની Best songs of year  શ્રેણીની સફરમાં આપણે ૧૯૪૮નાં જાણીતાં અને ઓછાં જાણીતાં ગીતોની સફર ના પ્રવેશક નું પહેલું કદમ માંડી ચૂક્યા પછી હવે પુરુષ સૉલો ગીતના પહેલા પડાવમાં મોહમ્મદ રફી અને મૂકેશનાં સૉલો ગીતોને સાંભળ્યાં છે..
અને હવે મુલાકાત કરીએ અન્ય પ્રકાશનો પરની નિયમિત કોલમોની :
જન્મભૂમિ પ્રવાસીની રવિવારની 'મધુવન' પૂર્તિમાં શ્રીકાંત ગૌતમની 'રાગરંગ'  કોલમના મે ૨૦૧૭ના લેખો:


'ગુજરાત સમાચાર'માં દર શુક્ર્વારે પ્રકાશિત થતી કોલમ 'સિને મેજિક'માં અજિત પોપટે ખેમચંદ પ્રકાશ પરના લેખો શરૂ કર્યા છે  મે મહિનાનો એક લેખ મળી નથી શક્યો.–


વેબ ગુર્જરી નવા અવતારે શરૂ થયેલ છે. ત્યાં સચવાયેલ જૂની સામગ્રી તો હાલ પૂરતી નૅટ પરથી ભુંસાઈ ગઈ છે. આપણે પણ હાલ પૂરતું નવી કડીઓથી આપણી અટકી ગયેલ સફર ચાલુ રાખીશું

એક ગીતનાં અનેક સ્વરૂપ – ૫ – પુરુષ સૉલો ગીતનું યુગલ કે કોરસ વર્ઝન : ૧
ફિલ્મીગીતોમાં ‘સાજન’
બંદિશ એક, રૂપ અનેક: (૩૨): કોઈ ઉમ્મીદ બર નહી આતી
સચિન દેવ બર્મન અને તલત મહમૂદ
ફિલ્મી હાલરડાં – પુરૂષ સ્વરમાં

ભગવાન થાવરાણીની શૈલેન્દ્રનાં ગીતોની લેખ શ્રેણી 'હૈ સબસે મધુર વો ગીત'માં આ મહિને તેઓ ઢબુકતો ઢોલ અને થિરકતું તન માં 'ઉસને કહા થા'નાં મચલતી આરઝૂ ખડી બાહેં પસારે  અને 'જબસે તુમ્હે દેખા હૈ'નાં યે દિન દિન હૈ ખુશીકેનું રસદર્શન કરાવે છે.
આપણા દરેક અંકના અંતમાં મોહમ્મદ રફી પરનો કોઈ લેખ અને તેને લગતાં ઓછાં સાંભળવા મળતાં ગીતને યાદ કરવાની આપણી પરંપરા અનુસાર આજે 'ડાન્સીસ ઑવ ફૂટ્પાથ' પરનો એક જૂનો લેખ મુકવાનું મન થઈ ગયું છે. આ ગીતમાં ઉલેખ કરેલાં ગીતોના કેટલાક વિડીયોની લિંક તૂટી ગ ઇ છે. પણ જે ઉપલ્બ્ધ એ બે ન સાંભળેલાં ગીતો સાંભળવા મળશે તે જ પૂરેપૂરો ફાયદો છે :
નઝરોંકે તીર મારે કસ કસ કે - દો ઉસ્તાદ (૧૯૫૯) - આશા ભોસલે સાથે - ઓ પી નય્યર - ક઼મર જલાલાબાદી 
માય ડીયરો ડીયરો મમ્મી નહીં - નગીના (૧૯૫૧)- શમશાદ બેગમ સાથે - શંકર જયકિશન
હિંદી ફિલ્મોનાં વીન્ટેજ અને સુવર્ણ યુગનાં ગીતોને લગતા લેખોના નવા નવ સ્ત્રોત વિષે આપનાં સૂચનો વડે આપણા આ દરેકને વધારે સમૃધ્ધ બનાવવામાં આપનો સહકાર મળતો રહેશે તેવી આશા સાથે....