વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – ઓક્ટોબર , ૨૦૨૬

 શૈલેન્દ્રનાં ગીતોની શંકર(જયકિશન)ની સંગીત રચનાઓ – ૧૯૫૯: ભાગ ૨

શંકર (સિંઘ રઘુવંશી) - જન્મ ૨૫-૧૦-૧૯૨૨ - અવસાન ૨૪-૪ -૧૯૮૭ – જયકિશન જોડીમાંના શંકર અને શૈલેન્દ્ર-હસરતની ભાગીદારીવાળા શૈલેન્દ્ર (મૂળ નામ શંકરદાસ કેસરીલાલ; જન્મ ૩૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૩ - અવસાન ૧૪ ડિસેમ્બર ૧૯૬૬) ની શૈલીનો એક સ્વાભાવિક સુમેળ હતો એ વાત તો હવે બહુ સુવિદિત છે. તેની સામે મજાની વાત એ રહી છે કે શંકર અને જયકિશન તેમ શૈલેન્દ્ર અને હસરતની સ્વાભાવિક શૈલીમાં દેખીતો જરા પણ સુમેળ ન હોવા છતાં  બન્ને જોડીઓને કોઈ અકળ બળ જ આટલી બધી ઘનિષ્ઠ રીતે જોડી રાખતું હતું. શૈલેન્દ્ર સામાન્ય માણસને ગળે ઉતરી જાય એવા બોલથી ગીતના ભાવને સજાવી શકતા તો શંકર જયકિશન વાદ્યપ્રચુર ગીતબાંધણીઓ વડે ગીતની રચના કરતા.  એ લોકોએ રચેલું હિંદી ફિલ્મનાં ગીતોનું વિશ્વ મેઘધનુષી રંગો વડે સજાયેલું એક અદ્‍ભૂત ચિત્રફલક બની રહ્યું. 

શંકર સિંધ રઘુવંશીના જન્મના મહિનામાં તેમની યાદને વધુ તાજી કરવાના આશયથી શૈલેન્દ્રનાં ગીતોની શંકર(જયકિશન)ની સંગીત રચનાઓની શ્રેણીના પ્રસ્તુત ઉપક્રમમાં અત્યાર સુધી

૨૦૧૮ માં ૧૯૪૯-૧૯૫૩

૨૦૧૯ માં ૧૯૫૩ (ગત વર્ષથી અપૂર્ણ)

૨૦૨૦ માં ૧૯૫૪

૨૦૨૧માં ૧૯૫૫ અને ૧૯૫૬ (આંશિક)

૨૦૨૨માં ૧૯૫૬ (આંશિક - ૨) 

૨૦૨૩માં ૧૯૫૬ (૩),

૨૦૨૪માં ૧૯૫૭ - ૧૯૫૮, અને

૨૦૨૫માં ૧૯૫૯ (ભાગ ૧)

                                           નાં વર્ષોની ફિલ્મોનાં ગીતો આપણે સાંભળ્યાં છે.

૧૯૫૯માં શંકર જયકિશને અનાડી, છોટી બહેન, કન્હૈયા, લવ મેરેજ, શરારત, ઉજાલા અને મૈં નશેમેં હૂં એમ સાત ફિલ્મોમાં સંગીત આપ્યું. આપણે ગતાંકમાં તે પૈકી અનાડી અને છોટી બહેનનાં શૈલેન્દ્ર રચીત ગીતો સાંભળ્યાં. હવે આજના અંકમાં આપણે કન્હૈયા અને લવ મેરેજ ફિલ્મોનાં શૈલેન્દ્ર રચિત ગીતોની યાદ તાજી કરીશું.

કન્હૈયા (૧૯૫૯)

કન્હૈયા માં આઠ ગીતો હતાં. તે પૈકી હસરત જયપુરીએ લખેલાં બે ગીતોમાં - કહાં હૈ કહાં હૈ કન્હૈયા અને ઓ કન્હૈયા ઓ કન્હૈયા આજ આના ખ્વાબ મેં - ફિલ્મનાં શીર્ષકને વણી લેવાયા હતાં.  

શૈલેન્દ્રએ લખેલાં બાકીનાં છ ગીતોમાંથી મુકેશનાં સ્વરમાં ગવાયેલાં યાદ આયી આધી રાત કો, રૂક જા ઓ જાનેવાલી રૂક જા અને મુઝે તુમસે કુછ ભી ન ચાહિયે તો આજે પણ યાદ કરાતાં ગીતોની શ્રેણીમાં ગણાય.  

એ પછી જે વીસરાતાં ગીતો ગણી શકાય એવાં ત્રણ ગીતોમાં પણ શૈલેન્દ્ર અને શંકર જયકિશનની પોતપોતાની આગવી છાપ તો જણાય જ છે.

દિલ મેં સમાયે મિલને ન આયે કૈસે તુમ અપને કૈસે પરાયે - લતા મંગેશકર 

શૈલેન્દ્રએ ગીતના પ્રારંભમાં મીથા ઠપકામાં નાયિકાનું દર્દ વ્યક્ત કર્યું છે - 

સાવન આવન કહ ગયે 
કર ગયે કૌલ અનેક 
ગીનતે ગીનતે ઘીસ ગયી
કૈસી ઉનકી પ્રીત 

એ પછી શંકર જયકિશનનાં ફ્લ્યુટ અને વાયોલિન સમુહનાં પ્રાધાન્યવાળી વાદ્યસજ્જાથી ગીત મધુર સુરાવલીમાં વહેતું રહે છે. 

મેરે સાંવલે સલોને પિયા તોસે મિલને કો મચલે જિયા - લતા મંગેશકર 

ગીત નુતન પર ફિલ્માવાનું છે એ વાત ધ્યાનમાં રાખીને શંકર જયકિશને ધુનમાં નૃત્યને બહુ હળવેથી આવરી લીધું છે.

ની બલિયે ઋત હૈ બહાર કી - મુકેશ, લતા મંગેશકર, સાથીઓ 

પરંપરાગત પરિવેશમાં ફિલ્માવાયેલાં આ સમુહ નૃત્ય ગીતમાં પણ ફ્લ્યુટ અને વાયોલિન સમુહ પર જ મદાર રાખીને શંકર જયકિશને બહુ કર્ણપ્રિય ધુન બનાવી છે. 

કૃષ્ણના સંબોધનને કેન્દ્રમાં રાખીને શૈલેન્દ્રએ પ્રેમની રોમાંચકતાને પણ બોલમાં વણી લીધી છે - 

આખિર સુન લી
મનમોહન ને 
મેરે મનકી બોલી 
અબ જાકર હમકો પહેચાની 
ઉનકી નઝરેં ભોલી….
સખી ઘડી આ ગયી
મેરે સિંગાર કી
સોલહ સિંગાર કી

લવ મેરેજ (૧૯૫૯)

લવ મેરેજ માં પણ આઠ ગીતો હતાં. પરંતુ 'કન્હૈયા' કરતાં બધાં ગીતો મિજાજમાં સાવ જ અલગ હતાં. 

હસરત જયપુરીએ ધીરે ધીરે ચલ ચાંદ ગગનમેં (લતા મંગેશકર, મોહમ્મદ રફી), હમ જાન ગયે સરકાર (લતા મંગેશકર) અને શી ને ખેલા હી સે આજ ક્રિકેટ મેચ (મોહમ્મદ રફી) એમ ત્રણ ગીતો લખ્યાં. 

શૈલેન્દ્રએ લખેલાં પાંચ ગીતોમાંથી કહે ઝૂમ ઝૂમ રાત યે સુહાની (લતા મંગેશકર) શંકર જયકિશનનાં પિયાનો એકોર્ડીયન પ્રધાન ગીતોનું આગળની હરોળનું ગીત, આજે પણ, એટલું જ તાજું લાગે છે. 

દિલ દિલ સે ટકરાયે - મોહમ્મદ રફી, ગીતા દત્ત , સાથીઓ 

અન્ય અભિનેત્રી માટે ગીતા દત્તની પસંદગી કરવી એ શકર જયકિશન માટે બહુ અનોખો પ્રયોગ ગણી શકાય.

 

કહાં જા રહે થે કહાં આ ગયે હમ - મોહમ્મદ રફી 

અહીં પણ શંકર જયકિશને દેવ આનંદ પર ફિલ્માવાનાં ગીતને અલગ જ રીતે સ્વરબદ્ધ કર્યું છે. 

કરીબ આઓ ન તડપાઓ હમેં કુછ કહના હૈ તુમ સે - ગીતા દત્ત 

ગીતા દત્તના સ્વર સાથે શંકર જયકિશનનો પ્રયોગ હજુ એક સોલો ગીતમાં ફળીભૂત્ત થાય છે.

 

ટીન કનસ્ટર પીટ પીટ કર ગલા ફાડ ફાડ કર ચિલ્લાના - મોહમ્મદ રફી 

કહેવાય છે કે એ સમયમાં પાશ્ચાત્ય ધુનોની નકલ કરવા વિશે શંકર જયકિશને કંઈક ઘસાતું સાંભળેલું. તેના પ્રતિભાવ રૂપે અહીં તેઓ શૈલેન્દ્ર પાસે જાહેર કરાવે છે કે ટીનના ડબ્બાઓ પર ઠોકંઠોક કરીને જોર જોરથી રાગડા તાણવાથી સંગીત નથી બનતું (એ માટે પણ કળા હોવી જોઈએ.). 

વર્ષ ૧૯૫૯ માટે શૈલેન્દ્રનાં ગીતોની શંકર(જયકિશન)ની સંગીત રચનાઓ આવરી લેતી હજુ ત્રણ ફિલ્મો બાકી રહે છે જે હવે પછીના અંકોમાં સાંભળીશું. 

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – સપ્ટેમ્બર , ૨૦૨૬

 હસરત જયપુરી રચિત (શંકર)જયકિશનનાં વિસારે પડેલાં ગીતો - ૧૯૬૫ - ભાગ ૧

હસરત જયપુરી  (મૂળ નામ: ઈક઼બાલ હુસ્સૈન - જન્મ ૧૫-૪-૧૯૨૨ । અવસાન ૧૭-૯-૧૯૯૯) – (શંકર) જયકિશન (મૂળ નામ: જયકિશન ડાહ્યાભાઈ પંચાલ - જન્મ ૪ નવેમ્બર ૧૯૨૯ - અવસાન ૧૨ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૭૧) અને શૈલેન્દ્રનાં સંયોજનને '૫૦ના દાયકામાં તેમનાં ગીતોનાં માધુર્ય, વાદ્યસજ્જામાં અવનવા પ્રયોગો અને ગીતોની બોલની સરળતાભરી બોધવાણીને કારણે ઉત્તરોત્તર સફળતા મળવા લાગી હતી. દરેક ફિલ્મમાં પાંચથી આઠ ગીતો હોય એવી વર્ષમાં પાંચ સાત ફિલ્મો કરવા છતાં ક્યાંય પણ તેમના પ્રયત્નો કે પ્રયોગોમાં ઉણપ ન હોય.

પરંતુ '૬૦ના દાયકાથી હિંદી ફિલ્મ સંગીતનાં ક્ષેત્રમાં ફરીથી નવાં પરિવર્તનોની અસરો કળાવા લાગી  હતી. વિષયોમાં બહુ વૈવિધ્ય ન હોવા છતાં ગીતોની રચનાઓ વધારે અને વધારે વૈવિધ્યપૂર્ણ રહ્યા પછી પણ ફિલ્મને ટિકિટબારીએ સફળ કરે એટલાં લોકપ્રિય બને એ અંગેનાં દબાણ સંગીતકારો અને ગીતકારો પર વધવા લાગ્યાં હતાં. તેની સાથે સાથે ઓ પી નય્યર જેવા સમકાલીન સંગીતકારની તાલ પ્રધાન - વાદ્ય પ્રયોગની અભિનવતાની શૈલી પણ એક મહત્ત્વનું સ્પર્ધાત્મક પરિબળ બનવા લાગી હતી. 

આ બધા આંતરપ્રવાહો ભલે આપણો વિષય નથી, આપણો રસ તો માત્ર, અને માત્ર, જયકિશનના જન્મ અને હસરતના અવસાનના  આ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં, દર વર્ષે હસરત જયપુરી રચિત (શંકર)જયકિશનનાં વિસારે પડેલાં ગીતોને યાદ કરવાનો (જ) છે. અને એ ઉદ્દેશ્યને જ કેન્દ્રમાં રાખીને  અત્યાર સુધી, આપણે

૨૦૧૭ માં વર્ષ ૧૯૪૯ થી ૧૯૫૪,

૨૦૧૮માં વર્ષ ૧૯૫૫ થી ૧૯૫૭,

૨૦૧૯માં વર્ષ ૧૯૫૮ અને ૧૯૫૯,

૨૦૨૦માં વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૬૧નાં

૨૦૨૧માં વર્ષ ૧૯૬૨નાં,

૨૦૨૨માં વર્ષ ૧૯૬૩નાં,

૨૦૨૩માં ૧૯૬૪ના ભાગ ૧ નાં,

૨૦૨૪માં ૧૯૬૪ના ભાગ ૨ નાં અને

૨૦૨૫માં ૧૯૬૩ના ભાગ ૩

 

ગીતો યાદ કરી ચૂક્યાં છીએ.

વર્ષ ૧૯૬૫માં હસરત જયપુરીનાં ગીતોને (શંકર) જયકિશને સ્વરબદ્ધ કરેલ હોય એવી ત્રણ ફિલ્મો - આરઝૂ, ગુમનામ અને જાનવાર - આવી . આજના મણકામાં આપણે 'આરઝૂ' નાં હસરત જયપુરીનાં (શંકર) જયકિશને સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતો સાંભળીશું.

આરઝૂ (૧૯૬૫)

શંકર જયકિશન અને શૈલેન્દ્ર - હસરતમાં કોણ કોનાં ગીતોને સંગીતમાં ઢાળતું  એ વિવાદને લગતી અનેક અટકળોનો 'આરઝૂ'ને પરિણામે અંત આવી જવો જોઈએ. 

ફિલ્મમાં શૈલેન્દ્રનું એક પણ ગીત નથી એ વિશે અને કારણો અને તર્કવિતર્કો રજૂ થતા રહ્યા છે. જોકે, આપણો ઉદ્દેશ્ય તો માત્ર અને માત્ર ગીતોને યાદ કરવાનો છે, એટલે એ બધી ચર્ચાઓના કળણમાં નહીં ફસાઈએ. 

હા, એવાતની અહીં જરૂર નોંધ લઈશું કે આ ફિલ્મની કથા, ફિલ્માંક્ન, ગીત-સંગીત બધું જ સંપૂર્ણપણે રાજેન્દ્ર કુમારની 'રજત જયંતિ તારક'ની ફોર્મ્યુલાને અનુરૂપ જ બનાવાયું છે. 

આડ વાત :

'આરઝૂ'ની શીર્ષકની બીજી ત્રણ ફિલ્મો બની છે. ૧૯૪૪ની ફિલ્મનું સંગીત સુબલ દાસગુપ્તાએ આપેલું, ૧૯૫૦ની  ફિલ્મનું સંગીત અનિલ બિશ્વાસે અને ૧૯૯૯ની ફિલ્મની સંગીત અનુ મલિકે આપ્યું હતું.  ચાર ફિલ્મો અને ચારે ચાર ફિલ્મોના સંગીતકારો જુદી પેઢીના અને સાવ જ અલગ શૈલીથી સંગીત સર્જન માટે જાણીતા ! 

અય નરગીસ એ મસ્તાના બસ ઈતની શિકાયત હૈ  - મોહમ્મદ રફી 

રાજેન્દ્ર કુમાર હીરોઈનને જોઈને પ્રેમમાં પડે અને પછી પેલીને પ્રેમમાં પાડવા માટે મનામણાં કરતાં ગીતો ગાય એ રીતે કથાનક શરૂ થાય. અહીં એ ઢાળ પર લસરવાની તકનો હસરત, (શંકર) જયકિશન અને રફીએ ભરપુર લાભ ઉઠાવી લીધો. ગીત એટલું ચાલ્યું કે દરેક પ્રેમી પોતાની પ્રેમિકાને પ્રેમમાં પળોટવા આ ગીત ગાવાનાં સપનાં લઈને સિનેમા હૉલની બહાર નીકળતો !

અય ફૂલોંકી રાની બહારોંકી મલકા તેરા મુસ્કરાના ગઝબ હો ગયા - મોહમ્મદ રફી 

એ પછી તબક્કો આવે બન્નેનાં દિલમાં ફુટી નીકળેલાં પ્રેમના અંકુરોને ગીતો વડે હસતાં રમતાં કરવાનો...

 

છલકે તેરી આંખોંસે શરાબ ઔર ઝ્યાદા - મોહમ્મદ રફી 

હિંદી ફિલ્મોમાં પાર્ટી ગીતો ગાવા માટે અનેક પ્રસંગો મળી રહેતા. અહીં પ્રેમાનુરાગની મુગ્ધતાને વ્યકત કરવામાં આવી રહી છે. 

અજી રૂઠકર અબ કહાં જાઈએગા - લતા મંગેશકર 

પ્રેમિકાને પણ પોતાનો પ્રેમ વ્યકત કરવાણી તક તો મળવી જ જોઈએ, એટલે એક વધારે પાર્ટી ગોઠવાઈ ગઈ ... 

અજી હમસે બચકર કહાં જાઈએગા  - મોહમ્મદ રફી 

ઉપરનાં ગીતનાં પુરુષ સ્વરનાં આ સંસ્કરણમાં મોહમ્મદ રફીની ઊંચા સ્વરમાં રાજેન્દ્ર કુમાર માટે જ બંધ બેસતી હરકતોથી ગાવાની કળાને અવકાશ અપાયો છે ....વાસ્તવિક જીવનમાં કોઈ પ્રેમી આ રીતે પ્રેમને વ્યક્ત કરવાની હિંમત પણ ન કરી શકે ! જેમને ખરેખર પણ ગાવાનું ફાવતું હશે એવા અભિનેતાઓને પણ પરદા પર અભિનય કરતાં પરસેવા છૂટતા હશે !

બેદર્દી બાલમા તુઝકો મેરા મના યાદ કરતા હૈ - લતા મંગેશકર 

સામાન્યપણે પ્રેમભંગ થવાનું દુઃખ વ્યકત કરતું ગીત રાજેન્દ્ર કુમારને તો મળે જ. પણ અહીં એ ફોર્મ્યુલામાં ફેરફાર કરાયો છે.

મનોહરી સિંગ દ્વારા સેક્સોફોનના સુરની થયેલી અદ્‍ભૂત રજૂઆત સેક્સોફોનના હિંદી ફિલ્મોમાં પ્રયોગોનું એક દંતકથા સમાન ઉદાહરણ બની ગયેલ છે.

જબ ઈશ્ક઼ કહીં હો જાતા હૈ  - આશા ભોસલે, મુબારક બેગમ, સાથીઓ 

દિગ્દર્શકને લાગ્યં હશે કે ફિલ્મમાં હજુ થોડો ચટાકેદાર મસાલો ભભરાવવાની જરૂર છે, એટલે પ્રેમિકાઓની બહેનનૉ દ્વારા મસ્તી કરતું એક 'આઈટેમ' ગીત પણ ફિલ્માવાઈ ગયું.

હસરત જયપુરીનાં (શંકર) જયકિશને સ્વરબદ્ધ કર્યાં હોય એવી ૧૯૬૫ની બીજી બે ફિલ્મો, ગુમનામ અને જાનવર, નાં ગીતો આ શ્રૅણીના હવે પછીના મણકામાં ........

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે