Tuesday, December 6, 2016

કચ્છ: એક જીવંત મ્યુઝિયમ - પ્રો. ડૉ. મહેશ ઠક્કર



શ્રી કાન્તિપ્રસાદ અંતાણી કચ્છની જમીનના કણે કણને જાણે...... લોકોને અંગત રીતે ઓળખે..... પાંચથીય વધારે દાયકાથી તેમનો કચ્છ સાથે જીવંત, સીધો જ સંબંધ રહ્યો હતો.....   તે પોતે તો કચ્છના એન્સાઇક્લોપીડિયા હતા ! સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં અને સ્વાતંત્ર્યોત્તર કચ્છની પ્રગતિમાં તેમનું પ્રદાન અનેક રીતે મહત્ત્વનું રહ્યું છે.
તેમની સ્મૃતિમાં 'કાન્તિપ્રસાદ અંતાણી સ્મૃતિ વ્યાખ્યાન માળા' શરૂ કરવામાં આવી છે. આ વ્યાખ્યાનમાળા અન્વયે  કચ્છનાં વિવિધ પાસાંઓને આવરી લેતાં વ્યક્ત્વ્યો દર વર્ષે યોજાશે. આ વ્યાખ્યાનમાળાનાં બીજાં પ્રવચન - કચ્છ: એક જીવંત મ્યુઝિયમ[i] © ડૉ. મહેશ ઠક્કર -માં પ્રો. ડૉ.મહેશ ઠક્કર  કચ્છની ઘણી જાણીતી-ઓછીજાણીતી બાબતોને કચ્છના ભૌગોલિક ઈતિહાસના અભ્યાસ દ્વારા આલેખે છે.
પ્રો.ડૉ.મહેશ ઠક્કર ક્રાંતિગુરુ શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા કચ્છ યુનિવર્સિટીમાં ભૂસ્તર શાસ્ત્ર અને પર્યાવરણ વિજ્ઞાન વિભાગના વડા છે. ડો. મહેશ ઠક્કરના સંપર્ક માટેનું વીજાણુ સરનામું : mgthakkar@gmail.com | mgthakkar68@yahoo.co.in
ઉપગ્રહોથી લેવાયેલ તસ્વીરોમાં કચ્છની ભૂ-આકૃતિ કચ્છના અખાતમાં ઊંધી પડેલ કાચબાની ઢાલ
તરતી હોય એવી દેખાય છે. વાગડનો ઉચ્ચ પ્રદેશ કાચબાની બહાર નીકળેલી ડોક અને માથાનો ભાગ તેમ જ પચ્છમ, ખડીર, બેલા અને ચોચર જેવા ખડકાળ દ્વીપ સમૂહો કાચબાના પગ જેવા જણાય છે.આજથી લગભગ ૨૦૦૦ વર્ષ પૂર્વે 'આભીર' તરીકે ઓળખાતા પ્રાન્તનું નામકરણ 'ક્ચ્છ' તરીકે પ્રસ્થાપિત થયાનું ઈતિહાસવિદો માને છે.
જોકે કચ્છના ધોળાવીરામાં મળી આવેલા સિંધુ ખીણના અવશેષો ૫૫૦૦ વર્ષ પહેલાનાં ઈતિહાસની ગવાહી પૂરે છે.હરપ્પાની લિપિ હજૂ પણ વણઉકાયેલ રહી હોવાને કારણે કચ્છ વિશેના ઘણા ખ્યાલ થવા જોઈએ તેટલા સ્પષ્ટ નથી થઈ શક્યા.  ધોળાવીરા સિવાય કાનમેર, કુરન, ખીરસરા જેવાં નાનાથી મધ્યમ કક્ષાનાં નગરોના અવશેષો આજે પણ વણઉકેલ્યું રહસ્ય જ રહ્યાં છે.
પાંચથી છ હજાર વર્ષના ઈતિહાસથી આગળ વધતાં નિયોલિથીક તથા પાષાણ યુગ વિશેપણ જો સંશોધન કરવામાં આવે તો કચ્છમાં સેંકડો જગ્યાઓ મળી આવે તેમ છે.પાંચ હજારથી એક લાખ વર્ષના વિવિધ વાતાવરણીય ફેરફારોની સાથે થયેલ આદિમાનવના ઈતિહાસનાં સોપાનોનો નૃવંશશાસ્ત્રીય અભ્યાસ માટેની પણ અઢળક શક્યતાઓ કચ્છમાં રહેલ છે.
કચ્છના ભૂભૌગોલિક જીવંત મ્યુઝિયમનો બીજો મહત્ત્વનો તબક્કો છે ૬૫ કરોડથી એક લાખ વર્ષના સમયગાળામાં બનેલા જળકૃત ખડકો (sedimentary rocks). ભૂસ્તરીય સમયસારણિ પ્રમાણે તેને તૃતીય મહાયુગ (Tertiary Age)ના નામથી ઓળખાય છે. આ જ સમયમાં ભારતની હિમાલય પર્વતમાળા પણ સમદ્રમાંથી ઉત્થાન પામી રહી હતી. આજે લિગ્નાઈટ તરીકે ઓળખાતાં ખનીજના નિર્માણમાં ખંડીય છાજલી વિસ્તારોમાં એ સમયે વિચરતાં અગણિત અપૃષ્ઠવંશી [Invertebrate] પ્રાણીઓનું ઈયોસીન યુગના વિશાળ કાર્બનેસીયસ શેલ ખડકોમાં થયેલું રૂપાંતરણ છે. તે જ રીતે ફોરામીનીફેર તરીકે ઓળખાતાં સૂક્ષ્મ પ્રકારના અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓના ખર્વોની સંખ્યામાં જમા થયેલ અવશેષો કાળક્રમે ક્ચ્છના ચૂના ખડકોના વિશાળ વિસ્તારમાં રૂપાંતર થયા.
કચ્છના ખડકો અને તેમાં આવેલ ખનીજો અને અશ્મિઓના અભ્યાસથી ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ ૧૮ કરોડ વર્ષના ભૂસ્તરીય, ભૂકંપીય અને પર્યારવણીય ઈતિહાસ નોંધી અને ઉકેલી શક્યા છે.આ  સમયમાં કચ્છ વિસ્તાર આફ્રિકા ખંડથી છૂટો પડી પૂર્વ તરફ ખસી રહ્યો હતો એવાં તારણો નીકળે છે. ક્ચ્છના ખડકોમાં એ યુગની સમગ્ર ભારતીય ખંડની પ્લેટની મહત્ત્વની હલનચલનની જાણકારી જોવા મળે છે.કચ્છની ડુંગરમાળાઓ, ટેકરીઓ,નદીઓની ઊભી ભેખડો જ્યુરાસિકથી ટર્શીયરી યુગનો ઈતિહાસ સમજવામાં ચાવીરૂપ ભૂમિકા ભજવે છે. 
રૂંવાડાં ઊભા કરી દેતા કચ્છના આ પૃષ્ઠવંશી ઈતિહાસ જેટલો અનેરો ઇતિહાસ પૃષ્ઠવંશી [Vertebrate]  પ્રાણીઓનો જ્યુરાસિક અને ટર્શિયરી ઇતિહાસ પણ છે. એ સમયે જ્યારે ડાયનોસોર જમીન પર અસ્તિત્ત્વમાં હતાં ત્યારે કચ્છના પત્થરો મહ્દ્‍અંશે દરિયાઈ વાતાવરણ સૂચવે છે. એટલે કચ્છમાં ખડીરની ઉત્તરે ચેરિયા બેટ કે ખાવડાની ઉત્તરે આવેલા કુંવારબેટ જેવા જૂજ પ્રદેશોમાં ઘસડાઈને આવેલાં ડાયનોસોર જેવાં પાણીઓનાં કંકાલોના અવશેષો મળી આવે છે. સમગ્ર એશિયામાં મહત્વનું સાબિત થયેલું આવું એક ઈકથીયોસોરસ નામે જાણીતાં ડોલ્ફીન જેવાં દેખાતાં પ્રાણીનું સંપૂર્ણ કંકાલ કચ્છ યુનિવર્સિટીના એક વિદ્યાર્થીઓની એક ટીમને પ્રો. મહેશ ઠક્કરનાં માર્ગદર્શન હેઠળ કરાયેલ એક સંશોધન દરમ્યાન મળી આવેલ છે.
જેમ કચ્છના જળકૃત ખડકો કરોડો વર્ષ પુરાણા છે અને જેમ એ સમયે થયેલા વાતાવરણના ફેરફારો સૂચવે છે, તે જ રીતે, કચ્છના રણના અને ખડકીય ઉચ્ચ પ્રેદેશો વચ્ચે આવેલા માટીયુકત વિશાળ વિસ્તારો  'ક્વાર્ટનરી ભૂસ્તરશાસ્ત્ર'તરીકે ઓળખાતા છેલા ૫૦,૦૦૦થી ૧,૦૦,૦૦૦ વર્ષના સમયકાળના ભૂસ્તરીય, ભૂકંપીય અને વાતાવરણના ફેરફારોના અભ્યાસ માટેની જીવંત પ્રયોગશાળા નીવડેલ છે. આ ઉપરાંત કચ્છના રણમાં આવેલ અલ્લાહ બંધનો વિસ્તાર છેલ્લા બસ્સો વર્ષના ભૂકંપીય હલનચલનથી બનતી ધરાકૃતિના અભ્યાસનું ઉત્તમ સ્થાન છે.  

અલ્લાહ બંધ અને સિંદરી સરોવરનું સ્થાન બતાવતી સેટલાઈટ તસવીર
ભૂસ્તરશાસ્ત્રની આ અઢળક ખૂબીઓ ઉપરાંત કચ્છને પક્ષી પ્રેમીઓ માટેનું પણ સ્વર્ગ માનવામાં આવે છે. ખડકાળ ડુંગરાળ પ્રદેશના,બન્નીના ઘાસીયા મેદાનોના, મીઠાયુકત વિશાળ રણ પ્રદેશના, વિવિધ દરિયાકાંઠાના પ્રદેશો અને વેટલેન્ડ વિસ્તારોમાં અનેકવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે. વળી આ વિસ્તારોમાં આવતાં યાયાવરી પ્રકારનાં સાઈબિરીયાથી આવતાં સુરખાબ જેવાં પક્ષીઓ તો કચ્છની આગવી ઓળખ બની રહ્યાં છે.
પક્ષીઓની જેમ પ્રાણીઓમાં મહદ્‍ અંશે કચ્છના નાના રણમાં જોવા મળતા વિશ્વની અજોડ પ્રજાતિ સમ જંગલી ગધેડા (ઘુડખર)ની જેમ જ નીલગાય કે કચ્છી વાઈલ્ડ બોર જેવાં પ્રાણીઓ પણ હવે કચ્છના જીવંત ઇતિહાસની એક અલગ તવારીખનાં પૃષ્ઠો છે.
  
રણ પરિસર વિજ્ઞાન, કાંઠાળ પ્રદેશ પરિસર વિજ્ઞાન, જળપ્લાવિત જમીન પરિસર વિજ્ઞાન, પર્વતીય પરિસર વિજ્ઞાન કે દરિયાઈ પરિસર વિજ્ઞાન જેવા વિષયો માટે કચ્છ એક આદર્શ પ્રયોગશાળા છે. ૨૧મી સદીના ઔદ્યોગિક 'વિકાસ'ને કારણે દરિયાઈ પ્રદેશોના પરિસરનાં એક મહત્ત્વના અંગ સમાં ચેરીયાંના જંગલો હાલે નાશના જોખમના ઉંબરે ઊભાં છે.
કચ્છનાં માનવ જીવનની મૂળભૂત શૈલીઓ, ભાતીગળ સંસ્કૃતિઓ અને તેની સાથે જોડાયેલ કચ્છી ભરતકામ, કાપડ પરનાં રંગકામ, શાલ-ધાબળી જેવાં ગરમ વસ્ત્રોનું વણાટકામ કે પશુપાલન જેવા આજિવિકા પૂરા પાડતા વ્યવસાયો કે ભૂંગા જેવાં ઘરો, ઘરોની ભીતો પરનાં વિશિષ્ટ ચિત્રકામ કે ઘર સજાવટમાં વપરાતાં હાથગુંથણકામ જેવાં અનેકા પાસાંઓનો પણ અધાર આ વિવિધ પ્રકારનાં પરિસર છે. ઉદાહરણ તરીકે,૫૦૦-૭૦૦ વર્ષો પૂર્વે આવીને સ્થાયી થયેલ બન્ની પ્રદેશના જત લોકો અહીંના રબારી-ભરવાડ લોકથી ઘણી રીતે જૂદા છે. એ જ રીતે ક્ચ્છનાં સમગ્ર પરિસરમાં ઘાટાં અને તેજસ્વી રંગો ધરાવતાં ફૂલો કે વનસ્પતિઓનો અભાવ છે. આ ભાવની પૂર્તતા કરવા માટે અહીંનાં ભરતકામ અને રંગકામમાં ઘાટા અને ભડકીલા રંગોનું પ્રભુત્વ વધારે જોવા મળશે.
કચ્છના ગામડે ગામડે ગામનાં નામો, પાળિયાઓ, લોક સંસ્કૃતિ, લોકબોલી, લોકકલા, લોકમેળાઓમાં કચ્છનો ઇતિહાસ ધરબયેલો પડ્યો છે. અહીંના ગ્રામ્યજનોની ગાથાઓ અને લોકકથાઓના અરીસામાં અહીંના રાજવી કુટુંબ અને તેના અત્યાચારી કાયદાઓ અને કડક શાસનનાં પ્રતિબિંબ પડે છે.
આમ કચ્છની જીવંત પ્રયોગશાળા ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ, ભૂકંપશાસ્ત્રીઓ, નૃવંશશાસ્ત્રીઓ, જીવાવશેષશાસ્ત્રીઓ, પરિસર વિજ્ઞાનીઓ, પુરાતત્ત્વવિદો, ભૂગોળશાસ્ત્રીરસાયણ વિજ્ઞાનીઓ, સમુદ્રકીય જીવશાસ્ત્રીઓ, વનસ્પતિશાસ્ત્રીઓ, પક્ષીવિદો, પ્રાણીવિદો, સમાજ શાસ્ત્રીઓ, ઇતિહાસવિદો, અર્થશાસ્ત્રીઓ, વ્યવસ્થાપનવિદો, પર્યાવરણવિદો જેવા તજજ્ઞો માટે ગહન અભ્યાસ અને સંશોધન માટે અફાટ ખજાનો પૂરો પાડે છે.

સંકલનકારની નોંધઃ
૧. અહીં મૂકેલ અલ્લાહ બંધની તેમ જ ઘુડખર અને નીલગાયની તેમ જ અન્ય તસવીરો  વિકીપીડિયા પરથી લેખના વિષયની સાથે સંકળાતી હોવાથી પૂરક માહિતી અર્થે સાભાર લીધેલ છે.
૨. વિશ્વવિખ્યાત પક્ષીવિદ્યાનિષ્ણાત સલીમ અલીનું પુસ્તક 'The Birds of Kutch' (1945)  એક સિમાચિહ્નરૂપ સંદર્ભગ્રંથ છે.


[i]  આ પ્રવચનનું  પુસ્તિકા રૂપે પ્રકાશન હરેશ ધોળકિયાએ [સંપર્ક સરનામું ન્યૂ મિન્ટ રોડ, ભુજ (કચ્છ) ૩૭૦ ૦૦૧] કરેલ છે.

Sunday, December 4, 2016

જાણીતાં ગીતોનાં ઓછાં જાણીતાં કળાકારો (૯)



૧૬-૪-૨૦૧૬ના મણકાથી શરૂ થયેલ જાણીતાં ગીતોને પરદા પર રજૂ કરતાં ઓછાં જાણીતા કળાકારોની ઓળખ સફર ૬-૫-૨૦૧૬ના અંક આગળ વધાર્યા પછી હરીશભાઈ રઘુવંશીએ ૪-૬-૨૦૧૬ના રોજ આપણે માત્ર મુકેશના સ્વરમાં જ ગવાયેલાં ગીતોને રજૂ કરનારા કળાકારોનો પરિચય કરાવ્યો. એ જ દિશામાં ૧૬-૭-૨૦૧૬ અને ૬-૮-૨૦૧૬ના રોજ આપણે મન્ના ડે અને તે પછી જ ૩-૯-૨૦૧૬ અને ૧-૧૦-૨૦૧૬ ના રોજ મોહમ્મદ રફીના સ્વરમાં વિશિષ્ટ ગીતોને સાંભળ્યાં જેને રજૂ કરનાર કળાકારો બહુ જાણીતા નથી થયા. -૧૧-૨૦૧૬નાં રોજ શરૂ કરેલી નૃત્ય ગીતોની સફર આપણે આજના અંકમાં પણ ચાલુ રાખીશું.

આજે આપણે એવાં નૃત્યગીતોથી શરૂઆત કરીશું જેમાં પરદા પર નત્ય કરનાર અભિનેત્રી ફિલ્મ જગત માટે બહુ જાણીતી ન હોય.

ચોક્કસ પ્રકારનાં નૃત્યોને ફિલ્મોમાં રજૂ કરવામાં નાગ નૃત્ય (કે જે સપેરા નૃત્ય તરીકે લોકનૃત્ય તરીકે પણ પ્રચલિત છે) જેવા ખાસ વિષય સાથે સંકળાયેલાં આ ત્રણ નૃત્યગીતોની પોતપોતાની ખૂબીઓ છે..

નાગ નૃત્ય - તમિળ ફિલ્મ - જગતલા પ્રતાપન (૧૯૪૪)

આ નાગ નૃત્ય નૃત્યની શાસ્ત્રીય પૂર્ણતા માટે તો ધ્યાન ખેંચે એ સ્વાભાવિક છે. પરંતુ અહીં તેને મૂકવાનો આશય તેને પરદા પર રજૂ કરનાર બાળ કળાકાર છે. આ બાળ કળાકારે મોટાં થઇને શાસ્ત્રીય નૃત્યનાં ક્ષેત્રે તો બહુ સિધ્ધિઓ હાંસલ કરી, તે સાથે દક્ષિણ ભારતની ઘણી ફિલ્મોમાં પણ શાસ્ત્રીય નૃત્ય ગીતો અભિનિત કર્યાં. નાગ નૃત્યોના અન્ય ઉદાહરણો જોયા પછીથી આપણે તેમનાં હિંદી ફિલ્મોમાં રજૂ કરાયેલ નૃત્ય ગીતની પણ વાત કરીશું.

નાગ નૃત્ય - દાસ્તાન (૧૯૫૦) - સંગીતકાર નૌશાદ
રાજ કપૂર અને સુરૈયાની મુખ્ય ભૂમિકાવાળી આ ફિલ્મનાં બધાં જ ગીતો પણ બહુ જ સફળતાને વર્યાં હતાં. તેમ છતાં ફિલ્મમાં આ નાગ નૃત્યને પણ સ્થાન અપાયું છે.
નાગ નૃત્ય - ગાઈડ (૧૯૬૫) - સંગીતકાર એસ ડી બર્મન
ફિલ્મનાં નાયિકા રોઝી (વહીદા રહેમાન)ને રાજૂ ગાઈડે (દેવ આનંદ) એવી એવી જગ્યાએ લઈ જવાનાં છે જ્યાં એ પ્રદેશનાં લોક નૃત્યો જોવા મળે. આમ ફરતાં ફરતાં તેઓ આ નાગ નૃત્ય ચાલી રહ્યું છે ત્યાં પહોચે છે. તાલ વાદ્ય અને બીનના સૂરની જમાવટ થતાં સાથે જ મૂળ નૃત્ય કરનાર કળાકાર નાગ નૃત્યને જે કાબેલિયતથી રજૂ કરે છે તેનાથી રોઝીનો નૃત્યકાર જીવ પણ ઝાલ્યો નથી રહેતો..

હવે એવાં કેટલાંક નૃત્ય ગીતો જોઈએ જેમાં પરદા પર નૃત્ય કરનાર કળાકાર પોતાનાં ક્ષેત્રમાં બહુ જ જાણીતાં છે, પણ હિંદી ફિલ્મ જગતમાં તેમની પહેચાન આવાં છૂટ પૂટ ગીતને પર્દાપર રજૂ કરવા પૂરતી જ મર્યાદિત રહી.

તિલાના નૃત્ય - ચોરી ચોરી (૧૯૫૬) - સંગીતકાર શંકર જયકિશન

આજની હિંદી ફિલ્મોમાં જે સ્થાન કદાચ આઈટેમ સૉગનું કહી શકાય તેવું જ સ્થાન આ પ્રકારનાં નૃત્ય ગીતોનું કદાચ કહી શકાય. (બહુ મહત્ત્વનો) ફરક માત્ર એટલો કે ફિલ્મ સંગીતમાં વાણિજ્યિક સફળતા માટે જાણીતા શંકર જયકિશન જેવા સંગીતકાર પણ શક્ય તેટલું શુધ્ધ શાસ્ત્રીય સંગીતનો જ સહારો લે, અને નૃત્ય પૂરેપુરી શાસ્ત્રીય નિષ્ઠાથી પેશ કરાય. આ નૃત્યને પરદા પર રજૂ કરનાર કળાકાર આજના અંકમાં સૌથી પહેલું નાગ નૃત્ય રજૂ કરનાર બાળ કળાકાર જ છે. તેમણે દક્ષિણ ભારતની બહુ ફિલ્મોમાં ભારત નાટ્યમ પર આધારિત નૃત્ય ગીતો રજૂ કર્યાં છે.  

હાયે તૂ હી ગયા મોહે ભૂલ રે, મૈં હૂ તેરે જીવનકી રાગિની - કઠપૂતલી (૧૯૫૮) ગાયિકા: લતા મંગેશકર – સંગીતકાર: શંકર જયકિશન – ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર

આમ તો 'કઠપૂતલી'નાં બધાં ગીતો ફિલ્મનાં મૂખ્ય નાયિકા વૈજયંતિમાલા પર જ ફિલ્માવાયાં છે. આ ગીતો પૈકી કેટલાંક તો હિંદી ફિલ્મોનાં ઉત્કૃષ્ટ નૃત્ય ગીતોમાં સ્થાન મેળવે એ કક્ષાનાં પણ રહ્યાં છે. જેમકે કઠપૂતળી નૂત્યની શૈલીને જ પ્રાધાન્ય આપતું બોલ રે કઠપૂતલી બોલી અને તેનું જ કરૂણ ભાવને રજૂ કરતું ગીત જે ભરત નાટ્યમ પર આધારિત છે.પરંતુ ફિલ્મનાં કથાવસ્તુ અનુસાર આ નૃત્ય ગીત આ પહેલાં 'ચોરી ચોરી'નું નૃત્ય ગીત જેમના પર ફિલ્માવાયું છે તે કળાકાર પર જ ફિલ્માવાયું છે.

બરખા કી રાતોંમેં દિલ જલતા જલતા હૈ - શ્રીમતીજી (૧૯૫૨) – ગાયિકા: આશા ભોસલે -  સંગીતકાર: જિમ્મી

આ ફિલ્મમાં ઘણાં નૃત્ય ગીતો હતાં જે મુખ્યત્ત્વે ફિલ્મનાં નાયિકાએ જ પરદા પર એ ગીતો રજૂ કર્યાં છે. હા, એ સમયમાં તે બહુ નાનાં અને નવાં હતાં અને પાછળથી આપણે તેમને નકારાત્મક ભૂમિકાઓમાં જ વધારે જોયાં છે, એટલે બહુ જલદી ઓળખ કદાચ ન પણ પડે.

ઓ બાબુજી ઓ બાબુજી મૈં ન કરૂં તેરી નૌકરી - શ્રીમતીજી (૧૯૫૨) – ગાયિકા: શમશાદ બેગમ સંગીતકાર: જિમ્મી

જો કે આ અને આ પહેલાનાં ગીતને અહીં સમાવવા પાછળનો હેતુ પરદા પર કળાલારની ઓળખ કરવામાં મગજ કસવાનો નથી.પહેલાંનાં ગીતમાં જેમ ઉત્તરપૂર્વ ભારતનાં લોક નૃત્ય શૈલીને આધાર બનાવાયો છે તેમ પ્રસ્તુત ગીતમાં નૌટંકી શૈલીને આધાર બનાવાયો છે. આમ વિવિધ નૃત્ય પ્રકારની ફિલ્મોમાં કાચી પાકી અજમાયશ સાથે પરિચિત થવાનો આશય છે. 

ઉસ પાર સાજન ઈસ પાર ધારે લે ચલ માજી કિનારે કિનારે - ચોરી ચોરી (૧૯૫૬) – ગાયક: લતા મંગેશકર અને સાથીઓ – સંગીતકાર: શંકર જયકિશન – ગીતકાર: હસરત જયપુરી

સમુદ્રમાં કુદી પડેલ નાયિકા (નરગીસ)ના મનના સંભાવિત ભાવથી ફિલમનાં કથાનક્ને આગળ વધારવા માટે ગીતનો સહારો લેવો એ ફિલ્મ નિર્દેશનની એક સફળ કરામત હતી. પરંતુ આ ગીત અહીં એટલા પૂરતું જ નથી લીધું. ગીત નાવિકોનાં લોક ગીતની શૈલી  પર આધરિત છે એ માટે પણ નથી લીધું. આ ગીતમાં વપરાયેલ "ટીમ્પા ટીમ્પા કાહે કરે અજંપા" જેવા અનોખે બોલનો પણ બહુ રચનાત્મકપણે જે રીતે એ સમયની ફિલ્મોમાં ઉપયોગ થતો તેનો પણ આ ગીત એક બહુ ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો છે.

બેલીયા બેલીયા બેલીયા દેખો જી હજારોંમેં તૂને મેરા દિલ લિયા દિલ લિયા - પરવરિશ (૧૯૫૮) – ગાયક: લતા મંગેશકર, મન્ના ડે – સંગીતકાર: દત્તારામ - ગીતકાર: હસરત જયપુરી

ફિલ્મનાં કથા વસ્તુ સાથે સાંકળીને મૂકવા માટે પશ્ચિમનાં નૃત્યોનો પણ ફિંદી ફિલ્મોમાં ભરપૂર ઉપયોગ થયો છે.


આડ વાતઃ
1956, 1957, 1958... – અનાડી (૧૯૫૯) – ગાયક: મન્ના ડે, લતા મંગેશકર અને સાથીઓ – સંગીતકાર: શંકર જયકિશન – ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર
'અનાડી'જેવી સંવેદનશીલ સંદેશ રજૂ કરતી ફિલ્મના હૃષિકેષ મુખર્જી જેવા દિગ્દદર્શકે પણ "આઈટેમ સોંગ'નો સહારો લેવો પડ્યો !

જા જા જારે સાજના, કાહે સપનોંમેં આયે, જા કે દેશ પરાયે બેવફા - અદાલત (૧૯૫૮) – ગાયિકા: લતા મંગેશકર, આશા ભોસલે – સંગીતકાર: મદન મોહન – ગીતકાર: રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ

હિંદી ફિલ્મોમાં કોઠા પર નાચનાં ગીતો એક બહુ જ અનોખો અને સમૃદ્ધ પ્રકાર રહ્યો છે. પ્રસ્તુત ગીતમાં મુખ્ય નાયિકા તો પરાણે આ વ્યવસાયમાં આવેલ છે એટલે તેના હોઠ પરથી તો કરૂણ રસ જ ટપકે. બેઠકમાં આવેલા ભાવક ગ્રાહકોને આ ગીત પણ પસંદ તો પડ્યું છે પણ તેમના પૈસા વસૂલ થાય એટલે મુખડાના આ જ શબ્દો પરથી પૂર્ણતઃ કથ્થક શૈલીનું નૃત્ય પણ મુક્યું છે. મદન મોહને એક જ ગીતમાં બે સાવ આલગ ભાવોને કેટલી સરળતાથી પરોવી લીધા છે! 


આડ વાતઃ
મદન મોહને આ રીતે બે અલગ અલગ ભાવને અલગ અલગ તાલમાં મૂકવાનો બીજો પણ એક બહુ અનોખો પ્રયોગ કર્યો હતો દેખ કબીરા રોયા(૧૯૫૭) નાં લતા મંગેશકરના સ્વરમાં મેરી બિના તુમ બીન રોએ અને આશા ભોસલેના સ્વરમાં અશ્કોંસે હમને તેરી તસ્વીર બનાઈ હૈ ગીતમાં.

લાગી નહીં છૂટે રામ ચાહે જીયા જાય - સૌતેલા ભાઈ (૧૯૬૨) - ગાયક લતા મંગેશકર, મીના કપૂર સંગીતકાર અનિલ બિશ્વાસ ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર 
કોઠા પર લોકો પોતાનો ગમ ભૂલાવવા પણ જતા.... 


આડવાતઃ
દેવદાસમાં ફિલીપ કુમારનો સંવાદ - કૌન કમબખ્ત હૈ જો બર્દાશત કરને કો પીતા હૈ? મૈં તો પીતા હૂં કે બસ સાંસ લે સકૂં - માત્ર દિલીપકુમારના અભિનયની જ પરિસીમા નહોતી, પણ એક નૃત્યાંગના - ચંદ્રમુખી -ની એટલી જ અવિસ્મરણીય ભૂમિકા ભજવતી વૈજયંતિમાલાના અભિનય પણ ઉત્કૄષ્ટતાનું ઉદાહરણ હતું.
આ વાત એટલે યાદ આવી કે 'દેવદાસ'માં પણ કોઠા પરનાં નૂત્યને રજૂ કરતું ગીત આ ગીત પ્રકારનાં ઉત્તમ ગીતોમાં સ્થાન પામે છે. તો સરોદના તાર પર દિલની વ્યથાને નીચવી નાખતું નૃત્ય ગીત તો લતા મંગેશકરનાં સર્વકાલીન શ્રેષ્ઠ ગીતોમાં સ્થાન પામે છે.

ડીંગ ડોંગ ડીંગ લલા, કોઈ દિલ કો સંભાલો મેરા દિલ ચલા - ગૃહસ્થી (૧૯૬૩) – ગાયક: ગીતા દત્ત – સંગીતકાર: રવિ ગીતકાર: શકીલ બદાયુની
એ સમયની ફિલ્મોમાં વાર્તાનું કથાનક બીજા દેશમાં આપણને લઈ જાય એટલે એ દેશની સંસ્કૃતિને લગતું એક નૃત્ય ગીત તો સાંભળવા મળે, જોકે તેનું લોકભોગ્ય હિંદીકરણ તો થયું જ હોય!
લકડી જલ કોયલા ભઈ...મૉરી બાલી રે ઉમરિયા અબ કૈસે બીતે રામ - છોટી છોટી બાતેં (૧૯૬૫) – ગાયક: લતા મંગેશકર – સંગીતકાર: અનિલ બિશ્વાસ – ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર
છોટી છોટી બાતેં એક બહુ પ્રયોગશીલ ફિલ્મ હતી એ પરિચય તો આપણને ભગવાનભાઈ થાવરાણી, હૈ સબ સે મધુર વો ગીત લેખ શ્રેણીમાં, તેમની આગવી શૈલીમાં કરાવી ચૂક્યા છે. અહીં નૃત્ય નાટિકાના મંચનનો એક અનોખો પ્રયોગ રજૂ કરાયો છે.
મેરી ઉનકી પ્રીત પુરાની - ચાંદ ઔર સૂરજ (૧૯૬૫) – ગાયક: આશા ભોસલે- સંગીતકાર: સલીલ ચૌધરી – ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર
મરાઠી લોક ગીતની શૈલીનું નૃત્ય. મૉટા ભાગે પાશ્ચાત્ય પહેરવેશમાં જ આપણે આ કળકારને ફિલ્મનાં નૃત્ય ગીતોમાં જોવા ટેવાયેલાં છીએ એટલે ગામઠી પહેરવેશમાં ઓળખ અઘરી પડે છે ને!

સાફ કરો ઈન્સાફ કરો, ભઈ ભૂલભૂલૈયા માફ કરો - આશીર્વાદ (૧૯૬૮) - ગાયક: આશા ભોસલે, અશોક કુમાર – સંગીતકાર: વસંત દેસાઈ – ગીતકાર: ગુલઝાર
'આશીર્વાદ'માં હૃષિકેષ મુખર્જીએ કથાવસ્તુને અનરૂપ અનેક પ્રયોગો રજૂ કર્યા હતા. ગામમાં ફરતી ફરતી નાટ્યમંડળીઓ આવે, અને ગીતસંગીત, નત્યનાટિકાઓના કાર્યક્ર્મો કરે. અહીં સવાલ જવાબની રમઝટનો કાર્યક્ર્મ રજૂ કરાયો છે.

ફિલ્મોમાં શેરી નૃત્ય ગીતોનો પ્રકાર પણ બહુધા પ્રયોગ થતો રહ્યો હતો.આ પ્રકારનાં ગીતોમાં એક પ્રકાર તો હતો જેમાં નૃત્ય કરતાં કળાકારો એ રીતે પોતાની આજિવિકા કમાઈ લેતાં. 'ગીત ગાતાં ગાતાં વેપાર કરવાની મજા' શ્રેણીના પાંચ લેખોમાં આ પ્રકારનાં ગીતો વિષે આપણે વિગતે વાત કરી ચૂક્યાં છીએ. અહીં આપણે થોડા જૂદા પ્રકારનાં ગીતો સાંભળીશું.
મૈં તો ચલું પશ્ચિમ પૂરબ ચલે દુનિયા, મેરી કિસ્મત પે બડી જલે દુનિયા - મયુરપંખ (૧૯૫૪)- ગાયક: લતા મંગેશકર – સંગીતકાર: શંકર જયકિશન- ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર
મેળામાં જૂદા જૂદા કરતબના ખેલ થતા હોય એ તે સમયના મેળાઓનું ખાસ આકર્ષણ રહેતું. ગીતની શરૂઆત તો સપેરા ધુનથી થાય છે. એક નાની બાળકી એ ધુન પર સપેરા નૃત્ય કરે છે. પછી નાયક - નાયિકા આગળ વધે છે અને હવે એક ચલતી ફરતી નાટક મંડળીના ખેલને જોવા ઊભાં રહે છે.
ઓ બલિયે ઓ બલિયે ચલ ચલ ચલિયે.. આ ચલે વહાં દિલ મિલે જહાં - આઝાદ (૧૯૫૫) – ગાયક: લતા અને ઉષા મંગેશકર – સંગીતકાર: સી રામચંદ્ર – ગીતકાર: રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ
નીચે શેરીમાં એક મંડળી આવીને તેમનો કાર્યક્રમ રજૂ કરે છે. તેનો લાભ લઈને નાયિકા કોઈને ઈશારા કરીને મળવા માટે સંદેશો મોકલે છે. ગીતના શબ્દો એ પ્રસંગને અનુરૂપ કંઈક ભાવ રજૂ કરી રહેતા હોય.

બીછડે હુએ મિલેંગે હમ કિસમતને ગર મિલા દિયા - પોસ્ટ બોક્ષ ૯૯૯ (૧૯૫૮) - ગાયક : મોહમ્મદ રફી, આશા ભોસલે – સંગીતકાર: કલ્યાણજી વીરજી - ગીતકાર : પી એલ સંતોષી

હાર્મોનિયમની સંગત એ આવાં શેરી નૃત્યોની એક આગવી પહેચાન હતી. ફિલ્મોમાં વળી ગીતના શબ્દો નાયક કે નાયિકા માટે બહુ સ્પષ્ટ સંદેશ પણ કહી જતા હોય. આ ફિલ્મનાં ક્રેડીટ ટાઈટલ્સ જોઇશું તો ખ્યાલ આવે છે કે આણંદજી (વીરજી) હજૂ કલ્યાણજી (વીરજી શાહ)ના મદદનીશ છે. આ ઉપરાંત લક્ષ્મીકાંત-પ્યારેલાલવાળા લક્ષ્મીકાંત પણ મદદનીશ સંગીતકાર છે.

જાને કહાં ગઈ દિલ મેરા લે ગઈ ગઈ હો - દીલ અપના ઔર પ્રીત પરાઈ (૧૯૬૦) - ગાયક : મોહમ્મદ રફી – સંગીતકાર: શંકર જયકિશન ગીતકાર: શૈલેન્દ્ર

શેરી ગીત છે એટલે હાર્મોનિયમના સૂરનો લહેકો તો હોય જ અને શંકર જયકિશનની વાદ્યસજ્જા હોય એટલે બહુબધાં વાયોલિનની સંગત પણ હોય જ. ઢોલકના તાલ પર નદી કિનારાની પશાદભૂમાં નાયક રાજ કુમાર પણ નૃત્યકારના સવાલના જ વિચારમાં ખોવાયેલ છે. 

હિંદી ફિલ્મોમાં નૃત્ય ગીતો એ એક અનોખો સમુદ્ર છે જેમાં ડુબકી મારવાથી અનેક અર્તનો હાથ આવતં રહી શકે છે. જાણીતાં ગીતોનાં ઓછાં જાણીતાં કળાકારો જેવા આપણા વિષયને અનુરૂપ પણ ઘણાં ગીતો હશે જે બધાં અહીં આવરી લેવાં શક્ય નથી કે નથી મારી જાણમાં પણ. આપણે તો આ મહાનદીનાં વહેતાં જળની નાની અમથી એક આચમની જ અહીં માણી છે.
આપણા મૂળ વિષયના હજૂ થોડા કેટલાક રંગને અનુરૂપ બીજાં પણ ગીતો પણ યાદ આવે છે, જે હવે પછીના અંકોમાં.....

૫-૧૧-૨૦૧૬ના રોજ આપણે જે ગીતો સાંભળ્યાં હતાં તે ગીતોને પર્દા પર રજૂ કરનાર કળાકારોની ઓળખાણ કરીએ