રંગત - ૩ - આ પણ આશા : મુખ્ય ગાયિકા તરીકે એસ ડી બર્મન સાથેનાં ગીતો

 રૂપરેખા અને પ્રસ્તુતી: બીરેન કોઠારી અને ઉર્વીશ કોઠારી

                                        ૨૩ મે ૨૦૨૬

                                        લેખ સંકલનઃ અશોક વૈષ્ણવ

નોંધઃ તીરછા અક્ષરોમાંનું લખાણ લેખ સંકલનકારનાં મતવ્ય દર્શાવે છે.

જૂનાં ગીતોના સાર્થક જલસાની શ્રેણી 'રંગત' હેઠળ ના ત્રીજા મણકાનો વિષય હતોઃ

રંગત - ૩માં 'આ પણ આશા' વિશેની વાત કરતાં કરતાં આપણે જોયું કે શરૂઆતનાં વર્ષોમાં આશા ભોસલે તેમનાં સમકાલીનોની સરખામણીમાં પોતાનું સ્થાનજમાવી રહ્યાં હતાં ત્યારે તેમનાં ગાયનમાં કયા પ્રકારે વૈવિધ્ય મહત્વનાં સ્થાને રહ્યું.  

એ તો લગભગ સર્વસ્વીકૃત ગણાય છે કે આશા ભોસલેની કારકિર્દીની સફળતાની કેડીએ નવી દિશા પકડી ઓ પી નૈય્યરનાં સંગીત નિર્દેર્શનનાં 'નયા દૌર' (૧૯૫૭)થી. લગભગ એ જ સમયે લતા મંગેશક્ર અને એસ ડી બર્મનના વ્યાવસાયિક સંબંધોમાં પણ અંતર પડી ચુક્યું હતું. એસ ડી બર્મનની સંગીત સફરનો બીજો મોટો આધાર ગીતા દત્ત તેમનાં અંગત અને પારિવારિક સંજોગોને કારણે બહુ ઉપલબ્ધ રહી શકે એતેમ નહોતાં. આમ નિયતિએ આશા ભોસલેની કારકિર્દીને એસ ડી બર્મનના માર્ગદર્શન હેઠળ પોતાની પ્રતિભાનાં નવાં નવાં પાસાંઓ તરાસવાની તક ધરી દીધી. આ, નૌ દો ગ્યારહ (૧૯૫૭) થી લઈને બંદિની (૧૯૬૩) સુધી આપણને એક અનોખાં જ આશા ભોસલે સાંભળવા મળે છે.  

એસ ડી બર્મન હેઠળ આશા ભોસલેની ગાયન શૈલીનું બહિ જ અલગ પ્રકારનું સ્વરૂપ અંકુરિત થયું અને વિકસ્યું. તેના પરિપાક રૂપે એકતરફ રેશમ સલવાર કુર્તા જાલીદાર વાળો નટખટ, આતમવિશ્વાસથી છલકતો નખરેવાલી યુવતીનો સ્વર રણકતો થયો તો, સમાંતરે, બંગાળી સંસ્કૃતિની અસરમાં પળેલ ગંભીર સ્ત્રી પાત્રોને ગર્દનના નાજુક ઝટકા જેવા શરારતી, માદક લહેકાના અભિનવ આલાપના ટુકડાઓની ગાયકીની શૈલીએ રંગ ઘૂંટ્યો. 

હવે પછી જે ગીતો અહીં મુકાયાં છે તે જોતાં જ એમ જણાશે, અરે વાહ, આ તો બહુ  જાણીતાં ગીતો છે, અને આપણે અનેક વાર સાંભળ્યાં પણ ચઃએ.

પરંતુ,  આજે એ ગીતોને ફરીથી ધ્યાનથી સાંભળીશું તો તેમાં એસ ડી બર્મને ગીતા દત્તની શૈલીને આશા ભોસલેના આગવા સ્વરમાં કેવી પળોટી છે તે માણવાનો લહાવો મળશે. 

આજા પછી અકેલા હૈ - નૌ દા ગ્યારહ (૧૯૫૭) - મોહમ્મ્દ રફી સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

આંખોમેં ક્યા જી રૂપહલા બાદલ - નૌ દા ગ્યારહ (૧૯૫૭) - મોહમ્મ્દ રફી સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

કલી કે રૂપમેં ચલી હો ધુપમેં કહાં - નૌ દા ગ્યારહ (૧૯૫૭) - મોહમ્મ્દ રફી સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

ઢલતી જાય ચુંદરિયાં હમારી હો રામ - નૌ દા ગ્યારહ (૧૯૫૭) - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

ઓ નિગાહેં મસ્તાના દેખ સમા હૈ સુહાના - પેઈંગ ગેસ્ટ (૧૯૫૮) - કિશોર કુમાર સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી 

છોડ દો આંચલ જમાના ક્યા કહેગા - પેઈંગ ગેસ્ટ (૧૯૫૮) - કિશોર કુમાર સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી 

અચ્છાજી મૈં હારી ચલો માન જાઓ ના - કાલા પાની (૧૯૫૮) - મોહમ્મદ રફી સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

કોઈ આયા ધડકન કહતી હૈ - લાજવંતી (૧૯૫૮) - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

ગા મેરે મન ગા - લાજવંતી (૧૯૫૮) - કોરસ સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

પહલે દે દો મેરે પાંચ રૂપૈયા બારહ આના - ચલતી કા નામ ગાડી (૧૯૫૮) - કિશોર કુમાર સાથે  - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી 

હાલ કૈસા હૈ જનાબ કા  - ચલતી કા નામ ગાડી (૧૯૫૮) - કિશોર કુમાર સાથે  - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

ચાંદ સા મુખડા ક્યોં શરમાયા - ઈન્સાન જાગ ઊઠા (૧૯૫૯) - મોહમ્મદ રફી સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

જાનુ જાનુ રે કાહે ખનકે હે તોરા  કંગના - ઈન્સાન જાગ ઊઠા (૧૯૫૯) - ગીતા દત્ત સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

[નોંધ : નિયતીની ચાલ પણ કેવી બેઢંગી નીવડી શકે છે !. મુખ્ય હીરોઈન તરીકે મધુબાલા માટે એઅ એકથી ચડિયાતાં ગીતો આયા પછી હવે આશા ભોસલેને ફિલ્મની બીજી હીરોઈન, મ્નુ મુમ્તાઝ, માટે સ્વર આપવો પડે છે !

Tફિલ્મ જગતની આ એક બહુ જ કડવી, નઠોર, વાસ્તવિકતા છે. જેમ રાષ્ટ માટે પોતાનું હિત સર્વોપરી ગણાય  છે તેમ ફિલ્મ જગતમાં પણ સંબંધોને વ્યવસાયિક હિતોની વેદી પર બલી ચડાવી દેવામાં કંઈ આડું આવતું નથી. ...!]

તુમ જિયો હજારો સાલ - સુજાતા (૧૯૫૯) - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

આડ વાતઃ ફિલ્મોના ગીતોને કેસેટ્સ પર સાંભળવાનો સમય આવ્યો ત્યારે કેટલી કેસેટ્સ પર આ ગીત ગીતા દત્તે ગાયું છે એવું છપાતું.

કાલી ઘટા છાયે મોરા જિયા તરસાયે - સુજાતા (૧૯૫૯)  - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

એસ ડી બર્મનનાં માર્ગદર્શન હેઠળ આશા ભોસલેનું ગાયિકા તરીકેનું આગવું અને સ્વતંત્ર સ્વરૂપ હવે નીખરવા લાગ્યું છે.

દેખનેમેં ભોલા હૈ દિલકા સલોના - બમ્બઈ કા બાબુ (૧૯૬૦) - કોરસ સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

દીવાના મસ્તાના હુઆ દિલ જાને કહાં હો કે બહાર આઈ - બમ્બઈ કા બાબુ (૧૯૬૦) - મોહમ્મદ રફી સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

સાંજ ઢલી દિલકી લગી થક ચલી પુકાર કે - કાલા બાઝાર (૧૯૬૦) - મન્ના ડે સાથે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર  

સચ હુએ સપને મેરે ઝૂમ લિયો મન મેરે - કાલા બાઝાર (૧૯૬૦) - મન્ના ડે સાથે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર 

હવે આ બધાં ગીતોને ફરી એક વાર સાંભળીએ. આ વખતે આપણું ધ્યાન આશા ભોસલેના મારકણા, ખુલ્લી મસ્તીમાં ગવાયેલા લહેકાઓ કે ગીત પર છવાઈ જાતાં ગણગણાટની નજાકત કે સાંજ ઢલી માં માત્ર હંઅઅઅની પ્રસરતી લહરને સાંભળવા પર અને માણવા પર રાખીશું. ગીતની બાંધણીમાં આવી તાજગી સભર ભાત વણવા માટે જેટલા એસ ડી બર્મનને વખાણવા પડે એટલાં જ વખાણ એ બધાં લહેકાઓને દરેક વખતે સાવ જ અલગ અલગ અંદાજમાં ગાઈ બતાવવા માટેની આશા ભોસલેની મૌલિકતાનાં પણ કરવાં જ પડે.

૧૯૬૩ માં 'બંદીની' આવી. તે પહેલાં એસ ડી બર્મન અને લતા મંગેશકર વચ્ચે થઈ ચુકેલ સલાહના પરિપાકરૂપે 'ડૉ. વિદ્યા' (૧૯૬૨)માં ફિલ્મ જગત એસ ડી બર્મન રચિત લતા મંગેશકરનાં ગીતો સાંભળી ચુક્યું હતું. 'બંદિની'માં એસ ડી બર્મને પોતાની સ્પર્ધાત્મક પ્રસ્તુતતાને રજૂ કરવા લતા મંગેશકરનાં અનુપમ ગીતો આપ્યાં તો આશા ભોસલેને પણ લતા મંગેશકરની બરોબરનું સ્થાન આપ્યું ગણાય એવાં ગીતો પણ સર્જ્યાં. 

ઓ પંછી પ્યારે સાંજ્ર સખારે બોલે તો કૌન સી બોલી - બંદિની (૧૯૬૩) - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર

આ સાથે એસ ડી બર્મન અને આશા ભોસલેના સહકાર્યનાં ફિલ્મ સંગીતનાં એક સદાબહાર પ્રકરણનો અંત આવ્યો. એ પછી આશા ભોસલે એસ ડી બર્મન માટે એકલ દોકલ યુગલ ગીત કે કેબ્રે ગીત પુરતાં મર્યાદિત બની ગયાં. જો કે હરિફાઈની વેદીએ એક હાથેથી જે છીનવ્યું તે બહુ થોડા સમયમાં જ આર ડી બર્મન સાથેનાં ગીતો દ્વારા આશા ભોસલેની પ્રતિભાને નવો આયામ બક્ષીને નિયતિએ વાળી આપ્યું !