વૈષ્ણવ પરિવારની ત્રીજી પેઢીએ - મારા નાનાં પિતરાઈ બહેન અને ભાઈ

 

મારાં નાનાં પિતરાઈ બહેન અને ભાઈ એટલે જનાર્દનકાકા અને પુર્ણિમાકાકીનાં સંતાનો, હર્ષિકા અને દર્શન. હર્ષિકા મારાથી નવ વર્ષ અને દર્શન પંદર વર્ષ નાનો. એમનાં સંસ્મરણો બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય - નાનાં ભાઈ બહેનના વિકાસની તેમનાં બાળપણની એવી યાદો જેને મારાથી શબ્દદેહે ઉતારવી શક્ય નથી, પણ જે યાદો જીવનનો એક બહુ જ મધુર સમયકાળ અને પછી બીજી એવી યાદો જે અમે બધાં મોટાં થતાં ગયાં તેમાંની એવી ક્ષણો જે મારાં જીવનમાં આગવું મહત્વ ધરાવે છે.

હર્ષિકા (દુષ્યંતભાઈ રિંડાણી)

હર્ષિકા (જન્મઃ ૧૮-૧૨-૧૯૫૯)ની મારી સૌ પહેલી યાદ તેને લઈને જનાર્દનકાકા અને પુર્ણિમાકાકી તેના જન્મ પછી થોડા જ મહિના બાદ રાજકોટ આવ્યાં હતાં તે સમયની. એ પછીનાં તો બધાં વર્ષોમાં બન્ને કુટુંબોને અવારનવાર મળવાનું થતું રહ્યું, એટલે હર્ષિકાનું નાની બેન તરીકે સહજપણે મારાં જીવનમાં આગવું સ્થાન પ્રસ્થાપિત થઈ ગયું. 

નાનકડી, મીઠડી, પ્રેમાળ ઢીગલીમાંથી બહુ જ લાગણીશીલ કિશોરી, પછી કાર્યદક્ષ યુવતીમાંથી ખુબ ચીવટ અને મહેનતથી ગૃહસ્થી ચલાવતી પરિપક્વ ગૃહિણી તરીકેનો હર્ષિકાનો વિકાસ, હું આંખ બંધ કરૂં તો, મારા માનસપટમાં એક ચલચિત્રની જેમ સરસરાટ પસાર થવા લાગે. 

દુષ્યંતભાઈ (મધુસુદનભાઈ અને નલિનીમાનાં સંબોધનથી ઓળખાતાં નેત્રાવતીબહેન રિન્ડાણીના ત્રીજા ક્રમના પુત્ર) સાથેનાં લગ્ન પછી એ સંબંધની ઉષ્મા વધુને વધુ પરિપક્વ થતી રહી. રિન્ડાણી પરિવાર સાથેના સંબંધનાં મૂળ કમળભાઈ કરાંચી હતા ત્યારે રિન્ડાણી પરિવાર સાથેના તેમના પરિચય સાથે સંકળાય. એ પછી પણ સંબંધ ઘનિષ્ટ તો રહ્યો જ, પણ વધારે ઘુંટાયો જનાર્દનકાકાની જામનગરની પહેલી રહેણાક દરમ્યાન. એ સમયે જનાર્દનકાકા રિન્ડાણી પરિવારનાં, નાગરપરાનાં, પૈતૃક ઘરમાં ભાડે રહ્યા. એ ઘરના એક ભાગમાં મધુસુદનભાઈ- નલિનીમા અને ચાર દીકરાઓનો પરિવાર પણ રહે. જામનગરમાં જનાર્દનકાકાનું બીજી વાર પોસ્ટિંગ થયું ત્યારે (દુષ્યંતભાઈના કાકા) હરિહરભાઈ રિન્ડાણીના મકાનમાં ભાડે રહ્યા. દુષ્યંતભાઈ દ્વારા હર્ષિકાના હાથની માગણીનાં બીજ આ રહેણાક દરમ્યાન રોપાયાં એમ કહી શકાય.

હર્ષિકાના લગ્નમાં જનાર્દનકાકા અને પુર્ણિમાકાકીના નાનાડાડા સુધીનાં સગાંસંબંધીઓને આવરી લેવાં એમ નક્કી થયું. એટલી મોટી કક્ષાનો પ્રસંગ કરવો હોય તો લગ્ન ભુજમાં જ ગોઠવાય એ તો લગભગ સહજ સ્વીકાર્ય આવશ્યકતા હતી. લગ્નની રૂપરેખા નક્કી થયા પછી ઝીણી ઝીણૉ વિગતોનાં આયોજનની પણ ચીવટથી નોંધ કરવામાં આવી. એ માટે લગ્ન પહેલાનાં છએક મહિનાના ગાળામાં હું અને સુસ્મિતા ત્રણેક વખત રાજકોટ ગયાં હઈશું અને અમદાવાદથી અમુક ખરીદીઓ પણ થઈ જાય એ ગણતરીથી જનાર્દનકાકા અને પુર્ણિમાકાકી બેએક વાર અમદાવાદ પણ આવી ગયાં. લગ્ન પ્રસંગો સમયે રસોડાનો આખો કારભાર મારાં દાદીનાં બહેનાનાં દૌહિત્રી, મુક્તાફાઈના પુત્ર, બકુલભાઈ (ડોલરરાય વૈદ્ય) અને તેમનાં પત્ની પ્રતિમાભાભીએ સંભાળી લીધો. લગ્નપ્રસંગે જરૂરી એવા સીધાસામાનની વ્યવસ્થા પુર્ણિમાકાકીના બેન.ભાવનાએ, સંભાળી અને જનાર્દનકાકાના પક્ષનાં સગાંઓને આમંત્રણ પહોચાડવાં અને લગ્નનાં મુખ્ય જમણ સમયે પીરસવાના શ્રીખંડની વ્યવસ્થાનું (એ સમયમાં બીજાં લગ્નો પણ હતાં એ સંદર્ભમાં ભુજમાં દુધની ઉપલબ્ધતાને ધ્યાનમાં લેતાં) સરખું મુશ્કેલ કામ મારાં દાદીનાં ભાણેજ, વાલીબેનફઈ,ના પુત્ર સુધાકરભાઈ (ચમનલાલ ધોળકિયા)ને ભાગે આવ્યું.

નવપરિણિત દુષ્યંતભાઈ અને હર્ષિકા સાથે સુસ્મિતા, હું અને છેક જમણે બેન

લગ્નપ્રસંગની મજાની અનેક ઘટનાઓ પૈકી સાવ સામાન્ય જણાતી, પણ આજે યાદ કરતાં એટલી જ રસપ્રદ લાગ્તી, બે એક ઘટનાઓની નોંધ લેવાની લાલચ નથી રોકી શકાતી – 

-      લગ્નપ્રસંગનું મુખ્ય રસોડું, લગ્નના હૉલમાં પ્રસંગોની ઉજવણી માટેના મુખ્ય મંચની નીચે ભોંયતળીયાંપર હતું. મંચ પોતે લાકડાનું પ્લેટફોર્મ હતો. પહેલે દિવસે સાંજથી જ બીજા દિવસનાં મુખ્ય જમણનાં લગ્નની તડામાર તૈયારીઓ રસોડામાં ચાલુ થઈ ગયેલી. એ રાત્રે અમે અમુક લોકો હૉલ પર જ સુઈ જવાનાં હતાં. એટલે મંચ પર મોટી જાજમ પાથરીને બધાંએ સુવાની તૈયારી કરી. પણ રસૉડાની નીચેથી જે ગરમી થઈ હતી તેને કારણે, પાચેક કલાક પછી પણ, મંચ ગરમ ગરમ હતો અને તેને કારણે ઉપર પંખાઓમાંથી ગરમ ગરમ હવા આવતી હતી. થોડો સમય બધાંએ કોશીશ કરી, પણ કોઈ હિસાબે સુઈ નહીં શકાય એમ નક્કી થયું. એટલે, બધાંએ લગ્નના ઉતારા ભણી પ્રયાણ કર્યું.

-      દુષ્યંતભાઈના કેટલાક પિતરાઈ ભાઈઓ તો એમ જ કહેતા કે અમે તો લગ્નોમાં જ ભરપેટ જમી શકીએ. એટલું જો ઘરે ખાઈએ તો એ જ ટંકે ભગાડી દે. પોતાનાં લગ્નમાં અમારી હાલત નાજુક ન બની જાય એ વાત દુષ્યંતભાઈની મુખ્ય ચિંતા હતી.  થયું એવું કે તેમના મોટાભાઈ, પંકજભાઈ,નાં લગ્ન પણ ચારેક દિવસ પહેલાં થાય એવું ગોઠવાયું. એટલે દુષ્યંતભાઈએ 'ચેમ્પિયન' ટીમ એ લગ્નમાં જાય  અને પોતાના લગ્નમાં 'બી' ટીમ આવે એમ ગોઠવ્યું. આટલી તકેદારી લેવા છતાં, અમે લોકોએ જો થોડો વધારે 'આગ્રહ' કર્યો અને જાનૈયાઓને ચાનક ચડી જાય તો પણ અમારી હાલત જોઈ ન જાય એવો તેમને ડર હતો. એટલે લગ્નના દરેક જમણમાં દુષ્યંતભાઈ અમારા પીરસણીયાઓની સાથે પડછાયાની જેમ ફરતા રહ્યા.

લગ્ન પ્રસંગની આ બધી લ્હાણની સાથે સાથે મને અંગત રીતે જે સૌથી મોટો લાભ મળ્યો એ હતો વૈષ્ણવ પરિવારનાં પૈતૃક  ઘરની અગાસીમાં બધા (પુરુષ) કુટુંબીઓ સાથે રાતના સુવા મળ્યું. જનાર્દનકાકાનાં લગ્નનાં ત્રીસ વર્ષ અને તે પછી દિવ્યકુમારભાઈનાં લગ્નને વીસેક વર્ષ પછી આ અવસર આવ્યો હતો. એ સમયે ઘરનો એ ભાગ તો ભાડે અપાઈ ગયો હતો. પણ ભાડુઆતને ખાસ વિનંતિ કરીને અમને રાત્રે સુવા મળે એવી વ્યવસ્થા કરી શકાઈ. કમળભાઈ અને મહેશભાઈની હાજરીની આ વખતે ખોટ ખુંચશે એમ સમજવા છતાં અમે આ ગોઠવણ કરી. વિધિનો એ ખાસ સંકેત હશે કેમકે તે પછી ચારેક વર્ષમાં જ એ ઘર વેંચાઈ ગયું અને ત્યાં તો નવો એપાર્ટમેન્ટ બ્લૉક બન્યો. એ પછી મારે એ તરફ જવાનું કદી બન્યું જ નહીં.

દર્શનનાં જનોઈ વખતે જે સંબંધનાં અજાણપણે બીજ વવાયાં હતાં એ દુષ્યંતભાઈ સાથેના સાળા - બનેવીના સંબંધને મૈત્રીપૂર્ણ સગાંનીની ઘનિષ્ટતામાં વિકસવામાં તેમની નોકરી એઈસી (અમદાવાદ ઈલેક્ટ્રીસિટી કંપની, હવે ટોરેન્ટ પાવર)ના સાબરમતી પાવરહાઉસમાં થવું એ સાનુકૂળ સંજોગનો ફાળો સ્વાભાવિક રીતે મહત્વપૂર્ણ રહ્યો ગણાય. એને કારણે જાણવા મળ્યું કે તેમના કાકા હરિહરભાઈની મેંહદી હસન અને ગુલામ અલી માટેની દિવાનગીનો પાસ દુષ્યંતભાઈ અને તેમના અમુક પિતરાઈઓને પણ લાગ્યો હતો. ગુલામ અલીનો એક કાર્યક્રમ હૈદરાબાદમાં ગોઠવાયો છે એમ જાણ્યું તો એ લોકોએ હૈદારાબાદ સુધીની સફર પણ ખેડી ! દુષ્યંતભાઈએ મને મહેંદી હસન અને ગુલામ અલીની બે એક કેસેટ્સ આગ્રહપૂર્વક સાંભળવા આપી. તેમાથી એ બન્ને ગાયકોની ગાયન શૈલી તરફ મારી પસંદ પણ વળી અને આગળ જતાં મે કેટલીક એલપી રેકર્ડ્સ પણ ખરીદી હતી.

દુષ્યંતભાઈના બે ગુણની નોંધ લીધા વિના તેમને વિશેની વાત અધુરી રહી જાય. એક તો એ કે કોઈને પણ મદદરૂપ થવા માટે તેઓ ક્યારેય પાછી પાની ન કરે.  તેમની સાથે સંપર્કમાં આવેલ કોઈ પણ વ્યક્તિ આ વાતની તો યાદ તો કરશે જ. બીજી તેમની ખાસિયત હતી કોઈ પણ મુશ્કેલીની સામે છેલ્લે સુધી લડી લેવાની તેમની ખુમારી. એક જ ઉદાહરણથી આ વાત સમજી શકાશે. નોકરીમાં જોડાયા પછી દુષ્યંતભાઈ હીરો હોન્ડા (સીડી ૧૦૦, ‘fill it-forget it’ ની જાહેરાતથી જાણીતું થયેલ મોડેલ)  મોટર સાઈકલ ખરીદી. વ્ય્વસ્થા કંઈક એવી થઈ હતી કે મોટર સાઈકલની ડીલીવરી જામનગરમાં લેવાની હતી. દુષ્યંતભાઈ જામનગરથી પોતે ચલાવીને મોટર સાઈકલ છેક અમદાવાદ લઈ આવ્યા ! તેમણે મોટર સાઈકલની એટલી સરસ સંભાળ રાખી હતી કે તેમની નોકરીનાં બધાં વર્ષો સુધી એ મોટર સાઈકલે તેમનો સાથ આપ્યો.

દુષ્યંતભાઈ અને હર્ષિકા - તાદાત્મ્ય - ભૂમિકાના લગ્નનાં (૨૦૦૮) રીસેપ્શનનાં જમણમાં

નોકરીમાંથી નિવૃત થયા પછી નિરાંત જીવે એમણે જીવનની મજા માણવાનું શરૂ કર્યું જ હતું, એવામાં જ કાળના પંજાએ તેમને આપણી સાથેના જીવન મંચ પરથી છીનવી લીધા.

દર્શન

દર્શન જનાર્દનકાકાનો નાનો પુત્ર, મારાથી પંદર વર્ષ નાનો. એટલે અમારા બે વચ્ચેનો સંબંધનો પાયો મોટા ભાઈ - નાના ભાઇના સંબંધ જેવો રહ્યો. અમારા અને જનાર્દનકાકાના પરિવારોને એકબીજા સાથે મળવાનું ઘણું થતું. એટલે મારા અને દર્શનના સંબંધમાં સહજ આત્મીયતા તો વણાતી જ ગઈ. નિવૃત થયા પછી જનાર્દનકાકા, અમદાવાદમાં, અને તે પણ પાછા અમે રહેતાં હતાં તે પ્રગતિનગરમાં જ સ્થાયી થયા, તેથી અમારા બે વચ્ચેનો સંબંધ સખાપણાના ભાવમાં ઘનિષ્ટ થતો ગયો. 

અમારા સંબંધને શબ્દદેહે વર્ણનમાં ઉતારવા માટેનું સામર્થ્ય મારામાં નથી. પરંતુ દર્શનના વિકાસ સાથેના બે મહત્વના પ્રસંગોની કેટલીક ઘટનાઓની યાદોને શબ્દસ્થ કરવાની તક જરૂર ઝડપી લઈશ - 

પહેલો પ્રસંગ દર્શનનાં યજ્ઞોપવિતનો (૧૯૭૮) છે. જનાર્દનકાકા એ સમયે જામનગર હતા એટલે આ પ્રસંગ જામનગરમાં યોજાયો. પ્રસંગ ઘણે મોટે પાયે ઉજવાયો, એટલે બૃહદ વૈષ્ણવ પરિવારનાં સગાં સંબંધીઓની એ પ્રસંગે હાજરી હતી. પ્રસંગની ઉજવણીના આનંદની સાથે બૃહદ પરિવારનાં સભ્યો વચ્ચેની ગાંઠ આવા પ્રસંગોએ વધારે મજબુત થતી. મેં આગળ જણાવ્યું છે તેમ આ પ્રસંગની મારા અંગત સ્તરે સૌથી મહત્વની ઉપલબ્ધિ દુષ્યંતભાઈ (રિન્ડાણી) અને તેમના ભાઈઓ સાથેના ભાવિ સંબંધનાં બીજ વવાયાની રહી.

મારા દાદાનાં બહેન (વેણીકુંવર)નાં દૌહિત્ર દેવેન્દ્રભાઈ વોરાએ છેક રાજકોટથી પોતાનાં ૫૦ સી સીનાં મોપેડ, સુવેગા, પર, પોતાના સાતેક વર્ષના પુત્ર, સમીર,ને પાછલી સીટ (?) પર બેસાડીને આવવાનું ગોઠવ્યું. જેવા એ પ્રસંગના સ્થળે પહોંચ્યા તેવા જ સૌ પહેલાં તો મહેશભાઈ અને જનાર્દનકાકાએ આવું જોખમ લેવા બદલ તેમની ખબર લઈ નાખી. એ પછી તો બધાં દેવેન્દ્રભાઈ પાસેથી એ આખી મુસાફરીના અનુભવો જાણવામાં પરોવાઈ ગયાં. બધાં માટે સૌથી મહત્વનો સવાલ તો એ હતો કે દેવેન્દ્રભાઈએ તેમના પુત્રને કેમ સાથે લીધો. દેવેન્દ્રભાઈના ખુલાસાએ બધાને એક મિનિટ માટે તો બોલતાં બંધ કરી દીધેલાં. તેમનું કહેવું હતું કે હાઈવે પર સામો પવન વધારે હોય તો તેમના એકલા સાથેનું સુવેગા તો કદાચ આગળ વધવાને બદલે પાછળ પણ ધકેલાય. એટલે, સમીરને પાછળ બેસાડવાથી થોડું વજન વધે તો પવનની થાપટને પહોંચી વળાય ! સૌરાષ્ટમાં તો સુવેગાનાં પાછલાં પૈડાં સાથે જોડાતી સ્પ્રિંગને વધારે મજબુત બનાવીને દુધનાં બોગેણાં લટકાવીને આજુઅબાજુનાં ગામોએથી દુધની હેરફેરની ખેપ કરાતી જ (!!).

બીજો એક પ્રસંગ છે જે અમુક રિન્ડાણી ભાઈઓની જમણવારોમાં ખાઈ શકવાની શક્તિનો પરિચય કરાવે છે. મુખ્ય જમણની રસોઇની તૈયારીઓ આગલી રાતથી જ શરૂ થઈ ગયેલ. શરૂ શરૂમાં તો કુટુંબનાં ઘણાં સભ્યો મદદ કરાવવા આવેલાં. છેલ્લે જ્યારે મોહનથાળને ચોકીઓમાં ઢાળી દેવાયો ત્યારે જનાર્દનકાકા અને પુર્ણિમાકાકી પણ ઘરે ગયાં. સવારથી વહેલાં કામે ચડવાનું સહેલું પડે એવાં બહાનાં હેઠળ હું અને નરેશભાઈ અને રિન્ડાણીભાઈઓ પજ્ઞોપવિતના સ્થળે જ રાત સુઈ જઈશું એમ નક્કી થયેલું. જોકે તેની પાછળનું એક રહસ્ય તો હવે ખુલ્યું. હું અને નરેશભાઈ પણ સુવાની તૈયારી કરતા હતા એટલામાં રિન્ડાણી 'ભાઈઓ' અમારી સામે મોહનથાળની એક નાની ચોકી લઈને આવ્યા, અને કહે કે ચાલો મોહનથાળ ચાખી લઈએ. મેં અને નરેશભાઈએ તો નાનો નાનો ટુકડો લીધો. એટલે સામેથી જણાવાયું કે આમ તો એ લોકો ભુખ્યા રહેશે. અમે એક ચકતું ખાઈએ તો સામે એ લોકો ત્રણ ચાર ચકતાં ખાય તો 'ચાખ્યા'નો હિસાબ થાય. મારા અને નરેશભાઈના તો હોશકોશ જ ઉડી ગયા. થોડી સમજાવટને અંતે એમ નક્કી થયું કે ત્રણેક ચકતાંનાં દરેકના ચાર ચાર ભાગ કરવા અને અમે લોકો એ નાના કરેલા 'ટુકડા' ખાઇએ અને પેલા લોકો સામે આખાં આખાં ચકતાં ખાય. અડધી રાત થવા આવેલી એટલે હું અને નરેશભાઈ તો માંડ માંડ બે એક ટુકડા ખાઈ શક્યા. એ પછી આટલું ખાધેલું બરાબર પચાવી શકાય અને સવારે "બરાબર" જમી શકાય એટલે જામનગરનો પ્રખ્યાત, લખોટીવાળી બોટલવાળો ડબલ સ્ટ્રોંગ સોડા પીવા જવાનું નક્કી થયું. બે ઘુંટ્ડમાં જ મારા અને નરેશભાઈનાં આંખનાકમાંથી ધુમાડા નીકળી ગયા ! 

દર્શનનાં યજ્ઞોપવિત પ્રસંગે કમળભાઈ અને મહેશભાઈ પરિવાર -

પાછલી હરૉળ - ડાબેથી - ગાયત્રી, દિવ્યકુમારભાઈ, દિવ્યાંગિનીભાભી, સંજય, હું, સુસ્મિતા અને દેવીબેન

આગળઃ પ્રવિણાકાકી, મોટાં અમ્માં, બેન અને મહેશભાઈ

તેનાથી આગળ બે ટાબરીયાઑ - અરમાન અને સંદિપ

મારાં જીવન પર મહત્વની અસર પાડનારો બીજો પ્રસંગ, દર્શનનાં અમી (બકુલભાઈ અને કૃષ્ણાબેન વોરાનાં પુત્રી, આશ્લેષા) સાથે લગ્નનો (૧૯૯૪). 

સામાન્યપણે, લગ્ન પછી કુટુંબનાં આંતરિક સંબંધોમાં થોડે ઘણે અંશે દુન્યવી શિષ્ટાચારની ઔપચારિક છાંટ આવવી સ્વાભાવિક છે. પરંતુ, બદલાયેલાં સંજોગોમાં મંડાયેલાં નવાં સમીકરણો પછી પણ અમારા સંબંધો વધારે  ઉષ્માસભર, વધારે બિનઔપચારિક અને વધારે આત્મીય રહ્યા. નવાં પ્રવેશ પામેલ પાત્ર તરીકે, આ માટે અમીનાં વ્યક્તિત્વને મહદ્‍ શ્રેય મળે.

અમી અને દર્શન - જનાર્દનકાકાની ૨૦૦૩ની દિવાળીએ મુન્દ્રાની મુલાકાત સમયે, માંડવી સમુદ્ર કિનારે

દર્શનના વ્યવસાયને કારણે તેણે મહિનાનો મોટો ભાગ અમદાવાદની બહાર રહેવાનું રહેતું. નિવૃતિ લીધા પછી અમે અમદાવાદ આવી ગયાં એ પછી દર અઠવાડીયે નિયમિત ફોન કરીને અને દર પંદરેક દિવસે રૂબરૂ આવીને જીવંત સંપર્ક જાળવ્યો.

તાદાત્મ્ય - ભૂમિકાના લગ્ન (૨૦૦૮)નાં મંડપારોપણની પુજાવિધિ કરતાં અમી અને દર્શન

જોતજોતામાં તો અમી અને દર્શન સંકટ સમયની અમારી, કદી નિષ્ફળ ન નીવડેલી, સાંકળ બની રહ્યાં.

 તાદાત્મ્ય - ભૂમિકાનાં લગ્ન (૨૦૦૮)ના રિસેપ્શન સમારંભમાં જનાર્દનકાકા પરિવાર 

ડાબેથી -  હું, દર્શન, દુષ્યંતભાઈ, જનાર્દનકાકા, તાદાત્મ્ય - ભૂમિકા, સુસ્મિતા, અમી, હર્ષિકા, (હર્ષિકાની પુત્રી) ગાથા

વૈષ્ણવ પરિવારની ત્રીજી પેઢીએ - મારાં મોટાં પિતરાઈ બહેન અને ભાઈઓ

વૈષ્ણવ પરિવારની બીજી પેઢીના ત્રણ ભાઈઓ - સૌથી મોટા, કમળભાઈ, વચલા મહેશભાઈ (મારા પિતા) અને સૌથી નાના, જનાર્દનભાઇ - ની ઉમરમાં બહુ મોટો ફરક હતો. કમળભાઈ મહેશભાઇ કરતાં આઠેક વર્ષ મોટા અને મહેશ્ભાઈ જનાર્દનભાઈ કરતાં સાતેક વર્ષ મોટા.

એટલે સ્વાભાવિક છે કમળભાઈનાં સંતાનો મારા કરતાં ઉમરમાં ખાસ્સાં મોટાં હોય. એ જ રીતે, જનાર્દનભાઈનાં સંતાનો મારા કરતાં ઘણાં નાનાં હોય. કમળભાઇનાં ત્રણ સંતાન - સૌથી મોટાં દેવીબેન મારા કરતાં દસ વર્ષ મોટા, વચલા દિવ્યકુમારભાઈ મારા કરતાં સાત વર્ષ મોટા અને સૌથી નાના ઉલેન્દ્રભાઈ પણ મારા કરતાં ત્રણ વર્ષ મોટા. જનાર્દનભાઈનાં બે સંતાનો - તેમાંથી મોટાં હર્ષિકા મારા કરતાં નવ વર્ષ અને નાના દર્શન મારા કરતાં પંદર વર્ષ નાના.

પરિણામે, સામાન્ય સંજોગોમાં મારાં પિતરાઈ ભાઈ બહેનો સાથેનો મારો સંબંધ ભાઈઓ બહેનો કરતાં વડીલો જેવો હોય તેવું વધારે શક્ય ગણાય. પણ, સદ્‍નસીબે, સંજોગોએ જે રીતે મને એ બધાં સાથે રહેવાની તક આપી, તેને કારણે અમારા સંબંધોમાં વડીલપણાંનો ભાર ઓગળી જઈ શકયો અને મારા તેઓ સાથેના સંબંધો, ઘણે અંશે, અનૌપચારિક સ્તરે રહી શક્યા.

મારાં મોટાં પિતરાઈ બહેન અને ભાઈઓ

ડાબેથી - પાછલી હરોળઃ દિવ્યકુમારભાઇ, મોટા અમ્માં (મારાં દાદી), દેવીબેન

આગલી હરોળઃ કમળભાઈ, બાપુ (મારા દાદા), ઉપેન્દ્રભાઈ

સીત્તેરેક વર્ષ જૂની આ તસવીર વૈષ્ણવ પરિવારનાં તસવીર સંગ્રહમાંની આ એક બહુ જ દુર્લભ તસવીર કહી શકાય તેમ છે. આ સંસ્મરણ ગાથા માટે તેને ઉપલબ્ધ કરાવવાનું શ્રેય દર્શન (જનાર્દન વૈષ્ણવ)ને ફાળે સાભાર છે. મને પણ યાદ નથી આવતું કે આ તસ્વીર ક્યારે ખેંચવામાં આવી હશે. જોકે, તેથી મારાં મોટાં પિતરાઈ બહેન અને ભાઈઓ મારા કરતાં ઉમરમાં કેટલાં મોટાં હતાં તે તો સાવે સાવ સ્પષ્ટ રહે છે.

દેવીબેન (મિનાક્ષીબેન નરેશભાઈ ધોળકિયા)

હું જ્યારે પાંચેક વર્ષનો હઈશ ત્યારૅ અમે સુરત ગયાં હશું તે સમયની યાદોનાં ઊંડાં ઊંડાં સ્મરણોના પડોમાં, ખભે દફતર લટકાવેલાં, યુનિફોર્મના સફેદ ફ્રોકવાળાં દેવીબેન શાળાએથી પાછાં આવતાં હોય એવાં દૃશ્યો આજે પણ આંખ સામે તરી રહે છે.

જોકે ઘુમટાથી આખો ચહેરો ઢંકાયેલાં, લગ્નનાં સફેદ પાનેતરવાળાં દેવીબેનની સૌ પ્રથમ કહી શકાય એવી સ્પષ્ટ યાદ સાથે તેમની સાથે રહેવા મળેલાં પંચાવનેક વર્ષો તો એક સળંગ ચિત્રપટ્ટીની જેમ આંખ સામે પસાર થતાં રહે છે. તેમનાં લગ્ન સમયે તેઓ હજુ તેમનાં શાળાજીવનનાં છેલ્લાં વર્ષમાં હતા. એમનું એ અધુરૂં રહેલું છેલ્લું વર્ષ તેમના નરેશભાઈ સાથેના (૧૯૫૮માં થયેલ) લગ્ન પછી માંડવીની શાળામાં પુરૂં થયું. તેમના સસરા, શિવલાલભાઈ ધોળકિયા, એ જ શાળામાં સંસ્કૃતના વરિષ્ઠ શિક્ષક હતા. તેમની હાજરીને કારણે દેવીબેનને વર્ગમાં સંકોચ ન થાય એટલા સારૂ એ વર્ષ પુરતું એ ધોરણમાં સંસ્કૃત ભણાવવાનું તેમણે પોતાના અન્ય સહશિક્ષકને સોંપી દીધેલું. જોકે ગૃહસ્થાશ્રમના પ્રવેશને કારણે વિદ્યાર્થીજીવનની લયમાં જે વિક્ષેપ પડ્યો તેને કારણે દેવીબેનનું શાળાકીય ભણતર અધુરૂં જ રહી ગયું.

દેવીબેન એ સમયના વૈષ્ણવ પરિવારનાં પહેલાં દીકરી હતાં. એટલે બાપુ અને મોટાં અમ્માં માટે પણ તેઓ પૌત્રીથી વધારે પુત્રી હતાં. મહેશભાઈ અને ગોરાકાકાએ પણ દેવીબેનને ભત્રીજી કરતાં બહેનનું આપ્યું. દેવીબેનનાં લગ્ન વખતે તેમનું કન્યાદાન પણ બાપુ અને મોટાં અમ્માંએ કરેલું.

(એ સમયે લગ્ન પછી તરત જ પડાવાતાં પોર્ટેટમાં) દેવીબેન અને નરેશભાઇ

આ તસ્વીરમાં નરેશભાઈના શર્ટનું પહેલું બટન ખુલ્લું દેખાય છે. મને એવું યાદ છે કે કુટુંબમાં એ સમયે એ બહુ ચર્ચાનો વિષય હતો કે નરેશભાઈ જ્યારે પહેલ વહેલી વાર બાપુને (લગ્નથી પહેલાં) બાપુને પગે લાગવા ગયા હતા ત્યારે પણ તેમના શર્ટનું પહેલું બટન ખુલ્લું જ હતું. જોએ, પછીથી શર્ટનું પહેલું ખુલ્લું બટન એ નરેશ્ભાઈની ટ્રેડમાર્ક ઓળખ બની ગઈ હતી.

મહેશ્ભાઈની ૧૯૬૧માં અમદાવાદ બદલી થઈ અને અમે લાલમિલ કોલોનીમાં રહેવાં આવ્યાં ત્યારે નરેશભાઈ અને દેવીબહેન પણ અમદાવાદમાં લાલ મિલમાં જ સ્થાયી થઈ ગયેલાં એ પછીનાં લગભગ બધાં જ વર્ષો અમે અમદાવાદમાં, અનેક સારા માઠા પ્રસંગોની હારમાળામાં સાથે જ ગાળ્યાં. આમ, બહુ સહજપણે સાથે ગાળેલાં વર્ષોની તડકી છાંયડીને કારણે દેવીબેન અને નરેશભાઇ સાથેના સંબંધમાં ઉમરને કારણે વડીલ તરીકેનાણ સ્થાનનો ભાર મેં ક્યારેય અનુભવ્યો નહીં.

વ્યક્તિ તરીકે, અને ખાસ તો જમાઈ તરીકે, નરેશભાઈના સ્વભાવની સાલસતામાં ઇતિહાસ અને શાસ્ત્રીય સંગીત માટેના નરેશભાઈના શોખ અને સમજ મહદ અંશે અજાણ જ બની રહ્યાં. ૧૯૭૩ પછી મેં રેકર્ડ ખરીદવાનું શરૂ કર્યુ. શાસ્ત્રીય સંગીતમાં મને પોતાને તો બહુ ગતાગમ ન પડે, પણ શાસ્ત્રીય સંગીતની રેકનોર્ડ મારો સંગ્રહ સારો ગણાતો. એ વર્ષોમાં વારે તહેવારે દેવીબેન અને નરેશભાઈ જમવા માટે ઘેર આવે ત્યારે વાતોના હિળોલાઓ વચ્ચે નરેશ્ભાઈ મેં ખરીદેલી શાસ્ત્રીય સંગીતની રેકર્ડ અચુક નજર ફેરવી લે અને પછી ધીમેકથી ઈશારો કરીને એકાદ રેકર્ડ વગાડવાનું કહી દે અને પછી ખુબ ધ્યાનથી સાંભળે.

એમની ઑફિસમાં આંકડાઓને અમુક ચોક્કસ સંદર્ભ અનુસાર સચોટપણે રજુ કરવા માટે નરેશભાઈની હથોટીની સામે કોઈ હરિફાઈ ન ગણાતી.

નરેશભાઈ સ્વાદના પણ રસીયા હતા. આખી બુંદીના લાડુ અને દૂધપાક તેમની માનીતી મીઠાઈઓ હતી. વૈષ્ણવ પરિવારની પ્ણ પહેલી પસંદ એ બે મિઠાઈઓ પર જ રહેતી. એટલે વારે પ્રસંગે જમવાનું આવવાનું થાય ત્યારે નરેશભાઈને ખાતરી જ હોય કે આ બેમાંથી એક વાનગી તો જમવામાં મળશે જ.

નરેશભાઈની રમૂજવૃતિ પણ એકદમ મૌલિક અને સૂક્ષ્મ હતી. એક જ ઉદાહરણ એવું યાદ આવે છે જે આ વાતને સ્પષ્ટ કરવા માટે પુરતું થઈ રહેશે. પૂર્ણિમાકાકીની રસોઈમાં દાળ શાક અને ચામાં ગળપણ ઠીક ઠીક ચડીયાતાં હોય. દર્શનનાં યજ્ઞોપવિત પ્રસંગે એક સવારે હજૂ બધા સવારમાં બ્રશ જ કરતા હતા. બ્રશ કરતાં કરતાં જ નરેશભાઈ ધીમેકથી બોલી ઊઠ્યાઃ પૂર્ણિમાબેન કોલગેટમાં પણ થોડો ગોળ ઉમેરતાં લાગે છે !

દિવ્યકુમારભાઈ

દિવ્યકુમારભાઈ આમ તો મારા કરતાં સાત વર્ષ અને ઉપેન્દ્રભાઈ કરતાં ઉમરમાં ચાર વર્ષ મોટા. પરંતુ, વૈષ્ણવ પરિવારમાં એમની નજદીકમાં નજદીક સમવયસ્કો અમે જ હતા, એટલે વૈષ્ણવ પરિવારનાં અમુક સમય સુધીનાં સંમેલનોમાં ઘરમાં તો અમે ત્રણ સાથે જ હોઈએ. દિવ્યકુમારભાઈ જ્યારે કૉલેજમાં પહોંચી ગયા, ત્યારે અમારા વચ્ચે સમાન રસના વિષયો ઘટતા ગયા, એટલે એ પછી વૈષ્ણવ પરિવાર એકઠો થયો હોય ત્યારે એમના માટે એમનો પોતાનો જ સંગાથ રહેતો.

દિવ્યકુમારભાઈની બેંક ઑફ બરોડામાં ઑફિસર તરીકે પસંદગી થઈ ત્યારે તેમને ટ્રેનિંગ માટે અમદાવાદમાં લૉ ગાર્ડન પાસે આવેલ બેંકનાં ટ્રેનિંગ સેન્ટરમાં બે એક મહિનાની ટ્રેનિંગ માટે આવવાનું થયું. એ સમયે અમે પોલિટેકનીક પાસેની સરકારી એલ કોલોનીમાં રહેતાં. હું એ સમયે એન્જિનીયરિંગનાં પહેલાં કે બીજાં વર્ષમાં હઈશ. એ દિવસોમાં એલ કોલોનીના મિત્રોનું એક મોટું જૂથ એવું હતું કે જેમાંનાં ઘણા એ જ વર્ષોમાં અલગ અલગ બેંકોમાં નોકરીએ જોડાયેલા, પરિણામે એ લોકો હવે બીજા બધા સાથે વૉલી બૉલ રમવાના સમયે તો નોકરીથી પાછા ન આવ્યા હોય. એટલે, વૉલી બૉલની રમત પુરી થાય પછી વૉલી બૉલની રમતમાના અમે કેટલાક અને એ લોકો સાંજે પોલીટેકનીકથી એક્સાઈઝ ચોકી થઈને નહેરૂનગર સુધીનું એક રાઉન્ડ ચાલવા જતા. મેં દિવ્યકુમારભાઈને પણ આ ગ્રૂપમાં જોડ્યા. અમારી વાતોમાં અમારા બેકમાં નોકરીએ જોડાયેલા મિત્રોના અનુભવો કેન્દ્ર સ્થાને હોય. તેથી, દિવ્યકુમારભાઈને પણ આ ગૃપમાં આવવામાં રસ પડતો. આમ, અમારા વ્યક્તિત્વોમાં સ્વાભાવિક ઘણો ફરક હોવા છતાં, અમને એ સમયે સાથે રહેવાની જે તક મળી એને કારણે અમારા વચ્ચેનો ઉમરના તફાવતનો ભાર ઓગળી ગયો.

દિવ્યકુમારભાઈ અને દિવ્યાંગીનીભાભી - તેમનાં લગ્ન પછીનાં પોર્ટેટમાં

૧૯૬૯ ના ઉનાળામાં દિવ્યકુમારભાઈનાં લગ્ન લેવાયાં. ૧૯૫૮ નાં ગોરાકાકા અને દેવીબેનનાં લગ્નો પછી દિવ્યાકુમારભાઈનું લગ્ન વૈષ્ણવ પરિવાર માટે એક બહુ મહત્વનો પ્રસંગ હતો. એટલે આ પ્રસંગનું આયોજન બહુ ભવ્ય સ્તરે કરાયું હતું. એ સમયે ગોરાકાકા અને પૂર્ણિમાકાકી ભુજ સ્થાયી થયાં હતાં. એટલે લગ્ન અંગેની બધી જ તૈયારીઓની જવાબદારી એમણે ઉપાડી લીધેલ. પ્રવિણાકાકી પણ લગ્નની ઘણી બધી ઝીણી ઝીણી, પણ મહત્વની, તૈયારીઓ માટે છેલ્લો એકાદ મહિનો ભુજ ખાતે જ રહ્યાં હતાં. લગ્નના દિવસો દરમ્યાન આટલી બધી તૈયારીઓનો એક સાથે અમલ થવા લાગે. એટલે ચારે બાજુ દોડધૂપ કરનારાની પણ જરૂર રહે. ગોરાકાકા અને પૂર્ણિમાકાકીના તાલીમ હેઠળના મદદનીશની એભૂમિકા મેં ભજવી, આવા પ્રસંગોએ નાનામાં નાની દરેક બાબતોનું આયોજનના તબક્કામાં શી રીતે ધ્યાન રાખવું, અમલીકરણ સમયે સમગ્ર પ્રસંગનું એક વિશાળ ઑકેસ્ટ્રા તરીકે કેમ જરા સરખી પણ ચૂક વગર સંચાલન કરવું, અને સૌથી અગત્યનું , એકત્રિત થયેલાં દરેક કુટુંબીજનનું મન અને માન સાચવવા કેવા કેવા રાજદ્વારી શિષ્ટાચારના ખેલ ભજવવા જેવી બાબતો જાણવા શીખવાની મને અણમોલ તક મળી.

દિવ્યકુમારભાઈનાં લગ્નનો એક બીજો મોટો ફાયદો અમારાં ભુજનાં વડીલોપાર્જિત રહેણાક ઘરમાં રહેવાનો થયો. ૧૯૫૮ સુધીનાં મારાં પહેલાં આઠ વર્ષ એ ઘરમાં રહેવાની લ્હાણ માણી છે. ૧૯૫૮માં ગોરાકાકાના અને દેવીબેનનાં લગ્નો સમયે એ ઘરે જે રોનક જોઈ હતી તે દિવ્યકુમારભાઈનાં લગ્ન સમયે ફરીથી જીવંત થઈ. સૌથી વધારે આનંદ તો કચ્છના ઉનાળાનાં ચોખ્ખાં આકાશ હેઠળ ખુલ્લામાં સુવાનો હતો. મુખ્ય ઘરના ભોંયતલીયાના આગલા ભાગમાં એક લાંબો વરંડો હતો. એ વરંડાની ઉપર આ અગાસી હતી. અગાસીમાં વીસ પચીસ પથારીઓ તો આરામથી સમાઈ જઈ શકતી. ૧૯૫૮નાં લગ્નોની જેમ જ ૧૯૬૯નાં લગ્ન સમયે પણ કુટુંબના બધાજ પુરુષ સભ્યો, તેમજ લગ્ન પ્રસંગે આવેલ મહેમાનો, રાત્રે અગાસીમાં સુતા.

૧૯૫૮માં સૌ પહેલી પથારી બાપુની રહેતી. રાત્રે સુતાં પહેલાં દિવસના પ્રસંગોની થોડી વાત થાય. ૧૯૬૯નાં લગ્ન સમયે હવે પહેલી પથારી કમળભાઈની પડતી. તેમની બાજુમાં મહેશભાઈની પથારી પડતી. તે પછી બે ત્રણ મહેમાનોની પથારી હોય અને તે પછીની પથારીઓ ગોરાકાકા, નરેશભાઈ અને અમારી હોય. આખા દિવસનાં કામ પતાવીને ગોરાકાકા અગાસી પર આવે ત્યાં સુધી કમળભાઈ જાગતા હોય. ગોરાકાકા આવીને તેમને બીજા દિવસની તૈયારીઓની વિગતે વાત કરે. મહેશભાઈ એ બધી વાતચીત શાંતિથી સાંભળતા હોય. ત્રણેય ભાઈઓને એકી સાથે આટલી આત્મીયતાથી વાતો કરતા જોવા મળવા એ મારા જીવનનું કદાચ સૌથી અમૂલ્ય સંભારણું છે.

એ પછી ત્રણેય ભાઈ સુઈ જાય. હું હળવેકથી એક શેતરંજી કમળભાઈની બાજુમાં પાથરૂં અને ત્યાં ચુપચાપ સુઈ જાઉં. ભાગ્યે જ એકાદ શબ્દની આપલે થતી. પણ ખુલ્લાં આકાશ હેઠળ, કમળભાઈની બાજુમાં સુવાની હુંફમાં ઘસઘસાટ ઊંધ આવી જતી. વહેલી સવારે ગોરાકાકા ઊઠે એટલે મને પણ, ધીમેથી, ઊઠાડતા જાય. અરધા પોણા કલાકમાં તો આખું ઘર દિવસના કામો આટોપવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય. ઈશ્વરમાં જેને શ્રદ્ધા ન હોય એવાને માટે આ આખો ઘટનાક્રમ અલૌકિક જ બની રહેતો.

ઉપેન્દ્રભાઈ

ઉમરમાં તો ઉપેન્દ્રભાઈ પણ મારા કરતાં ત્રણ વર્ષ મોટા. એટલે, હિંદુ સંસ્કૃતિ મુજબ તો તેઓ પણ મારા વડીલ જ કહેવાય. પરંતુ, અમારી વચેનો સંબંધ સમવયસ્ક ભાઈઓ જેવો જ રહ્યો.

મારાં બાળપણમાં અમે જ્યારે ક્યારે સુરત ગયાં હોઈએ ત્યારે ઉપેન્દ્રભાઇ મને તેમનાં મિત્રો સાથે રમવા લઈ જતા. અમે મોટા થઈ ગયા પછી પણ તેમના બે એક મિત્રો સાથે તો મારે પણ એકબીજાને યાદ કરવાનો સંબંધ ચાલુ રહ્યો. પછી તો અમે નિવૃત થઈ ગયા ત્યારે પણ ઉપેન્દ્રભાઈને એમાંના કોઈ મિત્ર મળે તો મને અચુક યાદ કરે, અને એ જણાવવા ઉપેન્દ્રભાઈ પણ મને વળતી મિનિટે જ ફોન પણ કરે.

ડાબેથીઃ જનાર્દનકાકા અને મહેશભાઈ, આગળ ઉપેન્દ્રભાઈ અને હું - શિરોહીમાં, લગભગ ૧૯૫૬માં

સ્વાભાવિક છે કે અમે બન્ને સાવ જ અલગ વ્યક્તિત્વ હોઈએ. તેમ છતાં અમારૂં કુદરતી કૌટુંબિક જોડાણ ઔપચારિકતાનાં સ્તરથી ઘણું આગળ વધ્યું અને અમારા વ્યક્તિગત વિકાસની સાથે પરિપક્વ પણ થતું ગયું.

અમારાં જોડાણને મજબૂત બનાવનારાં કૌટુંબિક પરિબળોનું એક ઉદાહરણ ઘણું રસપ્રદ છે.

મને યાદ છે ત્યાં સુધી આ વાત હું જ્યારે આઠમા ધોરણમાં હઈશ એ સમયની(૧૯૬૨) હશે. એ ઉનાળામાં અમે સુરત ગયાં હતાં. એ સમયમાં સુરતના રેલ્વે સ્ટેશન પછી થોડાં અંતરેથી જ મુખ્ય રસ્તા પર એક પ્છી એક એમ લાઈનબંધ થિયેટરો હતાં. અમે એવું શા માટે કર્યું તે તો યાદ નથી, પણ ઉપેન્દ્રભાઈ અને હું દરરોજનાં એક એક લેખે એક પછી એક થિયેટરમાં ચાલતી ફિલ્મ બપોરના ૧૨ થી ૩ના સોમાં જોઈ આવ્યા. ફિલ્મ કઈ ચાલે છે એ વિશે અમને ન તો કંઈ ખબર હતી કે ન તો કંઈ ગતાગમ હતી. બસ, જોઈ આવ્યા. ટિકિટ આઠ આના જ હતી. તેમ છતાં અઠવાડીયાની ૬ કે સાત ફિલ્મો જોવાનો છ સાત રૂપિયાનો ખર્ચો પણ નાની બાબત તો નહોતી જ. એ પહેલાં પણ મને ફિલ્મો જોવાનો નહોતો એવો કોઈ શોખ કે નહૉતો એવો કૉઇ મહાવરો. રાજકોટમાં અમે ત્રણેક વર્ષ રહ્યાં એટલામાં અમે માંડ બે ત્રણ ફિલ્મો જોઈ હશે, હા, એ સમયમાં રાજકોટની ગૅસ્ફોર્ડ ટૉકિઝમાં દર રવિવારે સવારે ૯ થી ૧૧ માત્ર છોકરાંઓ માટે શૉ થતો. એમાં મેં લોરેલ હાર્ડી અને ચાર્લિ ચેપ્લીનની થોડી ફિલ્મો જોઈ હતી. આ બધાંથી પણ વધારે રસપાદ વાત તો એ છે કે આ પછીથી ઉપેન્દ્રભાઈ અને મેં, માત્ર બે જણાએ જ, સાથે કોઈ ફિલ્મ જોઈ નથી.

ઉપેન્દ્રભાઈ અને મારા સંબંધો પરિપક્વ થયા ૧૯૬૪થી ૧૯૬૯ દરમ્યાન જ્યાં જ્યાં ગોરાકાકા રહ્યા ત્યાં ત્યાં અમે સાથે ગાળેલાં વેકેશનોને પરિણામે.[1]

૧૯૭૧ પછી ઉપેન્દ્રન્જાઈ સુરતની મફતલાલ મિલ્સમાં નોકરીએ જોડાયા અને હું પણ મારી કારકિર્દીની પ્રવૃતિઓમાં વ્યસ્ત થઈ ગયો. એટલે અમારૂં મળવાનું તો કૌટુંબીક પ્રસંગો પુરતું બની ગયું. '૯૦ના દાયકાના મધ્ય ભાગ પછી સુતર-થી-કાપડ સુધીની મિલોના ઉદ્યોગનાં વળતાં પાણી થવા લાગ્યાં. મફતલાલ મિલ્સ પણ એમાંથી બાકાત નહોતી રહી શકી. મિલ સંપૂર્ણપણે બંધ થાય તે પહેલાં ઉપેન્દ્રભાઈએ સ્વૈચ્છિક રાજીનામું લઈ લીધું. હવે દર બે ત્રણ વર્ષે તેઓ અમદાવાદની (અને ભુજની) મુલાકાતે આવતા. દરેક વખતે ઉપેન્દ્રભાઈ મારા માટે જીરાળુ બિસ્કિટ અચુક લઈ આવે. એ પછી તો દર્શન (જનાર્દનભાઈ વૈષ્ણ્વનો પુત્ર)ને પોતાના વ્યાવસાયિક કામે નિયમિત્પણે સુરત જવાનું થતું. એ દરેક વખતે ઉપેન્દ્રભાઈને મળવા જાય, અને ત્યારે પણ ઉપેન્દ્રભાઈ દર્શન સાથે જીરાળુ બિસ્કિટ અચુક મોકલે. અમે ૨૦૦૩માં મુન્દ્રા ગયાં ત્યારે ઉપેન્દ્રભાઈ ત્રણેક વખત ત્યાં પણ આવ્યા. પહેલી વાર તેઓ ઉપેન્દ્રભાઈ મુન્દ્રા આવ્યા ત્યારે તેમણે કચ્છની વિશિષ્ટતા ગણાતું બીજોરાંનું અથાણું ચાખ્યું. પછી તો દર છ આઠ મહિને અમે તેમને બિજોરાંનાં અથાણાંનું પેકિંગ મોકલતાં.

તાદાત્મ્ય - ભુમિકાના લગ્નનાં રિસેપ્શન (૨૦૦૮) પ્રસંગે - ડાબેથી હું, એતદ (વૈષ્ણવ પરિવારની પાંચમી પેઢીનો પહેલો પ્રતિનિધિ - દેવીબેનનો દૌહિત્ર), ઉપેન્દ્રભાઈ, તાદાત્મ્ય - ભૂમિકા, સુસ્મિતા

અમે મુન્દ્રાથી પાછાં અમદાવાદ આવી ગયાં ત્યારે પણ ઉપેન્દ્રભાઈની અમદાવાદની મુલાકાતો થતી રહી, પણ હવે પહેલાં કરતાં ઓછી થતી ગઈ હતી. ૨૦૨૦ના કોવિડે તેમનો જીવનદીપ ટુંકાવી નાખ્યો.

---

[1] હું જ્યારે દસમા ધોરણ સુધી કક્ષાએ પહોંચ્યો એ પછીનાં વર્ષોમાં વેકેશન પડે એટલે હું અને ઉપેન્દ્રભાઈ  જે શહેરમાં ગોરાકાકા હોય ત્યાં ધામા નાખવા ઉપડી પડતા. આમ અમે ત્રણ વાર ભુજ અને એક એક વાર ગાંધીધામ અને કંડલાનાં ઘરે રહી આવ્યા છીએ. - સંદર્ભઃ મારાં કાકીઓ - પ્રવિણાકાકી અને પૂર્ણિમાકાકી 

મારાં કાકીઓ - પ્રવિણાકાકી અને પૂર્ણિમાકાકી

 

પ્રવિણા(કાકી) કમળકાન્ત વૈષ્ણવ 

મારા મોટા કાકા કમળભાઈ પ્રાણલાલ વૈષ્ણવનાંપત્ની, પ્રવિણા(કાકી) સાથેની મારી યાદો આમ જુઓ તો તેઓ સુરતમાં ગોપીપુરામાં લલ્લુજી મહારજનાં અંદિરમાં જે ઘરમાં ભાડે રહેતાં એ યાદો સાથે વણાયેલી છે. રહેણાકનું ઘર પહેલે માળે હતું. ઘર આમ બે ઓરડાનું કહેવાય, જે વ્યવહારમાં ચાર ઓરડાનું બની ગયું હતું. દરેક ઓરડો એકથી વધારે જરૂરિયાત પુરી કરતો.  ભોંયતળીયેથી ઉપરના ઓરડામાં ખુલતો દાદરો જે ઓરડામાં ખુલતો તે, દિવાળી કે એવા કોઈ અન્ય પ્રસંગે એકઠા થયેલા વૈષ્ણવ પરિવારના સ્ત્રી વર્ગનો રહેણાકનો ઓરડો બની રહેતો.

વૈષ્ણવ પરિવાર એકઠો થયો હોય એવા પ્રસંગે જ શરૂ શરૂમાં તો મારે સુરત જવાનું થતું. એ સમયે મને પ્રવિણાકાકી હંમેશાં રસોડામાં જ વ્યસ્ત હોય એવી યાદ સહજપણે દૃઢ થયેલી અનુભવાય છે.

કમળભાઈ ખાવાના શોખીન હતા અને સ્વાદના પારખુ હતા. એટલે, પ્રવિણાકાકીનો પણ રસોઈની કળાં સારો હાથ હશે જ એમ માનવું જરા પણ ખોટું ન કહી શકાય. એ સમયમાં દરેક મધ્યમ વર્ગનાં ઘરની માસિક આવક ઘણી મર્યાદિત રહેતી. ટાંચાં બજેટમાં, ઘરમાં અનેક સ્વાદ અને વૈવિધ્યનાં વ્યંજનો રાંધવામાં એ સમયની ગૃહિણી માહેર રહેતી. પ્રવિણાકાકી એ વર્ગનાં એક આદર્શ પ્રતિનિધિ હતાં. જમવામાં પુરુષ વર્ગને જે સગવડો અને પસદગીઓ મળતી તે, એ સમયના સ્ત્રી વર્ગને, ઘણે ભાગે, ન મળતી. એટલે ગૃહિણીઓએ પોતાના સ્વાદને સંતોષવા માટે અવનવા ઉપાયો અજમવાવા પડતા. પ્રવિણાકાકીને પણ તીખું ભાવતું. એટલે તેઓ જમાવા બેસે ત્યારે પણ નીચે સુરતનાં ખાસ અતિતીખાં મરચાં તરીકે બહુખ્યાત, ત્રણેક લવીંગીંયા મરચાં લઈને બેસે એ રહસ્ય તો વૈષ્ણવ પરિવારમાં એક દંતકથા બની ગયું હતું.

પ્રવિણાકાકી અને કમળભાઈ - મોટા ભાગે વૈષ્ણવ પરિવારનાં ૧૯૫૬ની આસપસનાં મિલન સમયે

મારી કિશોરાવય સુધીની પ્રવિણાકાકીની આવી ઘણી નાની નાની યાદો મનની ચિત્રપટ્ટીમાં તાજી થાતી રહે છે.

કમળભાઈ અને પવિણાકાકી  - તેમની વયના પાંચમા દાયકામાં....

૧૯૭૧માં હું મારો અનુસ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ કરવા પિલાણી રહ્યો એ બે વર્ષનાં ત્રણેક વેકેશનમાં નવસારી જતાં પહેલાં સુરત ઉતરીને બે ત્રણ કલાક લલ્લુજી મહારાજનાં ઘરે જઈ આવતો રહ્યો.

શાંત દેખાતાં તેમનાં વ્યક્તિત્વની પાછળ મુશ્કેલ સમયની સામે મક્કમતાથી માર્ગ કાઢવાની તેમની શક્તિ અને પોતાના નિર્ણયો લેવાની તેમની હિંમતનાં દર્શન તેમણે કમળભાઈના ગયા પછી ગોપીપુરામાં બાવા સીદીના ટેકરા પાસે રાજ એપાર્ટમેન્ટ નં. ૩માં ઘર ખરીદ્યું તેમાંથી જોઈ શકાય છે. કમળભાઈના ગયા પછી તેમણે જે કંઈ માનસિક અને આર્થિક સંકડામણ અનુભવી હશે, પણ તેમની જીવનશૈલીને તેમણે બહુ ગૌરવશીલ સ્તરે ચાલતી રાખી.  એ સમયના સમાજમાં, પતિના અચાનક થયેલ અવસાન પછી પણ આવી ખુમારી અને સુઝ હોવી એ બહુ મોટી વાત હતી.

સુસ્મિતા અને હું, અમારાં લગ્ન પછીની અમારી પહેલવહેલી ટુર પર સાપુતારાથી પાછાં ફર્યાં ત્યારે તેમનાં રાજ એપાર્ટમેન્ટનાં ઘરે રાતવાસો કરવા રોકાયેલાં. તે પછી મારાં વ્યાવસાયિક જીવનની બદલતી જતી પ્રાથમિકતાઓને કારણે સુરતનાં એ ઘરે જવાનું બહુ ઓછું થયું. 

આવી બહુ ઓછી મુલાકાતોમાંથી એક મુલાકાત તો બહુ જ અસામાન્ય સંજોગોમાંથઈ. ૧૯૮૨ની આસપાસ, અમે શરૂ કરે અમારાં નવાં સાહસ, એરિશ ઈક્વિપમેન્ટની લોન મંજુર કરાવાની હતી તે માટે ગુજરાત સ્ટેટ ફાયનાન્સ કોર્પોરેશનની બૉર્ડ મિટીંગ સુરતમાં મળવાની હતી. હું અને (એચ આર) શાહ સાહેબ એ અંગે સુરત ગયા. સવારે તો અમે સીધા જ મિટીંગના સ્થળે પહોંચી ગયા હતા. પરંતુ, મિટીંગ પત્યા પછી, અમદાવાદ પાછા ફરવાની સાંજની ટ્રેન માટે અમારી પાસે બહુ સમય હતો. એટલે, અમે બન્ને, રાજ એપાર્ટમેન્ટ ગયા. આમ અચાનક જવા બાબતે શાહ સાહેબ પહેલાં તો થોડા ખચકાયા, પણ અમારી પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ હતો નહી, એટલે અમે બન્ને ઘરે પહોંચ્યા. મોડી બપોર થવામાં હતી. જતાંવેંત પ્રવિણાકાકીએ અમારા માટે ચા બનાવી. પછી અમને બેસારીને થોડૂ કામ છે કરીને આવું છું કહીને નીકળી ગયાં. થોડી વારે પાછાં આવ્યાં ત્યારે ભાગળથી અમારા માટે નાસ્તો લઈ આવ્યાં હતાં. તે ઉપરાંત અમને બન્નેને તેઓએ ઘર માટે સુરતનાં પ્રખ્યાત જીરા ળુ (ફરમાસુ, બટર) બિસ્કિટનાં એક એક પૅકેટ પણ આપ્યાં.

એ પછી પ્રવિણાકાકીની જે બે યાદગાર, શુભ, પ્રસંગોએ મળવાનું થયું, તેની યાદો મારી પાસે સારાં નસીબે તસવીરો રૂપે સચવાયેલી છે – 

પહેલો પ્રસંગ હતો - તેમના પૌત્ર ( દિવ્યકુમારભાઈ અને દિવ્યાંગિની ભાભીના પુત્ર) અરમાનનાં સગપણ ( આશરે નવેમ્બર ૨૦૦૦માં)

        ડાબેથીઃ (પ્રવિણાકાકીની દૌહિત્રી) ગાયત્રી, (મારાં મા) બેન, પૂર્ણિમાકાકી, પ્રવિણાકાકી અને અરમાન 

બીજો પ્રસંગ હતો, તાદાત્મ્ય - ભૂમિકાનાં સગપણ (ડિસેમ્બર, ૨૦૦૬)

ડાબેથીઃ પ્રવિણાકાકી, (મારાં મા) બેન, પૂર્ણિમાકાકી

બસ, તે પછી તો તેમના દેહવિલય બાદ અમે તેમના અંતિમ સંસ્કારની લૌકિક ક્રિયા વખતે ગયાં.