હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગોત્સવ - સંપુટ # ૧૩ – મણકો : ૧૨_૨૦૨૫

 હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વના બ્લૉગોત્સવના ૧૩ મા સંપુટના મણકા - ૧૨_૨૦૨૫માં આપનું સ્વાગત છે.

Five Great Dances by Kumari Kamala in Hindi Films, plus some added words of tribute. (RIP, Kamala.) - ફિલ્મોનાં વાર્તાવસ્તુઓનાં પસંદગીનાં વલણો બદલવાની સાથે દક્ષિણની ફિલ્મો હિંદી ફિલ્મોની પાછળ રહેવા લાગી એટલે કમલા લક્ષ્મણને પોતાની પ્રતિભાનું મૂલ્ય ઓછું અંકાતું અનુભવવા લાગ્યું. અમેરિકા સ્થાયી થવાના નિર્ણય પાછળ આ એ ક મહત્વનું કારણ હતું. ત્યાં ન્યુ યોર્કનાં પરાંમાં તેમણે નૃત્ય શિક્ષક તરીકેની કારકિર્દી વિકસાવી. 

કિસ્મત (૧૯૪૩)  - ૮ વર્ષની બેબી કમલા 

મીરા (૧૯૪૭) - રાધા - કૃષ્ણ નૃત્ય 

ચોરી ચોરી (૧૯૫૬) - તિલ્લાના

કઠપુતલી (૧૯૫૭) - હાય તુ હી ગયા મોહે ભુલ રે 

યહુદી (૧૯૫૮) - દિલ મેં પ્યાર કા તૂફાન

Remembering Sulakshana Pandit - '૭૦ અને '૮૦ના દાયકાઓમાં અભિનેત્રી અને ગાયિકા તરીકે સક્રિય રહેલ સુલક્ષણા પંડિતનું ૬ નવેમ્બર ૨૦૨૫ના રોજ અવસાન થયું.

આજના અંકમાં અંજલિઓ અને યાદોને સાંકળતા લેખો  તરફ વળીશું  –

Dharmendra (15 songs – 15 actresses) - પોતાની સક્રિય કારકિર્દી દરમ્યાન ધર્મેન્દ્રએ લગભગ બધી જ અભિનેત્રીઓ સાથે કામ કર્યું.

The Dagdar Baboo of ‘Maila Anchal’ - ફણીશ્વર નાથ રેણુની 'મૈલા આંચલ' પરથી બનેલી ફિલ્મ બહુ જ અદ્‍ભુત બની હોત. ધર્મેન્દ્ર અને જયા ભાદુરીની મુખ્ય ભૂમિકાઓ સાથેની ફિલ્મ દાગ્દર બાબુ , ૭૫% જેટલું શુટિંગ પુરૂં થયા પછી અધુરી રહી ગઈ.…Ratnottama Sengupta દ્વારા અનુવાદ કરેલ નબેન્દુ ઘોષની આત્મકથા એકા નૌકર જાત્રી (એક એકલવાયી નૌકાની યાત્રા)માં પરદા પર ન પહોંચેલી આ ફિલ્મની રોમાંચક કથા, અત્યાર સુધી જોવા ન મળેલી તસવીરો સાથે વાંચવા મળે છે. 

‘From Just One Movie’ – New series – કોઈ પણ ફિલ્મ કલાકારની જન્મ / મૃત્યુ તિથિની અંજલિ રૂપે તેમની કોઈ એક ફિલ્મનાં ગીતો રજૂ કરતી આ નવી શ્રેણીનો પ્રારંભ કનુ રોય (અવસાનઃ ૨૦ ડિસેમ્બર)નાં સંગીત મઢેલી અનુભવ (૧૯૭૧)નાં ગીતો યાદ કરીને કરાયો છે.

Salil Sangeet: How Salil Chowdhury’s Bengali Songs Reimagined Genre, Social Awareness and Humanism - ક્રાંતિ, લોકસંગીતની યાદો અને પાશ્ચાત્ય સિમ્ફનીઓની અસર હેઠળ ઘડાયેલ સલિલ ચૌધરીનાં સંગીતે બંગાળી સંગીતને નવી ઓળખ આપી. Soumyadeep Chakrabarti ઈપ્ટાનાં સ્તુતિ ગીતોથી લઈને સીમાચિહ્ન જેવા સહયોગો સુધીની સફરમાં આધુનિક પ્રયોગો અને પ્રગતિશીલ સામાજિક નિસબતને વણી લેતાં 'સલીલ સંગીત'ના આગવા પ્રકારને યાદ કરે છે.

Madhumati: Salil Chowdhury’s Magnum Opus in Hindi Cinema - Madhulika Liddle કાવ્યાત્મક શૈલીમાં સલીલ ચૌધરીનાં મધુમતીનાં ગીતોદ્વારા કથાનક, કથાવસ્તુનું વાતાવરણ અને લાગણીઓનું સંયોજન ફિલ્મને ચિરઃસ્મરણીય અનુભવ બનાવવાની રચાતી ભૂમિકાના તારની ઓળખ કરે છે.

Ten of my favourite Salil Chowdhury songs – મધુલિકા લીડ્ડલની આ યાદીમાંથી મારી પસંદ તરીકે હું મેરે મન કે દિયે (પરખ, ૧૯૬૦ - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર)ને મારો મત આપવાની સાથે

યા ક઼ુરબાન.. ઓ સબા કહના મેરે દિલદારકો (કાબુલીવાલા (૧૯૬૧  - મોહમ્મદ રફી - ગીતકારઃ પ્રેમ ધવન 

અને

ઠંડી ઠંડી સાવન કી ફુહાર (જાગતે રહો, ૧૯૫૬ - આશા ભોસલે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર)

ને ઉમેરીશ.

RD Burman’s singers besides the Big Four - ચાર મુખ્ય ગાયકો - લતા મંગેશકર, આશા ભોસલે, કિશોર કુમાર, મોહમ્મદ રફી - અને પોતા ઉપરાંત આર ડી બર્મને ૯૧ પુરુષ અને ૬૭ સ્ત્રી ગાયકો સાથે કામ કર્યું છે.

ZAHIDA HUSSAIN - Talented, Beautiful But Unfortunate – Beeta Hue Din - Rare Bollywood Nostalgia

OP Nayyar’s favourite instruments and his orchestration - સામાન્યપણે, હિંદી ફિલ્મોના સુવર્ણ કાળમાં ધુન કેન્દ્રમાં રહેતી અને વાદ્યવૃંદ પૂરક ભૂમિકામાં રહેતું. ઓ પી નય્યર પોતાનાં ગીતની બાંધણી આ શૈલી પર જ કરતા. 

ઇન્ડિયન એક્ષપ્રેસનાં Sampada Sharma નાં અઠવાડીક કોલમ, Bollywood Rewind, ના લેખો –

• ·       Dilip Kumar’s sisters ‘orchestrated’ his second marriage to drive Saira Banu away; created ‘hostile environment’ for her - દિલીપ કુમારને ૧૧ ભાઈ - બહેન હતાં. એ બધાં દિલીપ કુમાર પર પોતાનો હક્ક જ સમજતાં એટલે દિલીપ કુમારે ૪૪ વર્ષે સાયરા બાનુ સાથે લગ્ન કર્યાં તે પછી સાયરા બાનુને પોતાનાં કુટુંબીજન માનવાનું એ લોકોને બહુ કઠ્યું હતું. 
• ·       Raj Kapoor once ‘hit’ Dilip Kumar on a film set, the boys from Peshawar vowed to never work together again; rivals who ‘hated to see each other fail’ - રાજ કપૂર અને દિલીપ કુમાર બે વર્ષને અંતરે એક જ શહેરમાં જન્મ્યા અને તાકડે સિને ઉદ્યોગમાં એક જ સમયકાળમાં સક્રિય રહ્યા. એક બીજાના હરીફ હોવા છતાં એકબીજાનાં કામની પ્ર્શંસા પણ એટલી જ કરતા. 
• ·       ‘Cold war’ between Mohammed Rafi and Lata Mangeshkar had them banning each other for 3 years, contesting each other’s Guinness Book claims - મોહમ્મદ રફી રોયલ્ટીના મામલે ઝઘડામાં પડવા નહોતા, પણ લતા મંગેશકર તેઓ સાથ આપે એવો આગ્રહ રાખતાં હતાં. આ મુદ્દે બન્ને વચ્ચે અણબનાવ થઈ પડ્યો જે ત્રણ વર્ષ ચાલ્યો. 

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો ના ૧૦મા સંસ્કરણના ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ના  સંગીતકાર સાથેનું મોહમ્મદ રફીનું સૌપ્રથમ યુગલ ગીત: ત્રીજો પંચવર્ષીય સમયખંડ ૧૯૫૪ - ૧૯૫૮: વર્ષ  ૧૯૫૪ [૧]   ને યાદ કર્યાં. અત્યાર સુધી આપણે 

૧૯૪૪થી ૧૯૪૮નાં વર્ષોના પ્રથમ સમયખંડને ૨૦૨૧માં,

૧૯૪૯થી ૧૯૫૩ના બીજા પંચવર્ષીય સમયખંડને ૨૦૨૨ થી ૨૦૨૫માં

યાદ કરેલ છે.

હવે નજર કરીએ અન્ય વિષયો પરના કેટલાક લેખો પર –

Annapurna Devi – The Untold Story of a Reclusive Genius: Book Review – એક પાનાથી લઈને સાત - આઠ પાનાંના એવા ૭૮ લેખો છે. …દરેક લેખમાં અન્નપૂર્ણા દેવીનાં માણસની અતિન્દ્રીય ઓળખ, સાંગિતિક દિવ્યતા, હઠીલાપણું, બાળ સહજ ભોળપણ, દૃઢ નિશ્ચયશક્તિ, સમર્પણ અને સશક્ત ચારિત્ર્ય જેવાં વ્યક્તિત્વનાં નવાં પાસાં જોવા મળે છે.

પુસ્તકનું મુખપૃષ્ઠ - તસવીર સૌજન્યઃ અતુલ મર્ચન્ટ જટાયુ 

Big-screen Sholay - પોતાના પુસ્તકમાં અનુપમા ચોપરા નોંધ લે છે કે ઇન્ટરવલમાં પૉપકૉર્ન ખરીદતી વખતે જે રીતે દર્શકો વિભ્રમ દશામાં જોવા મળતાં હતાં તે જોતાં ફિલ્મને શરૂઆતમાં મળી રહેલા મોળા પ્રતિસાદ છતાં સિપ્પીઓને સૌ પહેલાં જ ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે ફિલ્મ અપ્રતિમ સફળતા પ્રાપ્ત કરશે.....આજે પણ ઇન્ટરવલ સુધી ફિલ્મ એટલી જ ઝકડી રાખે છે. અમજદ ખાનનું પાત્ર ભયજનક સમજ પ્રેરતું, રહસ્યમય - રૂપકાત્મક - પૂર્ણતઃ આત્મશ્લાઘક વિકૃત માનસ આજે પણ કમકમા ઉપજાવે છે - ૧૯૭૫માં તો દર્શકોને ભય અને ડરની ખાઈમાં ધકેલાઈ ગયાનો અનુભવ કરાવ્યો હોય તે સ્વાભાવિક છે.

Hindi Film Songs with Pauses - કેટલાંક ગીતોમાં એકાદ બે સેકંડની તાકે વાદ્યની સંગત વિનાની નિઃશબ્દ શાંતિ જાદુઈ અસર કરે છે.  જો બરાબર ધ્યાન ન રાખ્યું હોય તો એ વિરામ ચુકી પણ જવાય. ઉદાહરણઃ યે જો ચિલમન હૈ (મેહબુબ કી મેંહદી (૧૯૭૧) - મોહમ્મદ રફી - ગીતકારઃ આનંદ બક્ષી - સંગીતઃ લક્ષ્મીકાન્ત પ્યારેલાલ)માં ત્રણેય અંતરામાં ૧.૨૬ - ૧.૨૭, ૨.૪૦ - ૨.૪૧ અને ૩.૪૬ - ૩.૪૭માં આવો વિરામ જોવા મળે છે. 

અને હવે વિવિધ વિષયો પરની નિયમિત શ્રેણીઓના લેખો તરફ નજર કરીએ:

ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં વેબ ગુર્જરી પર 'ફિલ્મ સંગીતની સફર'માં પ્રકાશિત થયેલા લેખો:

એક કલાકાર: ગાયકો એકથી વધુ [૨]

બીરેન કોઠારીની ફિલ્મનાં ક્રેડીટ ટાઈટલ્સ સાથે વાગતાં ટાઈટલ સોંગની મૌસમ (૧૯૭૫) નાં ટાઈટલ ગીતને રજૂ કરે છે.

વાદ્યવિશેષ શ્રેણીમાં પિયૂષ પંડ્યા અને બીરેન કોઠારી આ મહિને તાલવાદ્યો : (૨) તબલાં ને  લગતાં યાદગાર ગીતોને રજૂ કરે છે..

દિપક સોલીયા 'ધિક્કારનાં ગીતો' માં પ્રેમસંબંધમાં વાંકું પડે ત્યારે પ્રેમી ભાયડો ક્યારેક તો એની ચોક્કસ પ્રેમિકા ઉપરાંત આખેઆખી નારીજાતિને ખરીખોટી સુણાવી દેઃ આગ સે નાતા, નારી સે રિશ્તા…   દ્વારા રજૂ કરે છે

આ બ્લૉગોત્સવના દરેક અંકના અંતમાં આપણે આજના અંકમાં ઉલ્લેખાયેલ કોઈ પણ પોસ્ટ સાથે સંકળાયેલ હોય એવાં મોહમ્મદ રફીનાં ગીત યાદ કરતાં હોઈએ છીએ. ૨૦૨૫માં આપણે ઓ પી નય્યર રચિત  મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીતો યાદ કરીશું. હમણાં મોહમ્મદ રફીએ આશા ભોસલે સાથે ગાયેલાં ઓ પી નય્યર નાં યુગલ ગીતો સાંભળી રહ્યાં છીએ. ......

સૈયાં ક્યું આયે મુઝે અંગડાઈ – દુનિયા રંગ રંગીલી (૧૯૫૭) - ગીતકાર: જાં નીસ્સાર અખ્તર

તુઝકો ન કોઈ ગમ મુઝકો ન કોઈ ગમ – દુનિયા રંગ રંગીલી (૧૯૫૭) - ગીતકાર: જાં નીસ્સાર અખ્તર

વો જો ચાહનેવાળે હૈ તેરે સનમ – દુનિયા રંગ રંગીલી (૧૯૫૭) - ગીતકાર: જાં નીસ્સાર અખ્તર

આશા ભોસલેનું  ટ્વિન સોલો સંસ્કરણ

બેઈખ્તિયાર હો કે પ્યારકા શિકાર હોકે – જોહ્ની વૉકર ૧૯૫૭) - ગીતકાર: હસરત જયપુરી