Sunday, July 5, 2020

ચર્ચાની એરણે : ૧૯૪૫ નાં ગીતો ::પ્રવેશક

સોંગ્સ ઑફ યૉરની, હિંદી ફિલ્મ સંગીતનાં સુવર્ણ યુગનાં ૧૯૫૫નાં વર્ષથી શરૂ થયેલ દરેક વર્ષનાં શ્રેષ્ઠ ગીતોને યાદ કરવાની સફર પાછળ હટતાં હટતાં ૧૯૫૩, ૧૯૫૧ ૧૯૫૦, ૧૯૪૯, ૧૯૪૮, ૧૯૪૭,  અને ૧૯૪૬ ના સીમાચિહ્નો પાર કરીને વીન્ટેજ એરાનાં હવે નાં ૧૯૪૫ વર્ષના પડાવ - Best songs of 1945: And the winners are?- પર આગળ વધે છે.
૧૯૪૫ નાં જાણ્યાંઅજાણ્યાં ગીતોને આપણી ચર્ચાને એરણે લેતાં પહેલાં આપણે સોંગ્સ ઑફ યૉરના પ્રવેશક લેખની ધ્યાનાકર્ષક વિગતો સાથે જાણકારી મેળવી લઈએ. :
૧૯૪૫ નાં વર્ષનાં સંગીતનાં સીમાચિહ્નો (Musical landmarks)
નુરજહાં અભિનિત 'બડી મા', 'વિલેજ ગર્લ', અને 'ઝીનત' કે કે એલ સાયગલની 'કુરૂક્ષેત્ર' અને સાવ અજાણ્યા અકહી શકાય એવા સંગીતકાર દ્વારા સંગીતબધ્ધ તદબીરનાં ગીતોએ એ સમયે મચાવેલીઈ ધૂમના રણકાર હજુ આજ સુધી પણ શમ્યા નથી.
આ ઉપરાંતનાં પોતાનો જાદૂ બરકરાર રાખી રહેલાં અન્ય ગીતો (Other important musical compositions) પણ છે, જેમ કે  -
દિલ જલતા હૈ તો જલબે દે - પહલી નજ઼ર - મુકેશ  -સંગીતકાર અનિલ બિશ્વાસ
પદાર્પણ, કેટલીક ઘટનાઓ અને નાની બાબતો (Debut, Fact file and Trivia)
તા મંગેશકર - અભિનેત્રી અને ગાયક તરીકે, 'બડી મા'માં   
મોહમ્મદ રફી - પરદા પર - તેરા જ઼્લવા જિસને દેખા (લૈલા મજનુ)
તલત મહમૂદ - હિંદી ફિલ્મોનું સૌ પ્રથમ ગીત  - જાગો મુસાફીર જાગો (રાજ લક્ષ્મી) આ તેમની અભિનેતા તરીકેની પણ સૌ પહેલી ફિલ્મ છે.
દિગ્દર્શક તરીકે - બિમલ રોય (હમરાહી,) ; કે આસિફ (ફૂલ)
ગીતકાર તરીકે - મોતી બી.એ. (કૈસે કહું)
સૌ પ્રથમ માત્ર સ્ત્રી સ્વરમાં ગવાયેલી કવ્વલી - આહેં ન ભરી શિક઼વે ન કિયે (ઝીન્નત)
યાદગાર ગીતોની યાદી (List Of Memorable Songs ) અત્યાર સુધીનાં જે જે વર્ષોમાટે સોંગ્સ ઑફ યોર દ્વારા યાદગાર ગીતોની યાદી રજૂ કરાઇ છે તેના કરતાં ૧૯૪૫ નાં વર્ષની યાદી ગીતોની સંખ્યામાં નાની દેખાય છે. આ ગીતોમાં પુરુષ સૉલો ગીતોની સંખ્યા લગભગ ૩૦% જેટલી છે, જેમાંથી ત્રીજા ભાગનાં સૉલો ગીતો વિન્ટેજ એરાના ગણાય એવા પુરુષ ગાયકોનાં અને બાકીનાં આપણે જેમને સુવર્ણ યુગના ગાયકો ગણીએ છીએ એવા પુરુષ ગાયકોનાં છે. તેની સામે સ્ત્રી સૉલો ગીતોની સંખ્યા લગભગ ૪૦% જેટલી છે. અહીં સુવર્ણ યુગનાં ગંણાય એવાં ગાયિકાઓનાં સૉલો ગીત એકાદ અપવાદ સિવાય કોઇ જ નથી. બાકી રહેતાં ગીતો યુગલ ગીતો છે જેમાં કોઈ પણ એક ગાયક (એટલે કે મુખ્યત્ત્વે પુરુષ ગાયક) સુવર્ણ યુગનાં હોય એવાં યુગલ ગીતો ત્રીજા ભાગ જેટલાં જ કહી શકાય એમ છે. આ યાદગાર ગીતોને તેમની યુટ્યુબ લિંક સાથે - Memorable Songs of 1945- અલગથી સંગ્રહિત  કરેલ છે. 
આપણે જ્યારે ૧૯૪૫ નાં ગીતોને ચર્ચાની એરણે લઈ શું ત્યારે જે ગીતો આપણને સાંભળવા મળશે તેમાં આ યાદીમાં શું ઉમેરો કરી શકાશે તે એક રસપ્રદ સવાલ છે.
૧૯૪૫ નાં ખાસ ગીતો -  જાણીતાં કરતાં અજાણીતાં ગીતોનો પડછાયો 'ખાસ ગીતો'ની સંખ્યા પર જોવા મળે છે. ૧૯૪૫ માટે અહીં માત્ર ચાર જ ગીતની નોંધ લેવાઈ છે, આ ચારે ચાર ગીતો મોટા ભાગનાં હિંદી ફિલ્મ સંગીતચાહકોએ કદાચ પહેલીજ વાર સાંભળ્યાં હશે પણ એ દરેક ગીતનું આગવું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધ્યાન બહાર જરૂર નહીં રહે.આપણે આ ગીતોને Memorable Songs of 1945ની અલગ તારવેલ યાદી સાથે જ લઈ લીધાં છે.
હિંદી ફિલ્મ ગીત કોષના દસ્તાવેજીકરણ અનુસાર જે ગીતોનાં ગાયકો નથી નક્કી થઈ શક્યા એવાં કોઈ ગીતો યુટ્યુબ પર સાંભળવા મળશે કે કેમ તે પણ એક રસપ્રદ ઉત્કંઠાનો વિષય છે, જો આ પ્રકારનાં ગીતો મળશે તો ચર્ચાની એરણે તેમની અલગથી નોંધ લઈશું.
૧૯૪૫ નાં ગીતોની ચર્ચાની એરણે મળેલી વિગતો 
મને સૌથી વધારે ગમેલાં પુરુષ સૉલો ગીતો
મને સૌથી વધારે ગમેલાં સ્રી સૉલો ગીતો
મને સૌથી વધારે ગમેલાં યુગલ ગીત,
મને સૌથી વધારે ગમેલાં અનિર્ણિત ગાયકોનાં ગીતો અને
મને સૌથી વધારે ગમેલ સંગીતકાર
                 ના આયામોના પરિપ્રેક્ષ્યનાં તારણોમાં રજૂ કરીશું..
તો આવો, સાથે મળીને ૧૯૪૫ નાં જાણીતાં અને ઓછાં જાણીતાં ગીતોની સફર પર નીકળી પડીએ...

Tuesday, June 30, 2020

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગોત્સવ - ૬_૨૦૨૦


હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વ -  _૨૦૨૦ બ્લૉગોત્સવ સંસ્કરણમાં આપનું સ્વાગત છે.
Basu Chatterjee (1927-2020): A pictorial tribute to ace filmmaker - બાસુ ચેટ્રજીની પહેલ વહેલી ફિલ્મ હતી 'સારા આકાશ' (૧૯૬૯).એ પછી તેમણે મુખ્ય ધારામાં રહીને ઉસ પાર, છોટી સી બાત, ચિતચોર, રજનીગંધા, પિયા કા ઘર, ખટ્ટા મિઠા, ચક્રવ્યૂહ, બાતોં બાતોં મેં, પ્રિયતમા, મન પસંદ, હમારી બહુ અલ્કા, શૌકીન અને ચમેલી કી શાદી જેવી સમાંતર ધારાની ફિલ્મો આપી.

The star and the everyman in Basu Chatterjje’s film – Nildeep Paul – ‘ન જાને ક્યું હોતા હૈ યે જિંદગી કે સાથ' બાસુ ચેટર્જીએ હિંદી ફિલ્મોમાં દાખલ કરેલ નવા રૂઢપ્રયોગનું પ્રતિબિંબ ઝીલે છે. 
In Basu Chatterjee's films, from Rajnigandha to Swami, female characters were written with agency and choice - Ragini Daliya - બાસુ ચેટર્જીના સ્ત્રી પાત્રો પોતાની આગવી વિચારધારા ધરાવતાં, તેઓ રોમાંસને મુક્તપણે વ્યકત કરતાં, સ્વપ્નો સેવતાં, ચીમ્તાઓ પણ કરતાં અને બધે પહોંચી વળવા  સમર્થ પણ રહેતાં આવ્યાં છે.
The Masters: Basu Chatterjee - બાસુ ચેટર્જીએ હિંદી ફિલ્મ જગતમાં બાસુ ભટ્ટાચાર્યના સહાયક તરીકે 'તીસરી કસમ' ૧૯૬૬)માં પ્રવેશ કર્યો. એ પછી ગોવિંદ સરૈયા સાથે સરસ્વતીચંદ્ર (૧૯૬૮)માં પણ સહાયક તરીકે કામ કર્યું હતું..  
સારા આકાશ હવે ચિત્તચોરનું - વિપુલ રાઠોડ બાસુ ચેટર્જીને યાદાંજલિ આપે છે.
ઍન્ગ્રી યંગમેન સામે કોમનમેન ઊભો કરનાર ફિલ્મકાર - આશિષ ભીન્ડે બાસુ ચેટર્જીની ફિલ્મ રજૂ કરવાની શૈલીનાં વિવિધ પાસાં રજૂ કરે છે.
ટ્વેલ્વ ઍન્ગ્રી મેન, બાસુ ચેટર્જી અને 'એક રૂકા હુઆ ફૈસલા' - સોનલ પરીખ - ૧૯૮૧ની બાસુ ચેટર્જી દિગ્દર્શિત આ ફિલ્મ 'ટ્વેલ્વ ઍન્ગ્રી મેન'ની હિંદી આવૃતિ જરૂર હતી, પણ સરકારી ઓરડા અને ટેબલખુર્શીના દેખાવ જેવી ઝીણી ઝીણી બાબતોથી માંડીને વિષયની માવજત પાત્રો, સંવાદ અને ફિલ્મનં સમગ્ર વાતાવરણમાં બાસુ ચેટર્જીનો સ્પર્શ દેખાતો રહે છે.
તે ઉપરાંત આપણે Sabiha Khanum, the First Lady of Pakistani Cinema, Passes Away ની પણ નોંધ લઈશું. પાકિસ્તાની ફિલ્મના શઋઆતના દાયકાઓમાં સાહિબા ખાનુમનો પરદા પર દબદબો રહેતો.
Silhouette Magazine  સત્યજિત રેની જન્મશતાબ્દીનાં વર્ષમાં ખાસ લેખોની શ્રેણી Ray@100  ચલાવે છે.
Hemantayan – Part I - હેમંત કુમારની જન્મશતાબ્દીની અંજલિ સ્વરૂપે એન વેંકટરામને પહેલા ભાગમં હેમંત કુમારનાં જીવન અને ગાયનનાં ૧૯૨૦ થી ૧૯૬૦નાં વર્ષોને યાદ કર્યાં છે.   લેખનો અનુવાદ આ બ્લોગ પર પ્રકાશિત  કરાઈ રહ્યો છે. આ મહિને તેનો ૧૯૨૦ થી ૧૯૪૦નાં વર્ષોના અંકને રજૂ કરાયો છે. ડસ્ટેડ ઑફ્ફે હેમંત કુમારે રચેલાં ગીતોને Ten of my favourite Hemant songs  માં યાદ કર્યાં છે. The Song Pedia  પર પણ  Hemant Kumar – The Century-Old Musical Legend  અને  Hemant Kumar and Lata Mangeshkar – A Contrasting yet Complementary Combo પ્રકાશિત થયેલ છે.
Raj Kapoor’s Awara is all the more relevant in the context of India’s migrant crisis - રાજ ક્પુરની ફિલ્મના પર્ધા પરની રજૂઆતની પ્રદર્શનકળા માત્ર તેમની શૈલી કે પ્રેક્ષકની નાડ પારખવાની સહજસૂઝ પુરતી જ મર્યાદિત નહોતી, તેમણે આપણી સમક્ષ એમણે જે દુનિયા જોઈ તે પણ બહુજ સરળતાથી રજૂ કરી હતી.
On Raj Kapoor's 32nd death anniversary, Manoj Kumar talks about working with the showman in Mera Naam Joker - By Roshmila Bhattacharya - 'મેરા નામ જોકર'માં જોકરનાં જીવન દર્શનને રજૂ કરતો આ સંવાદ મનોજ કુમારે જાતે જ તૈયાર કર્યો હતો.

'વક્ત'નાં અન્ય કળાકારો સાથે  Photo Express Archive
Sunil Dutt’s one-actor movie Yaadein is an oddly apt watch in these isolated timesપોતાનાં કામ પરથી નાયક પાછો ફરે છે ત્યારે પત્ની, બાળકોને સાથે લઈને, તેને છોડી ને જાતી રહી હોય તેવાં કથાવસ્તુ પરથી બનેલી એક અલગ જ પ્રકારની આ ફિલ્મ છે. આખી ફિલ્મ પોતાનાં લગ્નજીવનપરના, બાળકોનો ઉછેર, ક્યાંક ઝઘડા ક્યાંક દુઃખની લાગણીઓના પ્રસંગોને રજૂ કરતા  એકપાત્રી સંવાદના ફોર્મેટમાં ફિલ્માવાઈ છે. સૌથી ઓછાં પાત્રો સાથે ફિલ્મ તરીકે 'યાદેં'ને ગિનેસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સમાં પણ સ્થાન મળ્યું છે.
The Masters: Yogesh - તેમના ગુલઝાર કે જાવેદ અખ્તર જેવા સમકાલીનોની સરખામણીમાં યોગેશ ચમકદમકથી બહુ દૂર રહ્યા. તેમનું જીવન, અને અવસાન, બહુ જ અત્મગૌરવમય રહ્યાં. તેમનાં જીવનની સાદગી તેમનાં કાવ્યો અને ફિલ્મી ગીતોમાં પણ ઝીલાતી રહી. 
Mehfil Mein Meri પર અનિલ બિશ્વાસ પર ભાગ , ભાગ ૨ અને ભાગ ૩માં સવિસ્તર શ્રેણી પ્રકાશિત થઈ
.‘Jab Jab Bahar Aayee Aur Phool Muskuraye – Usha Timothyઉષા તિમોથીએ હિંદી ફિલ્મોમાં પદાર્પણ ૧૯૬૨ની 'દુર્ગાપુજા'થી કર્યું છે જેમાં તેમણે ૬૦ પંક્તિઓનું દીર્ઘ શ્લોક પઠન કર્યું હતું.
Golden Era of Bollywood પર શૈલેન્દ્ર શર્માએ આટલી પૉસ્ટ્સ મૂકી છે :
જૂન, ૨૦૨૦ના વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો માં 'દત્તારામ - હમ આપકી મહેફિલમેં ભૂલે સે ચલે આયે' શીર્ષક હેઠળ તેમની ૧૯૬૨ની ફિલ્મ 'નીલી આંખેં' અને ૧૯૬૩ની ફિલ્મ 'જબસે તુમ્હે દેખા હૈનાં ગીતો યાદ કરેલ છે.. આ સંદર્ભે આપણે જૂન ૨૦૧૮માં તેમણે સંગીતબધ્ધ કરેલી  ૧૯૫૭થી ૧૯૫૯ સુધીની અને જૂન ૨૦૧૯માં ૧૯૬૦ અને ૧૯૬૧નાં વર્ષોની ફિલ્મોનાં ઓછાં સાંભળવાં મળતાં ગીતોને યાદ કર્યાં હતાં. 
હવે અન્ય વિષય પરના લેખ  /પોસ્ટ્સની મુલાકાત લઈએ
Mirza Ghalib: The movie was the perfect marriage of the poet’s words with Suraiya’s voice - ફિલ્મનાં મ્ખાસ પ્રદર્શન વખતે તે સમયના પ્રધાનમંત્રી જવાહરલાલ નેહરૂએ સુરૈયાને 'તુમને ગ઼ાલિબકી રૂહ કો જિંદા કર દિયા' એમ કહ્યું તેમાં જરા પણ અતિશયોક્તિ નહોતી.
Ten of my favourite Bharat Bhushan songsભારત ભુષણે તેમના ટોચના સમયે એ સમયની દરેક મુખ્ય અબિનેત્રીઓ સાથે કામ કર્યું. પર્દા પર તેમણે ગીતો પણ અદ્‍ભૂત લોકચાહના મેળવતાં હતાં.
Salaam Bombay! is a haunting exploration of child labour in India- ફિલ્મની આવકમાંથી શેરીમાં જેમણે જીવન વ્યતિત કરવું પડે છે એવાં બાળકો માટે સલામ બાળક ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
Pyarelal interview: ‘Music is collaborative’ with no room for ‘I, me, myself’ - ગીતોની સંખ્યામાં ભારે અતિરેક હોવા છતાં લક્ષ્મીકાંત પ્યારેલાલે તેમનાં ગીતોમાં ભાવ, શૈલી અને વાદ્યસજ્જાનાં વૈવિધ્યનું પ્રમાણ સુપેરે જાળવી રાખ્યું હતું.
‘Mohan Joshi Haazir Ho!’, a crumbling house, a greedy landlord and vexed tenants -મધ્યમ વર્ગના માનવી માટે પોતાનાં ઘરની આકાંક્ષા અને બીલ્ડરો પાસેથી ન્યાય મેળવવામાં દેશની ન્યાયપ્રણાલિકાની કુખ્યાત ઢીલી પ્રથાને કટાક્ષમય શૈલીમાં આવરી લેવાયેલ છે.
Lagaan: The Fairy Tale of a Barren Land! - 'લગાન' અંગ્રેજ શાસન કાળના ગ્રામિણ સામાજિક પરિવેશને  મુખ્ય ધારાની ફિલ્મનાં સ્વરૂપે રજૂ કરાયેલ એક કાવ્યમય રજૂઆત કહી શકાય.
Quarantine Qawwaliક્વૉરન્ટાઈન અને કવ્વાલીને પણ સારો મેળ અબેસી ગયો.
અને હવે મુલાકાત કરીએ અન્ય પ્રકાશનો પરની નિયમિત કોલમોની :
જન્મભૂમિ પ્રવાસીની રવિવારની 'મધુવન' પૂર્તિમાં શ્રીકાંત ગૌતમની 'રાગરંગ'  કોલમના જૂન, ૨૦૨૦ ના લેખો:

સોનલ પરીખ 'જન્મભૂમિ'ની 'મલ્ટિપ્લેક્ષ' પૂર્તિમાં કોઈ એક ગીતને લઈને 'છૂ કર મેરે મન કો' કોલમ કોલમના જૂન, ૨૦૨૦ ના લેખો.:






'ગુજરાત સમાચાર'માં દર શુક્રવારે પ્રકાશિત થતી શ્રી અજિત પોપટની કોલમ 'સિને મેજિક'માં જૂન, ૨૦૨૦ માં હિંદી ફિલ્મ જગતની સંગીતકાર જોડી શંકર જયકિશન પરની શ્રેણી આગળ ધપી રહી છે

જૂન, ૨૦૨૦ માં વેબ ગુર્જરી પર 'ફિલ્મ સંગીતની સફર'માં પ્રકાશિત થયેલા લેખો:

વેબ ગુર્જરીપર હિંદી ફિલ્મોનાં ટાઈટલ સંગીત પરટાઈટલ મ્યુઝીકસૂરાવલિસિનેમા અને સંભારણાંના થીમ પરની શ્રેણીમાં  જૂન, ૨૦૨૦ માં (૩૫) ફાઈવ રાઈફલ્સ (૧૯૭૪) અને (૩૬) સસુરાલ (૧૯૬૧) ની વાત કરવામાં આવી છે.
હિન્‍દી ફિલ્મીસંગીતના વાદકો અને નિયોજકોનો પરિચય કરાવતી ફિલ્મસંગીતના નક્શીકારો શ્રેણીમાં પિયૂષ પંડ્યા એનૉક ડેનિયલ્સ ની પ્રતિભાનો પરિચય કરાવે છે...
આપણા આ બ્લૉગોત્સવના દરેક અંકના અંતમાં આપણે આજના અંકમાં ઉલ્લેખાયેલ કોઈ પણ પોસ્ટ સાથે સંકળાયેલ હોય એવાં મોહમ્મદ રફીનાં ગીત યાદ કરતાં હોઈએ છીએ.
લે લો છોરી લે લો ગોરી - પાપી (૧૯૫૩) - સંગીતકાર એસ મોહિન્દર - ગીતકાર હસરત જયપુરી

તેરી મહેફિલ તેરા જલવા તેરી સુરત દેખ લી - સોહની મહિવાલ (૧૯૫૭) - સંગીતકાર નૌશાદ - ગીતકાર શકીલ બદાયુની

તાજ઼ તેરે લિયે એક મઝાર-એ-ઉલ્ફત હી સહી….મેરે મહેબૂબ કહીં ઔર મિલા કર મુઝસે - ગ઼ઝલ (૧૯૬૪) - સંગીતકાર મદન મોહન  - ગીતકાર સાહિર લુધ્યાનવી

મેરી જાન તુમસે મોહબ્બત હૈ મગર - મેરા સલામ (૧૯૮૦) - ઉષા તિમોથી સાથે - સંગીતકાર રાજકમલ - ગીતકાર કુલવંત જાન

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના આપણા આ બ્લૉગોત્સવને વધારે માહિતીપ્રદ, રસપ્રદ અને વૈવિધ્યસભર કરવા માટે આપનાં સૂચનો આવકાર્ય છે.
અહીં રજૂ કરાયેલ, લેખો, બ્લૉગ પૉસ્ટ્સ, તસ્વીરો અને વિડીયો / ઓડીયો લિંક્સના પ્રકાશાનાધિકાર મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે.