Wednesday, April 23, 2014

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સનો બ્લૉગોત્સવ - એપ્રિલ, ૨૦૧૪


ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં એપ્રિલ, ૨૦૧૪ સંસ્કરણમાં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે.

હાલમાં આપણે વિગતે ચર્ચા કરવા માટે આપણે બિન સંવદિતા / બિન અનુપાલનનો વિષય પસંદ કરેલ છે. માર્ચ ૨૦૧૪નાં સંસ્કરણમાં આપણે બિન સંવદિતા વિષે વાત કરી હતી. 

હવે, આ મહિને આપણે 'બિન અનુપાલન'ની સમજ આપતા લેખો જોઇશું.

  • સમાનાર્થી શબ્દોની ખોજ આપણને અપાલન (non-compliance, non-fulfilment, non-performance) કે અપરિપાલન (non-compliance) કે અનનુપાલન કે અનનુવર્તન જેવા અન્ય પ્રયોગો પણ જોવા મળે છે.
  • બિન અનુપાલન / Non-conformance (ઉર્ફ : અપાલન / non-compliance)
મંજૂરી આપનાર (કે પરંપરાગત પરિસ્થિતિ) અને અમલ કરી રહેલ કોઇ એક વ્યક્તિ કે સમુદાય વચ્ચે નક્કી થયેલ વ્યવસ્થાથી કંઇક અલગ જ થવું એટલે બિન અનુપાલનની સ્થિતિ પેદા થઇ છે તેમ કહી શકાય.
ગુણવત્તા સંચાલનના સંદર્ભમાં "વ્યવસ્થા" સામાન્યતઃ ઉત્પાદન કામગીરીનાં માનક કે પૂર્વનિયોજિત પ્રક્રિયા કે ઉત્પાદનોનાં વિશિષ્ટ વિગતવર્ણન કે દસ્તાવેજીકરણ યોજના કે શ્રેષ્ઠ પ્રક્રિયામાટેનાં આંતરરાષ્ટ્રીય માનકનું પાલન તરીકે સ્વીકારાયેલ છે.
જરૂરિયાતનું અનુપાલન ન થવું (કરવું) એ અવજ્ઞા છે જ્યારે બિનઅનુપાલન એ કોઇ લાક્ષણીકતા કે દસ્તાવેજીકરણ કે પ્રક્રિયામાં રહી ગયેલી ખામી છે જેને પરિણામે કોઇ પણ વસ્તુ કે પ્રવૃત્તિની ગુણવત્તા અસ્વિકાર્ય કે અનિશ્ચિત બની રહે છે : ચોક્કસ જરુરિયાતનું અપાલન કે અપરિપૂર્ણતા.
અપાલન એટલે કોઇ કાયદાઓ કે તેના નિયમોનું પાલન ન અથવું (કરવું).
બિન અનુપાલન એટલે જરૂરિયાત કે માપદંડ (કે માનક) કે પ્રક્રિયાનું અનુપાલન ન થવું (કે કરવું).
ગુગલ પરની શોધખોળને પરિણામે બિનનુપાલન કે અપાલનને લગતી અઢળક માહિતી સાથેના લેખો જોવા મળે છે. આપણે અલગ અલગ વિષયોને લગતા, તે પૈકી કેટલાક લેખોની અહીં નોંધ લઇશું:
પાલન ન કરવું કે થવું કે પાલન કરવામાટે નકાર જવું (કરવો). દર્દી નિયત દવા ન લે કે નિયત સારવારને અનુસરે નહીં તે પરિસ્થિતિઓનો ચિકિત્સાશાસ્ત્રમાં, સામાન્યતઃ, અપાલનનો અર્થ કરવામાં આવે છે.
અપાલન નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા એ આંતરરાષ્ટ્રીય આણ્વીક ઉર્જા સંસ્થા (IAEA) સલામતી તંત્રનો તેમ જ અણુશસ્ત્રોના બિનપ્રસાર સલામતી કરાર(NPT)નું પણ મહત્વનું અંગ છે.NPT સલામતી કરારનું અપાલન એ NPTની કલમ III, દરેક પ્રકારની આણ્વીક સામગ્રીને લગતા સલામતી શરતોના સ્વીકારની જવાબદારી અને સંજોગો અનુસાર,અણુશસ્ત્રો સપ્રાપ્ત ન કરવાની જવાબદારીને લગતી કલમ II નું ઉલ્લંઘન માનવામાં આવે છે.
  • અનુપાલન - વધારે પૂછાતા સવાલો - માનવીય સંશોધન સંરક્ષણ કાર્યક્રમ - યેલ યુનિવર્સિટી / Compliance – FAQ - Human Research Protection Program – Yale University 
અપાલન : નિયુક્ત IRB કે કેન્દ્રીય નિયમો કે સંબંધિત સંશોધન નિયમન સંસ્થાગત નીતિ મુજબ પ્રમાણિત સંશોધન યોજનાનું પાલન કરવામાં અસમર્થ રહેતું કોઇ પણ પગલું કે પ્રવૃત્તિ કે શરતચૂક. અપાલન ગૌણથી માંડીને ગંભીર હોઇ શકે છે, પછી ભલેને તે અજાણતાં કે જાણીસમજીને થયેલ હોય, કે પછી એક જ વાર થયેલ હોય કે વારંવાર થયેલ હોય.
વ્યાપારી સંસ્થાઓ દ્વારા નિયમોનું અપાલન બહુ વ્યાપક છે તેમ મનાય છે. તેમ છતાં આ કક્ષાએ અપાલનની માત્રાના વ્યવસ્થિત પૂરાવાઓ બહ અપૂરતા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. આંકડાઓના બે પૂરક સ્ત્રોતોનો બહુ જ અભિનવ ઉપયોગ કરીને, સંસ્થાઓ જોડે સીધો સવાલ ઉઠાવ્યા વિના જ આ લેખ ભારતમાં ફેક્ટરીઝ ઍક્ટનાં અપાલનને આંકડાઓમાં રજૂ કરે છે. લેખમાં જોવામાં આવ્યું છે કે કાયદાનું પાલન કરતાં સંસ્થાનોની સરખામણીમાં અપાલન કરતાં સંસ્થાનોની સંખ્યા લગભગ બમણી છે. વળી,અપાલન કરતી સંસ્થાઓની સંખ્યા કાયદાનાં પાલનમાંથી છટકબારી શોધતી સંસ્થાઓ કરતાં પણ ઘણી વધારે છે. આમ જોઇ શકાય છે કે ભારતમાં "ખોવાઇ ગયેલ મધ્ય ભાગ"માં ફેક્ટરીઝ ઍક્ટનાં અપાલન એ બહુ મહત્વનો મુદ્દો છે. લેખમાં અપાલનનાં મુખ્ય વલણો અને સ્વરૂપોનો અભ્યાસ કરાયો છે, જેના વડે, હજૂ આગળ વિશલેષ્ણાત્મક અને નીતિ વિષયક સંશોધન માટેનાં મુદ્દાઓ પર પણ પ્રકાશ પડે છે.
આ વિષય પર ગુગલ પરની શોધમાં ગુણવત્તા (સંચાલન કે કાર્યક્ષેત્ર કે વ્યવસાય)માં બિન અનુપાલન / અપાલન વિષય પર ઘણા વધારે લેખ પણ જોવા મળે છે. એટલે નજીકનાં ભવિષ્યમાં આ શ્રેણીમાં જ્યારે આપણે એ બાબતે વધારે વિગતે જોઇશું ત્યારે આ વિષય પર વધારે ઉંડાણમાં ઉતરીશું.

