વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬

 જયદેવની તેજસ્વી સંગીત પ્રતિભાનું મૂલ્ય હંમેશાં ઓછું અંકાયું : ૧૯૮૨

 જયદેવ (વર્મા, જન્મ ૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ - અવસાન ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૭) ની માનપૂર્વકની ઓળખ કવિઓના સંગીતકાર તરીકે રહી છે. તેમનાં ગીતોની રચના ગીતકારની રચનાનાં હાર્દને અગ્રભૂમિમાં જાળવીને જ શાસ્ત્રીય કે લોક ગીતોના આધાર પર રચાતી રહી. શરૂઆતના દાયકા બાદ તેમનાં ગીતો આમ શ્રોતામાં ઓછાં સ્વીકાર્ય થતાં જણાવા લાગ્યાં હતાં. પરંતુ, '૭૦ના દાયકાના મધ્યમાં તો તેઓએ પોતાની કારકિર્દીના બીજાદાવમાં તેમની આગવી શૈલીનો સ્પર્ષ પાછો મેળવી લીધો હોય તેમ જણાવા લાગ્યું હતું. પરિણામે ૧૯૭૭ થી ૧૯૮૦માં તેમની શ્રેષ્ઠ રચનાઓ હિંદી ફિલ્મ સંગીતની તવારીખને ચોપડે નોંધાઈ. જયદેવ હવે તેમની સંગીત રચનાઓમાં ઓછાં જાણીતાં ગાયકોના સ્વરો વડે અવનવા પ્રયોગો પણ બહુ સહજતાથી કરવા લાગ્યા હતા.

ખુબ અનોખા સંગીતકાર જયદેવનાં ગીતોને યાદ કરવાનો ઉપક્રમ આપણે આપણાં આ માધ્યમ પર ૨૦૧૮થી શરૂ કરેલ છે.

§  ૨૦૧૮ માં ૧૯૫૪થી ૧૯૬૩નાં વર્ષોનાં તેમની સૌથી વધારે સફળ ફિલ્મો ગણી શકાય એવી ફિલ્મોનાં ગીતો

§  ૨૦૧૯માં તેમની ૧૯૬૪થી ૧૯૭૦નાં વર્ષોની ઓછી જાણીતી ફિલ્મોનાં ઓછાં જાણીતાં ગીતો,

§  ૨૦૨૦ માં ૧૯૭૧ નાં  અસફળ રહેલી ફિલ્મોનાં તેમનાં ખુબ વખણાયેલાં ગીતોને,

§  ૨૦૨૧માં ૧૯૭૨-૭૩માં ફિલ્મોની નિષ્ફળતાએ જે ગીતોને પણ ભુલાવી દીધાં તે ગીતોને,

§  ૨૦૨૨માં ૧૯૭૪ - ૧૯૭૫નાં વર્ષોની ભુલાવા લાગેલી ફિલ્મોની કેટલીક સુરાવલીઓને,

§  ૨૦૨૩માં વર્ષ ૧૯૭૬ - ૧૯૭૭ની ફિલ્મો લૈલા મજનુ, આલાપ અને ઘર્રૌંદામાં  જયદેવની બીજી ઈનિંગ્સ નવપલ્લિત થતી રચનાઓ,

§  ૨૦૨૪માં ૧૯૭૮નાં વર્ષની ફિલ્મો ગમન, સોલવાં સાવન અને તુમ્હારે લિયેનાં ગીતો, અને

§  ૨૦૨૫માં ૧૯૭૯ની ફિલ્મ ‘દુરિયાં’નાં અને ૧૯૮૦ની ફિલ્મ ‘આઈ મેરી યાદ’નાં ગીતો

આપણે યાદ કરી ચુક્યાં છીએ.

વર્ષ ૧૯૮૨માં જયદેવે 'રામનગરી' અને 'સમીરા' માટે સંગીત આપ્યું.

રામનગરી (૧૯૮૨)

 પહેલી નજરે તો આ ફિલ્મ કોઈ ધાર્મિક ફિલ્મ હશે તેવું લાગે. એટલે જયદેવને ઓછાં બજેટવાળી ધાર્મિક ફિલ્મોનું સંગીત આપવાના દહાડા આવ્યા એવો વસવસો થાય. ફિલ્મ ઓછાં બજેટની જરૂર છે, પરંતુ તેનું કારણ એ સમાંતર સિનેમાની ફિલ્મ છે તે છે.

'રામનગરી'ની કથા રામ નગરકરની કલમે લખાયેલ, કૌટુંબીક વ્યવસાયે એવા રામ નામના એક કલાકારનાં સાચી જીવનકથા પરથી, મરાઠીમાં લખાયેલ, જીવન - વૃતાંત પર આધારિત છે. રામ 'તમાશા અને 'લાવણી' ની લોકકળાનો એક બહુ સારો અભિનેતા અને ગાયક છે. તેના મા તેને પ્રોત્સાહન પુરૂં પાડે છે, પણ તેના બાપને પોતાના કૌટુંબીક વ્યવસાય ને છોડીને આવી 'હલકી' કળા પાછળ ગાંડો થાય એ જરા પણ પસંદ નથી. ફિલ્મમાં કળાકારોએ સાચાં કળાવ્યાવસયિકોનાં જીવનને તાદૃશ કરતો અભિનય કર્યો છે.    

મૈં તો કબ સે તેરી શરનમેં હું  - હરિહરન, નીલમ સાહની  - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

એક દૄષ્ટિએ આ રચના આહિર ભૈરવમાં સ્વરબદ્ધ ભજન લાગે, પરંતુ તેના બોલનો ગહન નિર્દેશ ફિલ્મનાં પાત્રોનો પોતાના વ્યવસાય માટેનાં સમર્પણની લાગણીનો ભાવ પણ આપણને સમજાય છે. 

કભી છાંવ ન દેખી પુણ્યકી 
જલે પાંવ પાપ કી ધુપમેં 
જો ભી રૂપ તેરી દયાકા હૈ 
મુઝે દરસ દે ઉસ રૂપમેં 
મેરા મન અશાંત હૈ અય પ્રભુ 
મેરા મન અશાંત હૈ અય પ્રભુ 
મુઝે શાંતિ કા વરદાન દે 
મેરા મન અશાંત હૈ અય પ્રભુ

મન દરપનમેં ચેહરા ખીલા અપના - હરિહરન, અનુરાધા પૌડવાલ - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

એકબીજા પ્રત્યેના પ્રેમ માટેની ક્ર્તજ્ઞતાના ભાવને સંવાદરૂપે ગીતમાં વ્યકત કરાયો છે. જયદેવે ગીતની રચનાને આ ભાવને સંગીતમાં વણી લીધો છે.

રાતોં કો માંગે હૈ સાજન સે - હરિહરન - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

લોક સંગીતના ઢાળમાં ગીત પ્રેમની અભિવ્યક્તિ છે. બહુ જ સરળ બોલમાં પ્રેમની પ્રિય લાગણીઓ વર્ણવાઈ છે.

સમીરા (૧૯૮૨)

૧૯૭૭માં જ્યારે ફિલ્મનાં નિર્માણથી શરૂઆત થઈ ત્યારે તેનું નામ 'વોહી બાત' રખાયું હતું. વ્યાવસાયિક દૃષ્ટિકોણના મતભેદને કારણે ફિલ્મની રજૂઆત ઠેલાઈ ગઈ. ૧૯૮૩ના ઈન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટીવલમાં રજૂઆત પામ્યા પ્છી ફિલ્મ વ્યાવસાયિક પરદા સુધી પહોંચી જ નહી. 

એચએમવીએ 'વોહી બાત' શીર્ષક હેઠળ LPE.8030  એલપી રેકોર્ડ પાડી હતી.

જાને ના દુંગી.....હા જાને ના દુંગી - આશા ભોસલે - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

અપદ્યાગદ્ય શૈલીમાં લખાયેલ ગીતની સંગીત રચના પણ ફિલ્મોનાં ગીતના પરંપરાગત ઢાળ પણ નથી કરાઈ. ગીતના ત્રણ અંતરામાં અલગ અલગ ભાવને રજુ કરે છે. 

ઝહર દેતા હૈ કોઈ મુઝે દવા દેતા હૈ કોઈ - આશા ભોસલે - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

પ્રેમની અપેક્ષાની અપૂર્ણતા એકોક્તિ સ્વરૂપે વ્યક્ત થઈ છે.

ગીતનું બીજું સંસ્કરણ ભુપિન્દરના સ્વરમાં છે.

વક઼્ત હી દરદકો કાંટો પે સુલાયે દિલકો 
વક઼્ત હી દર્દ કા અહસાસ મિટા દેતા હૈ 

ઈપી રેકોર્ડ પર એક વધારે અંતરો છે - 

પ્યાસ ઈતની હૈ મેરી રૂહ કી ગહરાઈમેં,
અશ્ક઼ ગિરતા હૈ તો દામન કો જલા દેતા  હૈ.

ઝિંદગી હમ તેરે હાલ પર મુસ્ક઼ુરાયે કી રોયા કરેં - આશા ભોસલે - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

પ્રેમભગ્નતાના ગમની  ઘુટનને જયદેવ મુશ્કેલ, પણ માધુર્યપુર્ણ, અંદાઝમાં રજૂ કરે છે. 

જયદેવ રચિત સમાંતર સિનેમાની ફિલ્મોનાં સંગીતની ઝલક હજુ પણ જોવાની રહે છે....

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૦મું સંસ્કરણ – જાન્યુઆરી, ૨૦૨૫

 જયદેવની તેજસ્વી સંગીત પ્રતિભાનું મૂલ્ય હંમેશાં ઓછું અંકાયું : ૧૯૭૯ - ૧૯૮૦

જયદેવ (વર્મા, જન્મ ૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ - અવસાન ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૭) ની માનપૂર્વકની ઓળખ કવિઓના સંગીતકાર તરીકે રહી છે. તેમનાં ગીતોની રચના ગીતકારની રચનાનાં હાર્દને અગ્રભૂમિમાં જાળવીને જ શાસ્ત્રીય કે લોક ગીતોના આધાર પર રચાતી રહી. શરૂઆતના દાયકા બાદ તેમનાં ગીતો આમ શ્રોતામાં ઓછાં સ્વીકાર્ય થતાં જણાવા લાગ્યાં હતાં. પરંતુ, '૭૦ના દાયકાના મધ્યમાં તો તેઓએ પોતાની કારકિર્દીના બીજા દાવમાં તેમની આગવી શૈલીનો સ્પર્ષ પાછો મેળવી લીધો હોય તેમ જણાવા લાગ્યું હતું. પરિણામે ૧૯૯૭ થી ૧૯૮૦માં તેમની શ્રેષ્ઠ રચનાઓ હિંદી ફિલ્મ સંગીતની તવારીખને ચોપડે નોંધાઈ. જયદેવ હવે તેમની સંગીત રચનાઓમાં ઓછાં જાણીતાં ગાયકોના સ્વરો વડે અવનવા પ્રયોગો પણ બહુ સહજતાથી કરવા લાગ્યા હતા.    

ખુબ અનોખા સંગીતકાર જયદેવનાં ગીતોને યાદ કરવાનો ઉપક્રમ આપણે આપણાં આ માધ્યમ પર ૨૦૧૮થી શરૂ કરેલ છે.

§  ૨૦૧૮ માં ૧૯૫૪થી ૧૯૬૩નાં વર્ષોનાં તેમની સૌથી વધારે સફળ ફિલ્મો ગણી શકાય એવી ફિલ્મોનાં ગીતો

§  ૨૦૧૯માં તેમની ૧૯૬૪થી ૧૯૭૦નાં વર્ષોની ઓછી જાણીતી ફિલ્મોનાં ઓછાં જાણીતાં ગીતો,

§  ૨૦૨૦ માં ૧૯૭૧ નાં  અસફળ રહેલી ફિલ્મોનાં તેમનાં ખુબ વખણાયેલાં ગીતોને,

§  ૨૦૨૧માં ૧૯૭૨-૭૩માં ફિલ્મોની નિષ્ફળતાએ જે ગીતોને પણ ભુલાવી દીધાં તે ગીતોને,

§  ૨૦૨૨માં ૧૯૭૪ - ૧૯૭૫નાં વર્ષોની ભુલાવા લાગેલી ફિલ્મોની કેટલીક સુરાવલીઓને,

§  ૨૦૨૩માં વર્ષ ૧૯૭૬ - ૧૯૭૭ની ફિલ્મો લૈલા મજનુ, આલાપ અને ઘર્રૌંદામાં  જયદેવની બીજી ઈનિંગ્સ નવપલ્લિત થતી રચનાઓ, અને

§  ૨૦૨૪માં ૧૯૭૮નાં વર્ષની ફિલ્મો ગમન, સોલવાં સાવન અને તુમ્હારે લિયેનાં ગીતો

આપણે યાદ કરી ચુક્યાં છીએ.

આજના મણકામાં આપણે ૧૯૭૯ની ફિલ્મ ‘દુરિયાં’નાં  અને ૧૯૮૦ની ફિલ્મ ‘આઈ મેરી યાદ’નાં અને બે ગૈરફિલ્મી ગીતોની યાદ તાજી કરીશું.

દુરિયાં ૧૯૭૯

પતિ-પત્ની બંને વ્યાવસાયિક કારકિર્દી ધરાવતાં હોય, તેમાં સફળ પણ હોય અને તેમાથી જન્મતાં વમળોનાં એ સમયના વિષયની વાતને સુદર્શન ફાકીર જેવા શાયરનાં ગીતોને સંગીતમાં વાણી લેવામાં જયદેવની પ્રયોગશીલતાને મોકળું મેદાન મળે છે. 

ઈવનિંગ ન્યૂઝ – દુરિયાં (૧૯૭૯) – મન્ના ડે – ગીતકાર: સુદર્શન ફાકીર – સંગીત: જયદેવ

ગીત પોતેજ એ કે ટૂંક રેખાચિત્ર છે -

યે ખબર આઈ હૈ
PTI સે
જિસમેં મંત્રીજી બોલે
દેશ સે ગરીબી હટાની હૈ
એક બુઢ્ઢા ગરીબા બોલા
મંત્રીજી
યે ખબર તો બહુત હી પુરાની  હૈ

જલાલ આગા અભિનીત કરે છે.

રામ સ્વરૂપને કતલ કિયા
ઔર પરિણામ સ્વરૂપ પકડે ગયે
ઈસે કહતે હૈં isey kehte hain
કન્ફ્યુઝ્ન
કન્ફ્યુઝ્ન નહીં
કન્ફ્યુઝ્નિઝમ બોલો  
અરરે બાબુ
કિતને ઇઝમ
ઇઝમ આતા તો લીડર ન બનતા

મોહન ચોટીએ અભિનીત કરેલ છે.

લીજીએ સુનીયે યે
ખબર આઈ હૈ
ઊડતી ચિડિયાને ફૈલાઈ હૈ
ભાઈ કી સાલી
ભગા કર લે ગયા એક ભાઈ

જલાલ આગા જ ફરીથી પરદા પર ગાય છે,પણ

લો અપની ખબર ભી છપ ગયી

ખુદ ઉત્તમ કુમાર, અને  

અર્રે નહીં  બાબા
ઐસા તો પાનીપતમેં ભી હુઆ થા

શર્મીલા ટાગોર જ સ્વયં પરદા પર અભિનીત કરે છે.

ખોટા પૈસા નહીં ચલેગા – દુરિયાં (૧૯૭૯) – પ્રિતી સાગર, કે એન શર્મા, રાનુ મુખર્જી   – ગીતકાર: સુદર્શન ફાકીર – સંગીત: જયદેવ

બાળકો માટેનાં ગીતમાં સુદર્શન ફાકીર બહુ ગંભીર વાત જેટલી હળવાશથી કહે છે તેટલી જ હળવાશથી જયદેવે તેને સંગીતમાં પણ વણી લીધેલ છે.

ઝિંદગીમેં જબ તુમ્હારે ગ઼મ નહીં થે – દુરિયાં (૧૯૭૯) – અનુરાધા પૌડવાલ, ભુપીન્દર – ગીતકાર: સુદર્શન ફાકીર – સંગીત: જયદેવ

વ્યાવસાયિક કારકિર્દીમાં વ્યસ્ત પતિ પત્નીના જીવનના આતરપ્રવાહોને આ ગીતમાં અભિવ્યક્ત કરાયા છે.

આ ગીત દર્શકોએ વધાવી લીધેલું.

ઝિંદગી ઝિંદગી મેરે ઘર આના ઝિંદગી – દુરિયાં (૧૯૭૯) – ભુપીન્દર – ગીતકાર: સુદર્શન ફાકીર – સંગીત: જયદેવ

લગ્ન જીવનની સુખદ પળોને માણવાની પળોને ભૂપીંદર અને અનુરાધા પૌડવાલ વાચા આપે છે.

લગ્ન જીવન હવે એટલું  અકારું બની ગયું છે કે પત્ની અનુરાધા પૌડવાલના સ્વરમાં બોલી ઊઠે છે કે ઝિંદગી મેરે ઘર ન આના ઝિંદગી.

 

આયી તેરી યાદ  (૧૯૮૦)

ફિલ્મનાં મુખ્ય કલાકારો બહુ જાણીતાં નથી, તેથી ફિલ્મ કદાચ ટિકિટ બારી પર સફળ નહીં રહી હોય. પરંતુ, હરિહરન, પીનાઝ મસાણી અને ભુપિન્દર જેવા હિંદી ફિલ્મોના અલ્પપરિચિત સ્વરો વડે સજાવેલાં ગીતો વડે જયદેવ એક નવી તાજગી જરૂર લાવી બતાવે છે. 

ફિર તેરી યાદ દીપ જલાને આયી - આયી તેરી યાદ (૧૯૮૦) - ભુપીન્દર - ગીતકાર નક઼્શ લ્યાલપુરી - સંગીતઃ જયદેવ 

ગીત આપણને પણ ઊંડા વિચારોમાં ખેંચી જાય છે.

આડ વાતઃ 

મુખડાના શરૂઆતના બોલ મોહમ્મદ રફી અને સુમન કલ્યાણપુરના સ્વરમાં ગવાયેલ, બેખબર (૧૯૬૫) - ગીતકારઃ રાજા મહેંદી અલી ખાન - સંગીતઃ એસ મોહિન્દર)- નાં જોડીયાં ગીતના બોલ - ફિર તેરી યાદ ગીત સુનાને આયી - સાથે ગજબ સામ્ય ધરાવે છે. 

તુમ્હારા પ્યાર શામિલ હૈ - આયી તેરી યાદ (૧૯૮૦) - પીનાઝ મસાણી  - ગીતકાર નક઼્શ લ્યાલપુરી - સંગીતઃ જયદેવ

પીનાઝ મસાણી ગ઼ઝલ ગાયિકા તરીકે વધારે જાણીતાં હતાં , તેમ છતાં જયદેવ તેમના સ્વરને પ્રયોજવાના પ્રયોગ કરવામાં લેશમાત્ર ખચકાયા નથી.

 

સૌ બાર કહા આંખોંને યહી ફસાના - આયી તેરી યાદ (૧૯૮૦) - ભુપીન્દર, પીનાઝ મસાણી- ગીતકાર નક઼્શ લ્યાલપુરી - સંગીતઃ જયદેવ

ગાવામાં પણ બહુ અઘરૂં પડે એવાં આ ગીતમાં જયદેવનાં ગીતોમાં સામાન્યપણે અવશ્ય જોવા મળતું ગીતમાધુર્ય હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયું છે. 

યે ખ્વાબ સા દેખા થા - આયી તેરી યાદ (૧૯૮૦) - હરિહરન - ગીતકાર નક઼્શ લ્યાલપુરી - સંગીતઃ જયદેવ 

હરિહરનના સ્વરના પ્રયોજીને જયદેવ તેમની પ્રયોગશીલતાનું ફલક વિસ્તારે છે. 

ગૈરફિલ્મી ગીતો

બીતી વિભાવરી જાગ રે - સીમા સહગલ - ગીતકારઃ જયશંકર પ્રસાદ - સંગીતઃ જયદેવ

સીમા અનિલ સહગલ જમ્મુ-કાશ્મીરનાં સુખ્યાત ગઝલ ગાયિકા અને AIRનાં સક્રિય કલાકાર છે. તેમને જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર પણ મળ્યો છે.

આ ગાયિકા વશે વધુ વિગતો તેમના બ્લૉગ “Seema Sehgal Sings“ ની મુલાકાત લેવાથી મળી શકે છે.

મૈં રૂપ રસ ગંધ પૂર્ણ સાકાર કમલ - એસ જાનકી - ગીતકારઃ રામધારી સિંહ 'દિનકર' - સંગીતઃ જયદેવ 

તેલુગુ અને તામિલ સિનેમા સંગીતમાં એસ જાનકી બહુ સન્માનીય અને લોકપ્રિય સ્થાન ધરાવે છે.

સંગીતકાર જયદેવનાં ગીતોને યાદ કરવાનો આપણૉ આ ઉપક્રમ હજુ આગળ વધશે.......

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.