આમ હવે આપણે આપણું સુકાન આપણા કેટલાક નિયમિત વિભાગો તરફ ફેરવીએ. આ મહિને રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય કક્ષાએ ગુણવત્તા સંબંધી કાર્ય કરી રહેલ સંસ્થાઓમાં આપણે The Product Development and Management Association (PDMA)ની વાત કરીશું.
PDMA ઉત્પાદન વિકાસ અને મૅનેજમૅન્ટ ક્ષેત્રમાં વ્યસ્ત વ્યાવસાયિકો માટેની વિશ્વની મોખરાની સંસ્થા છે. તેમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદન વિકાસ અને સંચાલનમાં કાર્યરત વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓની અસરકારકતા સુધારવાનો છે. ઉત્પાદન વિકાસ અને સંચાલનના વ્યાવસાયિક વિકાસમાટેનાં સંસાધનો, માહિતી, સહકાર અને પ્રોત્સાહન પૂરૂં પાડીને આ હેતુ સિધ્ધ કરાઇ રહેલ છે.
નવાં ઉત્પાદનો અને સેવાઓના વિકાસમાં કેટલીક આગવી પ્રવૃત્તિઓનું સંકલન મહ્ત્વનું બની રહે છે. PDMA એ એક જ એવી સંસ્થ છે જે વ્યાવસાયિક વિકાસ માટે શિક્ષણ, અનુભવ, નેટવર્ક અને સન્માન ની તકો પૂરી પાડીને આ પડકાર ઝીલી લેવા પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરે છે.
એસોશિએશનની ગતિવિધિઓ પરની તાજી માહિતી મેળવતાં રહેવા માટે PDMA News અને સભ્યો દ્વારા કરાતાં યોગદાનની તાજી માહિતી મેળવતાં રહેવા માટે PDMA Blogની મુલાકાત લેતાં રહીએ.
હવે આગળ વધીએ ASQ TVનાં વૃતાંત Six Sigma ભણી -
Six Sigma એ ગુણવત્તા વિષયમાં બહુ જ પ્રખ્યાત પધ્ધતિ છે. ગુણવત્તા ક્ષેત્રમાંની અન્ય તકનીકોની જેમ જ તેનો ઉપયોગ સંસ્થામાં થતાં પરિવર્તનો અને ઉત્ક્રાંતિની સાથે નિર્ભ્ર રહે છે.આજનાં વ્રુતાંતમાં Six Sigmaના અમલના ફાયદાઓ અને પડકારો; Six Sigma પટ્ટાઓના રંગોને કેમ પારખવા; Six Sigmaના અમલમાં કરાતાં રોકાણ પરનાં સંભવિત વળતર; DMAIC અંગે પાયાની સમજ ની ચર્ચા કરીશું અને "Name That Black Belt" નામની એક બહુ જ મજા પડે તેવી માહિતીપ્રદ રમત પણ રમીશું.
Lean and Six Sigma પરિષદનાં શ્રાવ્યોઃ
ખર્ચાઓ અને બચત
DMAIC [Define, Measure, Analyze, Improve and Control / વ્યાખ્યાયિત કરવું, માપવું, વિશ્લેષણ કરવવું, સુધારવું, અને નિયમન કરવું]
આ મહિનાના ASQ’s Influential Voice છે - શોન આઇઝનઅવર

ચાર્લ્સટન, દક્ષિણ કૅરોલિના સ્થિત શોન આઇઝનઅવર વ્યાપાર પ્રક્રિયા સંચાલન, વ્યૂહાત્મક આયોજન,
સંસ્થાગત પરિવર્તન વ્યવસ્થાપન અને વિશ્વનીયતા એન્જીનીયરીંગમાં નિષ્ણાત છે. ફાર્માસ્યુટીકલ્સ, ધાતુઓ, પેટ્રોકેમીકલ, કાગળ અને ઉર્જા ઉત્પાદન જેવા ઉદ્યોગોમાં તેમણે સુધારણા અભિયાનોને દોરવણી પૂરી પાડી છે.તેઓ GPAlliedમાં શિક્ષણ અને કામગીરી અમલીકરણ સંચાલનના નિયામક છે. સોન "સુધારેલી અંતિમ રેખા વાળી કોર્પોરેટ કામગીરી વિકસાવવી અને ટકાવી રાખવી"ના સંદેશ વાળા તેમના બ્લૉગ Reliability Now પર વિશ્વનીયતા બાબતે પોતાના વિચારો અને અનુભવો વિષે લખતા રહે છે.

તેમના બ્લૉગ પરની એક પૉસ્ટની આપણે વિગતે મુલાકાત કરીશું -

અમલ ન થાય તે શિક્ષણ તો મનોરંજન છે :શિક્ષણ પર વળતર મેળવી આપે તેવી ત્રણ બાબતો / Education Without Application Is Just Entertainment: 3 things that can help create a return on education.
પ્રતિધારણ (Retention): વ્યક્તિમાં કયાં કૌશલ્યો હોવાં જોઇએ, અને તે અંગેનાં શિક્ષણનાં હેતતુઓ શું હોઇ શકે તે ખોળી કાઢવા માટે પૂરતો સમય ફાળવો. આટલું કર્યાથી પ્રશિક્ષણ કાર્યક્રમને સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ધ્યામ કેન્દ્રીત કરીને તાલીમાર્થીઓ માટે ખાસ સ્વરૂપે ઘડી શકાય. આમ કરવાથી પ્રશિક્ષણ કાર્યક્રમો અસરકારક બનશે અને તેમાં આવરી લેવાયેલ વિષયોનું જ્ઞાન વધારે સમય સુધી સચવાઈ રહેશે.
અમલ (Application): પ્રશિક્ષણ કાર્યક્રમનાં પર્યાવરણમાં તાલીમાર્થી એક વાર જે કંઇ નવું જૂએ તેનો તરતજ અમલ કરવામાં આવે તો તે અનુભવ કૌશલ્યની કક્ષાએ પહોંચી શકે. આમ કરવાથી પહેલાં કહ્યું તેમ જ્ઞાન વધારે સમય સુધી સચવાઇ પણ રહેશે અને વાસ્તવિક દુનિયાના સફળ ઉદાહરણોને કારણે પરિવર્તનની પ્રક્રિયામાં પણ મદદ થતી રહેશે.
સાંસ્કૃતિક તોડ-જોડ (Culture Manipulation): અગ્રણીઓનાં ખેચાણ અને ત્વરિત અમલની સફળતાવડે સંસ્કૃતિની તોડ-જોડ દ્વારા નિર્ધારીત સ્થિતિએ પહોંચી શકાય છે.
આ મહિને Curious Cat Management Improvement Carnival શ્રેણીમાં નવો લેખ ઉમેરાયેલો નથી. તેથી આપણે ત્યાં Good Process Improvement Practices અને તેની સાથે સંલગ્ન લેખો Change is not ImprovementHow to ImproveWhere to Start ImprovementOperational ExcellenceHow to Manage What You Can’t MeasureMaking Better DecisionsFind the Root Cause Instead of the Person to Blame પર નજર કરીશું.

આપ સહુનાં, સકારાત્મક રચનાત્મકતા સભર, મૂલ્યવાન સૂચનોની અપેક્ષા સહ...

Monday, March 31, 2014

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગૉત્સવ - ૩/૨૦૧૪

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વ -  ' ૩ /૨૦૧૪' બ્લૉગૉત્સવ સંસ્કરણમાં આપનું સ્વાગત છે.
આ માસનાં સંસ્કરણની શરૂઆત આપણે તલત મહમુદ પરના Songs Of Yoreના બે લેખથી કરીશું.
  • પહેલો લેખ - The Mentor and the Protégé: Talat Mahmood songs by Anil Biswasતલત મહમુદના ૯૦મા જન્મદિવસની યાદમાં લખાયો છે. અનિલ બિશ્વાસે તલત મહમુદ સાથે બહુ ગીતો નથી કર્યાં, ખાસ કરીને તલત મહમુદનાં સી. રામચંદ્ર કે ગુલામ મોહમ્મદ કે મદન મોહન દ્વારા કરાયેલાં ગીતોની સંખ્યા સાથે સરખામણી કરીએ તો. પરંતુ તેમ છતાં અનિલ બિશ્વાસનું સ્થાન તલત મહમુદની કારકીર્દીમાં બહુ જ મહ્ત્વનું રહ્યું છે, તે એટલી હદે કે તલત મહમુદનાં ગીતોની વાત નીકળે તો તેમાં અનિલ બિશ્વાસનાં ગીતોની વાત જરૂરથી થશે જ.
  • તલત મહમુદ પરનો Songs Of Yore પર બીજો લેખ - Talat Mahmood’s songs by SD Burman - પણ તલત મહમુદનાં સંગીતકાર સાથેનાં એક એવાં જ આગવાં જોડાણની વાત રજૂ કરે છે. તલત મહમુદનાં એસ ડી બર્મનનાં સંગીત નિદર્શનમાં એકલ ગીતો પંદરેક જેટલાં જ છે - બર્મનદાનાં મોહમ્મદ રફી કે કિશોર કુમારનાં ગીતોની સરખામણીમાં આ આંકડો બહુ ઓછો જણાય. પણ સંખ્યાને અતિક્રમીને તલત-બર્મન ગીતોની અસરની દૃષ્ટિએ જોતાં, એ ગીતોની હિંદી ફિલ્મ ગીતો પરની સમગ્રતયા પડેલી એક આગવી છાપની દૃષ્ટિએ મૂલવવાં જોઇએ. બર્મનદા એ મુકેશ સાથે પણ એ જ રીતે બહુ થોડાં ગીતો કર્યાં છે, પણ તે ગીતો હિંદી ફિલ્મ સંગીતની દુનિયામાં સીમાચિહ્ન બની રહ્યાં છે તેવાં જ બેનમૂન ગીતોનો રસથાળ પ્રસ્તુત લેખમાં માણવા મળે છે.
આ બે લેખ વાંચ્યા પછી, તલત મહમુદ પર તેમનાં સંગીતનાં અવનવાં પાસાંઓની ચર્ચા થ ઇ હોય તેવા લેખો શોધવાની તલપ જાગી ઉઠે તે સ્વાભાવિક છે. જે કંઇ શોધખોળ મેં (ઇન્ટ્ન્ટરનેટ પર)કરી ્તેમાં તલત મહમુદનાં ગીતોનાં સકલનોની ઘણી યાદીઓ જોવા મળે છે. તેમનાં કુલ ગીતો જ બહુ મોટી સંખ્યામાં ન હોવાથી, આ યાદીઓમાં સાંભળવા મળતાં ગીતોથી આપણે જરૂર પરિચિત હશું, પણ તેમના કારકીર્દીના જુદા જુદા સમય ગાળાઓમાં અલગ અલગ સંગીતકારો સાથે તેમનાં ગીતો શી રીતે વિકસતાં રહ્યાં, તે સમયનાં અન્ય ગીતોની સાપેક્ષ એ ગીતોનાં વિશ્લેષણ જેવી તલસ્પર્શી રજૂઆતો બહુ જોવા ન મળી.
આમ આપણે તલત મહમુદ પરથી ધીમેક્થી મોહમ્મદ રફી તરફ સરકી આવ્યાં જ છીએ તો હવે આ મહિનાનાં આ સંસ્કરણમાં મોહમ્મદ રફીનાં ગીતોની સંગત કરી જ લઇએ.
હવે પછીથી આપણે આપણા મિત્ર શ્રી ભગવાન થરવાની એસ એમ એસ કે ઇ-મેલ દ્વારા જે ગીતોની યાદ આપતા રહે છે તેમને પણ આ બ્લૉગોત્સવના મચ પર રજૂ કરતાં રહીશું :
    ચંદ્રમા જા ઉનસે કહે દો - ભરત મિલાપ - લતા મંગેશકર અને મહેન્દ્ર કપુર
    તુમ્હીને દિલ મેરા - એર મેલ (૧૯૬૦) - મોહમ્મદ રફી, સુમન કલ્યાણપુર - સંગીતકાર - શાર્દુલ ક્વાત્રા
    મજાની વાત એ છે કે, આ માસના મુખ્ય વિષયને અનુરૂપ, અહીં પણ આપણને મોહમ્મદ રફીનું ફિલ્મ ગુલે બકાવલી (૧૯૬૩)નું હંસરાજ બેહલનાં સંગીતનું જો આજ તક હુઆ ના તેમ જ તલત મહમૂદનું સંગીતકાર મનોહરનું ફિલ્મ ચિનગારી (૧૯૫૫)નું જીયુંગા જબ તલક પણ સાંભળવા મળે છે.
હવે આપણે અલગ અલગ વિષયો પર રજૂ થયેલ ગીતોની યાદીઓની પૉસ્ટના નિયમિત વિભાગ તરફ આપણું સુકાન ફેરવીએઃ
  • My Favourites: Songs in Disguise – “જેમાં છદ્મવેશમા નાયક જ જોવા મળે , નાયિકા નહી (સિવાય કે તે યુગલ ગીતમાં છદ્મવેશમાં કે તે સિવાય હાજર હોય) અને વળી નાય્ક ગાતો હોવો જોઇએ, માત્ર પ્રેક્ષક પણ હોવો જોઇએ. અને મારા પૂરતી આ શરતો હજૂ થોડી વધારે અઘરી બનાવવા, એક નાયકનું એક્થી વધારે ગીત નથી સમાવ્યું.
  • Ten of my favourite wind songs – “પવનની વાત કરતાં પવન વિષેનાં ગીતો આપણે સાંભળ્યાં છે. અહીં મારી પસંદગીનાં, કોઇ ચોક્કસ ક્રમમાં નહીં એવાં, ૧૦ ગીતો રજૂ કરેલ છે, જેના માટે શરત એટલી જ રાખી છે કે  ગીત મેં જોયેલી, ૧૦૭૦ પહેલાંની ફિલ્મનું હોવું જોઇએ અને ગીતની પહેલી લીટીમાં  પવન અથવા તેનો સમાનાર્થી શબ્દ (જેમ કે હવા, સબા)હોવો જોઇએ.
  • SoYએ ઑક્ટોબર ૪, ૨૦૧૦ના રોજ Suman Kalyanpur outshines Lata Mangeshkar શિર્ષક હેઠળ એક બહુ જ રસપ્રદ લેખ કર્યો હતો, અહીં આપાણે એ લેખને તેનાં મૂળ વસ્તુ માટે નથી યાદ કરેલ, પણ તે લેખ પરની ચર્ચામાં તાજેતરમાં શ્રી રાકેશ શ્રીવાસ્તવ વડે સુમન કલ્યાણપુરનાં કંઠે ગવાયેલાં ઘણાં યાદગાર ગીતો, અને તે જ રીતે AM વડે સુમન કલ્યાણપુરનાં શંકર જયકિશન વડે સ્વરબદ્ધ કરાયેલાં ગીતો,ની આ મંચ પર નોંધ લેવાનો છે.
  • Magic of Raj Kapoor and Shanker Jaikishenમાં rsbaab રાજ કપુર- શંકર જયકિશનનાં સંયોજનમાં રચાયેલાં ગીતોની આગવી અદાથી રજૂ થતો પૂર્વાલાપ, ઑરકેસ્ટ્રેશનમાં માધુર્ય અને તાલની ગુંથણી, મુખડાની પંક્તિનો ફિલમના અંતમાં નીચે ઉતરતા જતા સૂરમાં પ્રયોગ, દિલને સ્પર્શી જતા ગીતોના શબ્દો, એકદમ સમૃધ્ધ અને ભરેલા અવાજવાળાં વાજીંત્રોનો બખૂબી ઉપયોગ અને (લોકગીતો પર અધારીત) ઝૂમી ઉઠાય તેવાં નૃત્ય ગીતો સભર  શૈલીની ખૂબીઓની બહુ માહિતીપ્રદ છણાવટ કરે છે. શંકર જયકિશન બેલડીએ આ શૈલીને પોતાની અન્ય ફિલ્મોમાં પણ બહુ સફળ પ્રયોગ કરેલ છે.
  • Bollyviewer તેમનું બ્લૉગસ્થળ Old Is Goldથી ખસેડીને Masala Punch પર લઇ ગયા છે. એ પ્રસંગે આપણે તેમના એક જૂના લેખ - જેમાં કોઇ એક પાત્ર ખુદ પિયાનો વગાડતું જ હોય તેવાં My favorite piano-songs -ને યાદ કરીએ.
માર્ચ મહિનો હોળીના ઉત્સવનો મહિનો છે, એટલે હિંદી ફિલ્મોમાં હોળી પર કંઇક  નવો પ્રકાશ કરતા હોય તેવા લેખોની અપેક્ષા રહે.

  • SoY એ આ તકને ઝડપી લઇને સંગમ (૧૯૬૪) ની રજૂઆતનાં હીરક વર્ષમાં, દાઢમાં કાંકરો રાખીને, સમીક્ષાત્મક લેખ A ‘serious’ review of Sangam (1964) in its Golden Jubilee Year  રજૂ કરેલ છે, જેમાં પ્રણય ત્રિકોણની ભૂમિતિની રાજ કપૂરની દૃષ્ટિએ સમજ અને તેમાંથી ફલિત થતા સામાજિક સંદેશના ઉપયોગની રસપ્રદ ચર્ચા કરાઇ છે.
  • Dances on Footpathહોળીની યાદને બે ચિત્રો વડે રંગીન બનાવેલ છે.


























Thursday, March 27, 2014

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સનો બ્લૉગોત્સવ - માર્ચ, ૨૦૧૪

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં માર્ચ, ૨૦૧૪ સંસ્કરણમાં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે.

આ મહિનાનાં આ સંસ્કરણ માટે વિગતે ચર્ચા કરવા માટે આપણે બિન સંવદિતા / બિન અનુપાલનનો વિષય પસંદ કરેલ છે.ગુણવત્તા વ્યવસાય કે કાર્યક્ષેત્ર માટે આ આમ તો બહુ જ વપરાતા શબ્દો છે. આ બંને બાબત વિષેના અભિગમ (કે દૃષ્ટિકોણ)ને કારણે આ વ્યવસાય તેમ જ કાર્યક્ષેત્રને એક અનોખી દિશા મળતી રહી છે, તેમજ તેને કારણે ગુણવત્તા કાર્યપધ્ધતિઓને પણ અલગ અલગ સ્તર મળતાં જોવા મળે છે. સામાન્યતઃ ગુણવત્તા વ્યાવસાયીઓ માટે આ બંનેના અર્થમાં બહુ ફરક નથી રહેતો. પરંતુ આ બંને શબ્દોનો બહુ જ જીણવટપૂર્વક અભ્યાસ કરાય, તો રોજબરોજના વપરાશ કે વ્યાવહારીક સ્તરે નહીં, પણ બંને શબ્દનાં હાર્દ અને તેમાં રહેલી ભાવનામાં સુક્ષ્મ તફાવત જરૂર જોઇ શકાશે.

આપણે આ મંચ પર શબ્દો અર્થની સંશોધાત્મક ચર્ચા તો નહીં કરી શકીએ, એટલે બિન-સંવાદિતા તેમ જ બિન અનુપાલન અને તેમનાં વિરોધાર્થી ગણી શકાય તેવા અનુક્રમે સંવાદિતા અને અનુપાલન વિષે કેટલાક રસપ્રદ અને માહિતિપ્રદ લેખો હવે પછીના મહિનાઓમાં અલગ અલગ સંસ્કરણોમાં જોશું. આ પ્રકારની તાત્વિક ચર્ચા પછીનાં સંસ્કરણોમાં આપણે તેમને ગુણવત્તા વ્યવસાય અને કાર્યક્ષેત્રના સંદર્ભમાં પણ અલગથી જોશું.

આ મહિને આપણે આપણું ધ્યાન બિન સંવાદિતા પર કેન્દ્રીત કરીશું.ધર્મ, લિંગ વૈવિધ્ય, માનસશાસ્ત્ર કે સામાજીક શાસ્ત્ર કે ઇતિહાસ જેવા અલગ અલગ અભ્યાસના સંદર્ભમાં બિન સંવાદિતાના અર્થના જુદા જુદા રૂપરંગ જોવા મળશે. આપણે આપણી ચર્ચા બિનસંવાદિતાના બહુ જ સર્વપ્રચલિત અર્થમાં કરીશું.સહુથી પહેલાં તો આપણે શબ્દકોશ તરફ નજર કરીએ.
  • ગુજરાતી લેક્ષીકોન પર Nonconformityનો ગુજરાતી અનુવાદ " પ્રસ્થાપિત ધર્મસંઘ(ચર્ચ)ના સિદ્ધાંતો કે આચારથી જુદો પડનાર, પ્રસ્થાપિત ધર્મસંઘના સિદ્ધાંતો કે આચારનો વિરોધ કરનાર, પ્રચલિત સિદ્ધાંતથી જુદો પડનાર " એમ આપેલો છે. અહીં અર્થનો ભાર તેના સહુથી વધારે જુના કહી શકાય તેવા પ્રચલિત એવા ધર્મના સંદર્ભનો અર્થ જોવા મળે છે. 
ગુગલ ટ્રાંસલેટ પર તેનો હિંદીમાં અનુવાદ જોઇએ તો "અવજ્ઞા" પણ એક અર્થ જોવા મળે છે.
ફરીથી ગુજરાતી લેક્ષીકોન પર 'અવજ્ઞા'ના સમાનાર્થી પ્રયોગોની શોધ કરતાં " અવગણના, તિરસ્કાર, માનભંગ, અપમાન, આજ્ઞાંકિતપણાનો અભાવ" જેવા પ્રયોગો નજરે ચડે છે.ગુજરાતી શબ્દકોશ ઉપરાંત અંગ્રેજી ભાષામાં પણ નીચે પ્રમાણે
          સમાનાર્થી
denial | disaffection | disagreement | disapprobation | disapproval | discordance | disobedience | dissent s| eccentricity s| exception | heresyta| | | heterodoxytar | iconoclasmta | insubordination| lawlessnessar| | negationta| | nonacceptance s| | noncompliance | objection | opposition | originality | recalcitrance| | recusancy | rejectionar | strangeness |r| unconventionality | uniqueness | unorthodoxy | unruliness | vetor | violation | contumaciousness | |mutinousness | nonagreementar | nonconsent |tar| recusancear
         અને વિરોધાર્થી
acceptance | agreement | allowance | approval |concurrence | endorsement | harmony |normality | obedience |observance | orthodoxy | peace | permission |ratification | sanction | usualness 
                                          શબ્દો જોવા મળે છે.
  • ક્રીસ ગ્યુલ્લેબૌએ તો તેમના, બહુ જ અનોખા, બ્લૉગનું શીર્ષક જ The art of Non-conformity રાખેલ છે.
પરંપરાગત માન્યતાઓ સામેની લડાઇમાં આપણે જીવન, આપણું કામ અને સફરની ત્રણ બીનપરંપરાગત વ્યૂહરચનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રીત કરીએ છીએ. 'અવજ્ઞા'ની મારી વ્યાખ્યા છે - વિચારો કે માન્યતાઓમાં રૂઢીચુસ્તતા ન હોવી કે સ્વીકૃત પ્રણાલિકાઓ, દૃષ્ટિકોણો કે મંતવ્યોની સ્વિકૃતિમાટે ઇનકાર.
તેમના બ્લૉગ પર Non-conformity વિભાગમાંના બે લેખ ધ્યાન ખેંચે છેઃ
ભૂતકાળ વધારે સારો નહોતો, એને બદલે વર્તમાન પસંદ કરીએ \The Past wasn’t Better, Choose the Present Instead“તે સમયે લાગે તેના કરતાં પાછળ ફરીને જોતી વખતે ભૂતકાળ વધારે સારો જ લાગે છે. અને ભવિષ્યમાં દેખાય તેના કરતાં વર્તમાન કદાપિ વધારે સારો નથી દેખાતો. - પીટર બેન્શ્લી
કેદમાં \ In Limbo- બે પડની વચ્ચે ફસાઇ પડવું એ હંમેશાં કઠીન પરિસ્થિતિ છે. આગળ ઉજ્જવળ ભવિષ્ય છે ! તેનું સ્પષ્ટ ચિત્ર દેખાય છે, પરંતુ નજદીકનાં અંતરે હાથવેંત નથી જણાતું.બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જેટલું કલ્પ્યું હતું તેના કરતાં થોડું ઓછું સ્વીકારી લેવું. પણ એમ શા માટે કરવું પડે?

શક્યતાઓ તો એ જ છે કે, ખરા અર્થમાં એક જ વિકલ્પ છે: કામ કરતાં રહેવું. ટીક ટૉક. એક એક કરીને એક પછી એક કામ નીપટાવતાં જવું.
બે ડગલાં આગળ, એક કદમ પાછળ.....
તર્કસંગત નિર્ણય  લેવાની દૄષ્ટિએ સંવાદિતા અને બિન સંવાદીતા વચ્ચે બહુ પાતળી ભેદરેખા છે. ભેદ કદાચ બહુ સ્પષ્ટ દેખાતો તો હોય તો પણ મોટા ભાગનાં લોકોને જાણ હોય છે તેના કરતાં આ તફાવત ઘણો જટિલ છે. કેમ? કારણ કે સંવાદિતા કે બિન સંવાદીતાની ચોક્કસ માપણી તો વ્યક્તિની તે વિષયની ખરી સમજ પર જ આધારીત છે. 
પરંપરાગત ધર્મો છુંદણાંનો વિરોધ ઉપરછલ્લી વિચારસરણીની દૃષ્ટિથી કરે છે - પછી સપાટી પર ભલે કંઇ પણ હોય !
માનવીય મનને બહુ સહેલાઇથી યોજનાબદ્ધ કરી શકાય છે, અને એક વાર તેનાં પ્રબુદ્ધ મનને શું કરવું તેનાં સુચન કરી દેવામાં આવે તો તે પછી માનવ વર્તણૂક મહદ્‍ અંશે સ્વાયત્ત બની રહે છે. મૂળભૂત રીતે, લોકો તેમની આસપાસના વિચારો, વાતાવરણ કે વર્તણૂકોને અનુરૂપ બની રહેતાં હોય છે, કમ સે કમ ટકી રહેવા માટે કે બંધબેસતાં થઇ રહેવા પૂરતાં. જો કોઇ વ્યક્તિ તેનાં મનની વિચારશક્તિ અને તેમની પોતાની વર્તણૂક પર કાબુ ન કરે તો લોકો બીજાં જે કંઈ કરતાં હોયે તેનું અનુસરણ કરવાથી સંતોષ માની લે છે, પછી ભલે કંઇ સ્વ-નાશ પણ પરિણમે.
કોઇ ચોક્કસ ક્રમમાં નહીં પણ આપણે આપણી આસપાસ સ્વનાશનાં ઢાંચાનું જે વિશ્વ ખડું કરીએ છીએ તેમાં બિન સંવાદિતા આચરવા માટે પાંચ મહત્વના માર્ગ નીચે વર્ણવેલ છેઃ
નાણાંકીય બિન સંવાદિતા – માનવ જાત ભ્રષ્ટ અને ફુગાવાજન્ય નાણાંકીય વ્યવસ્થાની ગુલામ બની રહેલ છે. આ સ્થિતિની સામે સંતુલન જાળવવા માટે, રૂપિયા પૈસા કે ધીરાણ વ્યવસ્થાનો ટેકો લીધા સિવાય જીવવાનો કોઇ પણ યત્ન, ધરાર બિન સંવાદિતાનું જ કામ કહી શકાય.
ભૌતિકવાદી અને મનોરંજન પ્રેરીત જીવનશૈલીનો ત્યાગ – આજના જમાનામાં પોતાની જરૂરીયાતો બાબતે બહુ જ વાસ્તવવાદી થવું અને "વસ્તુઓ'નો શક્ય તેટલો ઉપભોગ કરવાથી પણ બિન -રૂઢીવાદી અનુયાયી તરીકે અલગ તરી રહી શકાય છે.
આરોગ્ય વિદ્રોહ - ખાવા પીવા પર નિયમન, ગમે તેવી કસરતો ખોળી કાઢવી અને જ્યારે શક્ય હોય ત્યારે સાજા નરવા રહેવાના વૈકલ્પિક, બિન-ઔષધીય ઉપાયો અજમાવવા માત્રથી આરોગ્ય વિદ્રોહી બની જવું શક્ય છે.
પુનઃ શિક્ષણ – આપણું ભવિષ્ય આજના યુવાની ગુણવત્તામાં નજરે ચડે છે - કમનસીબે, વર્તમાન યુવા યુગનાં ગુણવત્તાપૂર્ણ ઘડતરમાટે હાલમાં ઉપયોગમાં લેવાતાં ઘણાં પગલાં ઉણાં પડતાં જણાય છે.આપણાં બાળકોને ભવિષ્ય માટેનાં એક નવાં જ દર્શન તરફ વાળવા માટે શિક્ષણના નવા નવા પ્રયોગો થતા રહે તે બહુ જ પ્રેરણાદાયી બિન સંવાદીતા બની રહી શકે છે.
અનુભવ-આધારીત આધ્યાત્મિકતા – પ્રચલિત માન્યતાઓથી ચાતરીને ચાલનાર આજની વ્યક્તિ, માનવતાના પવિત્ર હિસ્સાઓ સાથે જોડાણ સાધવામાં મદદરૂપ થાય તેવી સૂઝ વડે, સીધા અનુભવો તરફ દોરી જતા વ્યવહારો અને માન્યતાઓને ખોળતી રહે છે, જે આજની ભાગદોડમાં ધક્કે ચડી ગયેલ જણાય છે.કોઇ પણ ધર્મ કે ફિલસૂફી વડે આંતરીક શાંતિને ખોળી કાઢવી તે દુનિયાને સામુહીક ભયના ઓથારની ઝેરી અસરોમાંથી મુકત કરવા માટે મહત્વની બની રહે છે.
આ વિષય પર લખાયેલ આ પહેલા કે આટલા જ કે છેલ્લા શબ્દો નથી તે એ તો નિર્વિવાદ વાત છે ! અહીં રજૂ કારાયેલ સામગ્રીથી વધારે રસદાયક અને માહિતીપ્રદ સામ ગ્રી પણ હશે જે આ વિષયની હજૂ વધારે સર્વગ્રાહી સમજ પૂરી પાડી શકે. બિન સંવાદિતા વિષે આપણે શું શું નથી જાણતાં તે બાબતે જેટલું વધારે જાણતાં જશું તેમ તેમ એ જ્ઞાન અને અનુભવોને બિનસંવાદિતાના રચનાત્મક, સકારાત્મક અને ઉત્પાદક પ્રયોગોનાં આવરણો આપણી સામે ખુલતાં રહેશે, જેના વડે વર્તમાન અને ભાવિ જરૂરીયાતો માટે જરૂરી એવી સતત સુધારણા શકય બની શકે.
આપણે હવે આપણા નિયમિત વિભાગો તરફ વળીએ,
આ માસનાં સંસ્કરણમાં આપણે એક ગુણવત્તાનાં ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલ, અને ભારતમાં મીકેનીકલ એન્જીનીયરીંગમાં ઇમ્પૅક્ટ ટેસ્ટીંગ સાથે સંકળાયેલ વ્યાવસાયિકોને જેની સાથે નિયમિતપણે કામ પડતું રહી શકે છે તેવી, સંસ્થા National Institute of Science and Technologyનો અહીં પરિચય કરીશું.
National Institute of Science and Technology [NIST]એ અમેરિકાની સહુથી જુની ભૌતિક વિજ્ઞાન ક્ષેત્રની પ્રયોગશાળાઓમાંની એક સંસ્થા છે.અમેરિકન ઉદ્યોગોની ઇંગ્લેંડ, જર્મની, અને અન્ય આર્થીક હરીફ રાષ્ટ્રોનાં માપણી અંગેનાં આંતરમાળખાંકીય ક્ષમતાની સામે ઔદ્યોગિક સરસાઇમાં તે સમયની મસ મોટી અડચણ દૂર કરવાનનો તેનો મૂળ આશય હતો. આજે,NISTની માપણીઓ એક માનવા વાળમાં હજારો સમાઇ જેવાં સૂક્ષ્મ સાધનોને લગતી નૅનોટેક્નોલોજીથી માંડીને ધરતીકંપ-પ્રતિરોધક બહુમાળી મકાનો કે હાથીકાય જેટ વિમાનો કે વૈશ્વિક પ્રત્યાયન માળખાંઓ જેવી સહુથી મોટી અને જટીલ માનવ સર્જીત રચનાઓને આવરી રહેલ છે.NIST વેબ સાઈટનિ વિગતે પરિચય કરવા માટે સંશોધન વિષયો, પરિયોજનાઓ, ઉત્પાદન અને સેવાઓની કક્કાવારી મુજબની A-Z subject indexની મદદ લઇ શકાય છે.
ASQ TVનું આ માસનું વૃતાંત છે Culture of Quality:
ગુણવત્તાનું બહુ જ મહત્વનું ચાલક બળ સંસ્કૃતિ છે. ગુણવત્તા સમુદાયમાં ગુણવત્તા સંસ્કૃતિનું ઘડતર અને તેને ટકાવી રાખવાની ચર્ચાઓ વ્યાપકપણે થતી જ રહે છે. આ વૃતાંતમાં ગુણવત્તા સંસ્કૃતિ સંસ્થાની કામગીરીમાં કઇ રીતે યોગદાન આપી શકે છે તેની વાત છે. વળી એમ પણ જોવા મળશે જે ગુણવત્તા અગ્રણીઓ સંસ્થાની સંસ્કૃતિને પોતાના હાથોમાં લેવા માટે શું શું કરી શકે છે. તે ઉપરાંત, આ વૃતાંતમાં ગુણવત્તા એન્જીનીયર્સ અને તેમનાં મહાનાયક મોભાની પણ ચર્ચા કરાઇ છે.
આની સાથે સંલગ્ન વીડિયો - Driving Culture of Quality - તેમાં વધુ રસપ્રદ માહિતી ઉમેરે છે.
અલગ અલગ સંસ્થાઓ માટે ગુણવત્તાની સંસ્કૃતિ અલગ અલગ અર્થ સારે છે. ગુણવત્તા સંસ્કૃતિ પોતાની સંસ્થામાં શું અર્થ ધરાવે છે તે જાણવું એ સુધારણાની સફરનું પહેલું સોપાન છે.
આ માસના ASQ’s Influential Voice છે - John Hunter
આ બ્લોગોત્સવનાં વાંચકો જોહ્ન હંટરના બ્લૉગ પર નિયમિતપણ સંકલિત થતા અને આપણા બ્લૉગોત્સવના પણ અંતના નિયમિત છડીદાર એવા the Management Improvement Carnivalથી તો પરિચિત છે જ.
જોહ્ન હંટર ઓનલાઇન ગુણવત્તા માહિતી સંચાલનના ક્ષેત્રે કાર્યરત રહેલ છે. સેક્રેટરી ઑફ ડીફેન્સ અને વ્હાઈટ હાઉસ મિલીટરી અકાદમીનાં કાર્યાલયોમાં તેમણે ગુણવત્તા સુધારણા પધ્ધતિ અને સૉફ્ટ્વેરના વિકાસ બાબતે કામ કરેલું છે. તેઓ Curious Cat Management Blogના સર્જક છે.
જોહ્ન હંટર તેમના બ્લૉગ પર, તેમનાં બ્લૉગનાં શિર્ષકને અનુરૂપ, સંચાલન સુધારણા વિષે લખે છે. તેમના વિષયોમાં ડેમીંગ, લીન વિચારસરણી, નવીનીકરણ, ગ્રાહક કેન્દી અભિગમ,સતત સુધારણા, સીક્ષ સીગ્મા જેવા વૈવિધ્યપુર્ણ વિષયો જોવા મળે છે. શરૂઆતમાં આ બ્લોગ પર તેઓ નિવેશ, આર્થીક આંકડા, વિજ્ઞાન, એન્જીનીયરીંગ અને સફર જેવા વિષયો પર પણ લખતા હતા. પણ પછીથી તેમણે ત્રણ અલગ બ્લૉગ્સ - Curious Cat Investment and Economics Blog, Curious Cat Science and Engineering Blog, Curious Cat Travel Photos blog - બનાવી લીધા છે.
આ મહિને આપણે તેમની પૉસ્ટ Poor Results Should be Addressed by Improving the System Not Blaming Individualsની મુલાકાત લઇશું.
“મારા અનુભવના આધાર પર સુધારણાને લગતી સમસ્યાઓ અને સંભાવનાઓનું વર્ગીકરણ કરાય તો ૯૪% (મૅનેજમૅન્ટની જવાબદારી છે તેવી)તંત્ર વ્યવસ્થાને લગતી અને ૬ % ખાસ પ્રકારની , એ મુજબનું વર્ગીકરણ જોવા મળે તેમ માનું છું.” - W. Edwards Demingનાં પુસ્તક Out of the Crisis નું પાન ૩૧૫
આપ સહુનાં, બિન-સંવાદિતાની સકારાત્મક રચનાત્મકતા સભર, મૂલ્યવાન સૂચનોની અપેક્ષા સહ...

Sunday, March 16, 2014

વિકિસ્રોત: (પહેલાં) ૫૦ પુસ્તકો


ગુજરાતી ડોમેનેની અરજી કરાઈ અને માર્ચ ૨૦૧૧માં વિકિસોર્સનું ગુજરાતી સંસ્કરણ વિકિસ્રોત અસ્તિત્વમાં આવ્યું. વિકિસ્રોત ડોમેન બન્યું તે સમયે તેમાં ૧૧૦૦ જેટલી છુટક કૃતિઓ કૃતિઓ હતી. તે સમયે સ્રોતમાં પૂર્ણ પુસ્તક ન હતા. વખત જતા મિત્રોએ સહકારી ધોરણે સહકાર્ય દ્વારા એક પછી એક એમ પુસ્તકો ચઢાવ્યા. અને હવે પહેલાં ૫૦ પુસ્તકો પૂર્ણ થયા છે.

વિકિસ્રોત ગુજરાતી પર ઉપલબ્ધ પુસ્તકોની યાદી અહીં આપવામાં આવી છે.

ક્રમ
નામ
લેખક
પ્રકાર
ચળવળ નિર્દેશન
આત્મકથા
હાસ્યનવલ
આરોગ્ય
નાટક
નવલિકા
નવલિકા
આખ્યાન
બાળા સાહિત્ય
૧૦
કાવ્યસંગ્રહ
૧૧
જૈન ધાર્મિક સાહિત્ય
ધાર્મિક
૧૨
નવલકથા
૧૩
પ્રવાસ વર્ણન
૧૪
કેળવણી
૧૫
કહેવત સંગ્રહ
૧૬
ઐતિહાસિક
૧૭
ધાર્મિક
૧૮
નાટક
૧૯
નાટક
૨૦
બોધકથા
૨૧
નાટક
૨૨
બોધકથા
૨૩
સમાજ ઘડતર
૨૪
વ્રતકથા
૨૫
સમાજ ઘડતર
૨૬
કાવ્ય સંગ્રહ
૨૭
સમાજ ઘડતર
૨૮
સમાજ ઘડતર
૨૯
નવલકથા
૩૦
નાટક
૩૧
હાસ્યનવલ
૩૨
છપા સંગ્રહ
૩૩
કાવ્ય સંગ્રહ
૩૪
આખ્યાન
૩૫
બાળ સાહિત્ય
૩૬
નવલકથા
૩૭
અનુભવ કથા
૩૮
સ્તવન સંગ્રહ
૩૯
બાળ સાહિત્ય (માહિતી સંચય)
૪૦
બોધકથા
૪૧
લોકકથા
૪૨
આધ્યાત્મિક-ભક્તિ પદો
૪૩
શૌર્યગીતો
૪૪
વાર્તા
૪૫
કેળવણી
૪૬
નવલકથા
૪૭
કાવ્ય સંગ્રહ
૪૮
કાવ્ય સંગ્રહ
૪૯
ટૂંકી વાર્તાઓ
૫૦
નાટક