સુસ્મિતા - મારાં જીવનસંગિની .....- ઓળખાણ અને પ્રેમસંબંધ સંવનન

 "પ્રસ્તાવ અને સ્વીકાર"થી આગળ

ઓળખાણ

એકબીજાને જીવનસાથી તરીકે સ્વીકારવાની સહમતિ થયા બાદ અમારા વર્તમાન અંગેની જેટલૉ બને એટલી આવશ્યક બાબતો વિશે એકબીજાને અપડેટ કરવામાં અમે સમય ન ગુમાવ્યો. પહેલા એકાદ અઠવાડીયામાં જ એકબીજા વિશે જાણવા માટે જરૂરી કહી શકાય એવાં ઘણાં પાસાંઓનું વિગતવાર વર્ણન કરતા બેએક પત્રો એકબીજાને લખી નાખ્યા. તે પછીના બીજા બે એક પત્રોમાં પહેલા પત્રોના જે જે મુદ્દાઓ અંગે સ્પષ્ટતાઓ કરવાની હતી કે વધારે માહિતીનાં ઉમેરણ કરવાનાં હતાં તે પણ જણાવી લીધાં.

સુસ્મિતા - મુંબઈ ખાતેના તેમના વ્યાખ્યાતા તરીકેના કાર્યકાળ દરમિયાન એક કાર્યક્રમમાં ...

એ દરમ્યાન મારાં ઑફિસના કામ અંગે મુંબઈ જવાની એક તક ખુલી. એક જ દિવસમાં પાછા ફરવાને બદલે એક રાત રોકાઈ શકાય એ માટે મેં ઑફિસ પાસે પરવાનગી માંગી. એ મંજુરી મળી અને આવવા જવાની ટિકિટોની વ્યવસ્થા થઈ ગઈ, એટલે મેં સુસ્મિતાને આ અંગે જાણ કરી અને આ મુલાકાતનો વધારેમાં વધારે લાભ કેવી રીતે લઈ શકાય તે જણાવવા કહ્યું. પછીથી તો  ફોન પર જ અમે આખું આયોજ્ન ગોઠવી કાઢ્યું. જાહેરમાં પણ પોતાની અંગત પળો માણી શકાય એ મુંબઈની જીવન શૈલીનું એક મોટું સકારાત્મક પાસું છે. તેનો લાભ લઈને કોલેજ (બોમ્બે યુનિવર્સિટી)થી સુસ્મિતાના હંમેશના પાછા ફરવાના સમયે મારે સુસ્મિતાને સાંજે ફ્લોરા ફાઉન્ટેન પાસે મળવાનું નક્કી કર્યું. ત્યાંથી અમે સાથે બસમાં તેમના ઘરે - પર્લ પેલેસ (સાંતાક્રુઝ,પશ્ચિમ) - સાથે જઈએ તો અમને ૪૫થી ૬૦ મિનિટનો સમય એકબીજા સાથે ગાળવા મળી શકે તેમ હતું. 

મુંબઈની મારી મુલાકાતો દરમ્યાન મને જ્યારે સમય મળે ત્યારે હું રિધમ હાઉસ (કાલા ઘોડા)થી રેકોર્ડ ખરીદવા જતો. નક્કી કરેલા દિવસે હું મોડો ન પડું એટલે પહેલાં તો રિધમ હાઉસ પહોંચી ગયો. પરિણામે, બસ સ્ટોપ પર પહોંચીને માંડ પાંચેક મિનિટ રાહ જોઈ હશે એટલી જ વારમાં મેં સુસ્મિતાને બીજી બાજુથી આવતી જોઈ. જ્યારે અમે બે ત્રણ મિનિટનાં અંતર જેટલાં દૂર હતા, ત્યારે એકબીજા સાથે નજર મળી. સુસ્મિતાના પ્રસ્તાવ-પત્રને વાંચતાંની સાથે એકબીજા વિશે ભાગ્યે જ કંઈ જાણતાં હોવાની જે લાગણી જન્મી હતી તે તો નજર મળતાંવેંત ઓગળી ગઈ. હવે એકબીજાને સ્વીકારવા બદલ આભારવશતા અને પહેલી વાર એકબીજાને રૂબરૂ જોવાનો આનંદ અમારી આંખોમાં તરી રહ્યો. એકબીજાંને 'કેમ છો' એટલું પુછી શકીએ તે પહેલાં, અમારી બસ આવી ગઈ. બે માળની બસના ઉપરના માળે બાજુ બાજુની સીટ પર બેઠાં અને ટિકિટ ખરીદી તે પછી જ અમારી ઓળખાણની શરૂઆતનું 'કેમ છો' અભિવાદન થઈ શક્યું.

જોકે તેનું વળતર પછીની પીસતાળીક  મિનિટમાં મળી ગયું. ઉતરવાનું સ્ટેન્ડ આવ્યું ત્યાં સુધી સુધી અમે અનેક વિષયો પર એવી રીતે વાત કરી જાણે કે અમે ઘણા વર્ષોથી એકબીજાને ઓળખતાં હોઈએ. અમારી ચર્ચાનો સુર એટલો અનૌપચારિક હતો કે એકબીજાની બાજુમાં બેઠાં હોવાની અનુભૂતિ કરતાં માનસિક રીતે અમારી વચ્ચેનું અંતર ખતમ થઈ જવાની ઓળખાણનો ભાવ બહુ સહજપણે અનુભવાયો.

ઘરે પહોંચ્યા પછી, (સુસ્મિતાના મા) કુંજલતાબેનને પણ પહેલી જ વાર મળ્યો. પરંતુ, હવે તેમને સાસુ તરીકે મળવાનો કોઈ ભાર મને ન લાગ્યો. રાત્રે જમતાં પહેલાં, અમારી ચર્ચાઓનો મુખ્ય વિષય સગપણના સમાચાર જાણ્યા પછી બંને પક્ષના સંબંધીઓની પ્રતિક્રિયાઓમાં સાવેસાવ આશ્ચર્યથી લઈને ‘યે તો હોના હી થા' સુધીનાં પ્રતિભાવોને યાદ કરવાનો રહ્યો. 'જમાઈ' તરીકેની મારી પહેલવહેલી મુલાકાતનૂ ઉજવણી રૂપે મિઠાઈ તરીકે સેવી (सेवैयां) બનાવી હતી. જમતાં જમતાં મને બીજું શું શું ભાવે એવી વાતો દ્વારા ઓળખાણની પ્રક્રિયા આગળ ચાલતી રહી. જમી લીધા પછી, ભોજન પછીની અમારી ચર્ચાઓ દિવ્યભાષની વ્યાવસાયિક પ્રવૃત્તિઓ, કિન્શાશા (ઝાયર)માં તેમની જીવનશૈલી જેવી બાબતોને આવરી રહી. એકંદરે, તે એક મુલાકાતે અમને બધાને એકબીજાની જીવનશૈલીનાં મોટાભાગનાં આવશ્યક પાસાઓથી અવગત કરી આપ્યાં. 

કુંજલતાબેન, દિવ્યભાષ, કર્ણિકા, સુસ્મીતા

આજે હવે પાછળ નજર કરતાં જણાય છે કે એ મુલાકાતની ફળશ્રુતિ રૂપે લગ્ન કેવી રીતે ગોઠવવાં જેવી મુશ્કેલ ચર્ચાઓ વખતે હું કુંજલતાબેન સમક્ષ હું મારા વલણને બહુ મોકળાશથી રજૂ કરી શક્યો એટલું જ નહીં પણ (જોરદાર રીતે) મારો બચાવ પણ કરી શક્યો હતો.

કુંજલતાબેન અને મારા સંબંધમાં કેટલી સહજતા આવી ગઈ હતી તેનાં ઉદાહરણ તરીકે મને એક ખૂબ જ રસપ્રદ ઘટના યાદ આવે છે. એકવાર અમે હર્ષવદનભાઈ અને સુરભીને મળવા જવા માટે બસની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. સુસ્મિતા અને હું કુજલતાબેનની આગળ ઊભાં હતા. એટલે સ્વાભાવિકપણે કુંજલતાબેનની નજર સુસ્મિતા અને મારી ઊંચાઈમાંના ફરક પર ગઈ હશે. આપણા સમાજમાં આવી નાની નાની બાબતો વિશે લોકો, વણમાગ્યે, પોતાના 'સ્પષ્ટ' અભિપાયો સંભળાવી જતાં હોય છે. અમારા કિસ્સામાં, કમસે ક્મ આ આબતે, સાંભળવું નહીં પડે એવી રાહતના સુરમાં, કુંજલતાબહેને કહ્યું કે અશોક સુસ્મિતા કરતા થોડા ઊંચા છે તે જોઈને સારું લાગ્યું.

એ પછી મુંબઈની કેટલીક મુલાકાતો દરમિયાન, ભુજંગીભાઈ અંતાણી @ ઇર્લા), વિજયાફાઈ પરિવાર (@ બાણગંગા) અને પ્રિયવદનભાઈ અને કોકિલાબેન બક્ષી (@કોલાબા) જેવાં તેમનાં અન્ય નજીકના સંબંધીઓ અને પરિચિતોને મળવા પણ અમે ગયાં  રામકૃષ્ણ આશ્રમ સાથે મહેશભાઈના સંબંધ વિશે જાણ્યા પછી, કુંજલતાબેન મને સાંતાક્રુઝ (પશ્ચિમ) ખાતેના રામકૃષ્ણ આશ્રમની મુલાકાતે લઈ ગયાં હતાં. તે દિવસે અમે મારાં માસી, મીનમાસી (લક્ષ્મીબેન ગુલાબરાય મહેતા)નાં દીકરી બકુલાબેન (જયવંતભાઈ વૈદ્ય)ને ઘરે પણ ગયાં હતાં.

આમ એ સમયનીની મારી મુંબઈની મુલાકાતોને પરિણામે મને અને સુસ્મિતાને  તેમજ મને અને કુંજલતાબેનને એકબીજાને ઓળખવાનું શક્ય બન્યું.

પ્રેમસંબંધ સંવનન

અમારા અંગત સ્તરે, અમારી સૌ પ્રથમ રૂબરૂ મુલાકાતની બસની સફરનો એ કલાક તે પછીના અમારા પત્રવ્યવહારનો પાયો બની ગયો. અમારા પત્રોના વિષયો અમારા વિચારો અને પસંદનાપસંદને પ્રતિબિંબીત કરતા, પરંતુ તેમાંની રજૂઆતમાં આદર્શ કે આડંબરને બદલે અમારી સ્વાભાવિક મૌલિક અભિવ્યક્તિ જ જળવાતી. એમ કહી શકાય કે અમે જેવાં હતાં તેવાં જ દેખાઈએ એવો પત્રનો સુર રહેતો. એકબીજાના પત્રના વિષય પરના અમારા પ્રતિભાવ પણ સહજ રહેતા હતા.

કામ સાથે સંકળાયેલી મારી મુંબઈનો મુલાકાતો દરમ્યાન વાતોના વિષય તરીકે પણ અમને એવા, પોતપોતાના રોજબરોજના જીવન વ્યવહારોના પ્રસંગો બહુ સહજપણે મળી રહેતા. જો પુરતો સમય હોય તો જુહુ બીચ સુધી ચાલતાં જવું અને ત્યાં થોડી વાર બેસવું અમને બહુ અનુકુળ જણાતું.

રૂબરૂ કે પત્ર દ્વારા થતી મુલાકાતમાં નવી નવી સગાઈ થયેલ બે અલ્પ-પરિચિત વ્યક્તિઓની જેટલી ઉત્કટ મુગ્ધતા હતી તેટલી જ જાણે વર્ષોથી એકબીજાને ઓળખતાં હોઈએ એવી વિષયોની પસંદગી અને રજૂઆત રહેતી. આગામી દરેક પત્ર કે મુલાકાતનો અમને પહેલા પત્ર કે મુલાકાત જેટલી જ આતુરતાથી ઈતજાર રહેતો. પત્ર ખોલતાં વેંત તેમાં શું હશે તે જાણવાની ઉત્કટતા પણ એટલી જ હતી અને દરેક મુલાકાતમાં, પહેલી મુલાકાત સમયે આંખોના પહેલવહેલા સંપર્કમાં જે ચમક હતી તેવી જ ચમક ઝળકતી રહી હતી.

આ સમયગાળા દરમિયાન અમારી વચ્ચેના સ્વાભાવિક દૈહિક પ્રેમાકર્ષણને નિષ્કામ સંબંધના સ્તરે લઈ જવામાં ત્રણ સાંસારિક ઘટનાઓનો ફાળો અત્યારે ખાસ યાદ આવે છેઃ 

દિવાળીના દિવસો દરમ્યાન સુસ્મીતા અને કુંજલતાબેન અમદાવાદ આવ્યાં. સુસ્મિતા માટે, તે વૈષ્ણવોની જીવનશૈલીનો પહેલો, ઔપચારિક અને સંપૂર્ણ પરિચય હતો. અમારા બન્ને માટે, તે અમારા ભાવિ લગ્ન જીવનના એક પાસાનું લાઇવ ડ્રેસ-રિહર્સલ હતું.

એ દિવસોમાં મૉટા અમ્માએ (૧૯૯૧થી રિવાજો અને નિયમોમાં છૂટછાટ તરીકે હવે જાણીતાં) 'ઉદારીકરણ'ની બીજી વાર એક મહત્વની જાહેરાત કરી. તેમણે સુસ્મિતાને જાહેરમાં કહ્યું કે તેમની હાજરીમાં, અને સુસ્મિતાના સસરા (તેમના સમયથી પ્રચલિત એવા રિવાજ મુજબ મોટાં અમ્મા તેમના દીકરાઓને નામથી બોલાવતાં નહીં)ને જો વાંધો ન હોય તો તેમની હાજરીમાં પણ, સુસ્મિતા મને નામથી બોલાવી શકે છે. તે જ રીતે હું પણ સુસ્મિતાને નામથી બોલાવી શકું છું અને બધાંની હાજરીમાં અમે વાતચીત પણ કરી શકીએ છીએ. આ પહેલાં (મારા મોટા પિતરાઈ ભાઈ, મારા કાકા કમલભાઈ પ્રાણલાલ વૈષ્ણવના મોટા પુત્ર) દિવ્યકુમારભાઈના લગ્ન પછી તેમની પહેલી આવી ઘોષણા કરી હતી કે હવેથી પરિવારની પત્નીઓએ પરિવારના (પુરુષ) વડીલોના માનમાં લાજ કાધવાની જરૂર નથી. જેમણે ખૂબ જ રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં પોતાનું જીવન વિતાવ્યું હતું એવાં, કુટુંબનાં મોભી દ્વારા આવી સ્વપ્રેરિત જાહેરાત મોટા અમ્માની ઉદાર વિચારસરણી અને નવી પેઢી પ્રત્યેના તેમના પ્રેમ અને નવી પેઢીની બદલતી તાસીર પ્રત્યે તેમની પરવાની ચીવટની દ્યોતક હતી !

[નોંધ: ત્યારથી પરિવારમાં લાજ કાઢવાનો શિષ્ટાચાર જાળવવાની પ્રથા તો નીકળી જ ગઈ. હા, સુસ્મિતા હજુ પણ મને નામથી નથી બોલાવતાં ! પતિને નામથી નામથી બોલાવવાની શરૂઆત લગભગ દોઢ દાયકા પછી, દર્શન (મારા નાના પિતરાઈ ભાઈ, મારા નાના કાકા, જનાર્દનભાઈ વૈષ્ણવના દીકરા)નાં લગ્ન પછી તેનાં પત્ની અમી (આશ્લેષા) એ કરી.

સુસ્મિતા યાદ કરે છે કે મોટા અમ્માની પરવાનગી પછી, તેણે અને મહેશભાઈ (મારા પિતા)એ એકબીજા સાથે કામકાજ સબબ સીધી વાત કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. જોકે, આવા પ્રસંગો વખતે  મહેશભાઈ આંખનો સીધો સંપર્ક ટાળવાનું ધ્યાન રાખતા !]

બીજો પ્રસંગ મારાં માસી, ભાનુમાસી (ભાનુગૌરી ડોલરરાય અંજારિયા)ના અને સુસ્મિતાના પણ કાકા, (ડોલરરાય મોહનલાલ અંજારિયા) ના દીકરા- અક્ષય- ના લગ્નનો હતો. વરરાજાની જાનમાં લગભગ નાનાં મોટાં મળીને વીસેક સભ્યોનો સમાવેશ થતો હતો. ટ્રેન દ્વારા અમદાવાદથી જેતપુર (સૌરાષ્ટ્ર) સુધીની રાતની મુસાફરી કરવાની હતી. અમે ચાર હરોળની બેઠકોવાળા નાના કંપાર્ટમેન્ટમાં જગ્યા મળી. જાનના કેટલાક સભ્યોને ઉપર સામાનની છાજલી પર સુવાડવાની વ્યવસ્થા કરાઈ, ચારેક લોકોએ સીટોની વચ્ચેની જમીન પર 'પથારી' કરી. તેમ છતાં અમારામાંથી પાંચ, છ લોકોને નીચે બેસવાની 'સીટો' મળી. મને અને સુસ્મિતાને બાજુ-બાજુમાં બેસવાની (ખાસ) વ્યવસ્થા થઈ ગઈ. અમે એકબીજાના ખભા પર માથું ટેકવીને અમારી ઊંઘ 'માણી' !

ત્રીજો પ્રસંગ અમારાં લગ્નનું આયોજન કેવી રીતે કરવું તે અંગેની ચર્ચા સાથે સંબંધિત હતો. મારો મત હતો કે લગ્નનું આયોજન ખૂબ જ સાદાઈથી કરવુંવું જોઈએ જેથી તમામ ખર્ચ ટાળી શકાય. મારો પ્રસ્તાવ કોઈ આદર્શવાદ પર નહીં પણ મારાં ભણવાના ખર્ચ અને  પ્રગતિનગરનાં ઘરની ખરીદી પછીની અમારી આર્થિ સ્થિતિની વાસ્તવિકતા પર આધારિત હતો. આપણા રિવાજ મુજબ, વરરાજાના પક્ષે લગ્નવિધિ માટે કન્યા પક્ષને ત્યાં જવાનું હોય છે.  એ દૃષ્ટિએ, લગ્ન જો મુંબઈમાં થાય, તો અમારે અમારા બધાં સગાં સંબંધીઓનો અમદાવાદથી મુંબઈ સુધીના પ્રવાસનો ખર્ચ ઉઠાવવો પડે.આમ પણ, દરેકને અમદાવાદ આવવા-જવા માટે તો ખર્ચ તો  જ હોય છે. તે જ રીતે, કુંજલતાબેનના પક્ષે પણ તેમનાં લગભગ બધાં સગાંં મુંબઈની બહારથી આવવાનાં હતાં એટલે તેમના ભાગે પણ અમારા તેમ જ તેમના પક્ષને ઉતારા વગેરેની સગવડનો વધારાનો ખર્ચ ઉઠાવવો પદે તેમ થતું હતું.  મારો પ્રસ્તાવ એ હતો કે જો લગ્ન કોર્ટમાં નોંધણી કરાવીને કરવામાં આવે તો પરંપરાગત હિન્દુ રિવાજ પ્રમાણે લગ્ન નથી થઈ રહ્યાં એટલે ફક્ત કુટુંબનાં નજીકના સભ્યોની હાજરીમાં લગ્નવિધિ સંપન્ન કરી શકાય. પરિણામે પરંપરાગત હિન્દુ રિવાજ સંબંધિત વિધિઓ સાથે સંકળાયેલ તમામ ખર્ચ ટાળી શકીએ છીએ. 

મેં મારો મત પહેલાં તો સુસ્મિતાને  જણાવ્યો. તે તો તરત જ સહમત થઈ ગયાં. મારા પ્રસ્તાવને મહેશભાઈ અને બેન કે કુંજલતાબેન દ્વારા ન સ્વીકારાયો. પરિણામે, મેં તેમને મારો દૃષ્ટિકોણ સમજાવવા માટે મારે તેમની સાથે લાંબી ચર્ચાઓ કરવાની આવી. અંતે, એમ નક્કી થયું કે લગ્નનું સ્થળ અમદાવાદ રાખવું અને લગ્ન વિધિમાં રિવાજને નહીં પણ સાદાઈને અગ્રતા આપવી. મારા પ્રસ્તાવનો એકમાત્ર ભાગ જે બદલાયો નહીં તે કોર્ટમાં નોંધણી દ્વારા લગ્ન સંપન્ન કરવાનો હતો. લગ્ન નોંધણી અધિકારી પણ લગ્ન સ્થળે આવે તેવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી. આખી પ્રક્રિયા દરમિયાન, જીવનની ઘણી બાબતોને મારી 'શુષ્ક' નજરે જોવાના મારા સ્વભાવનાં એક પાસાંનો અનુભવ સુસ્મીતાને થયો ! ભવિષ્યના ઘણા પ્રસંગોમાં વખતે અમે કોઈ બાબત પર સંમત થવા કે ન થવા પાછળ અમારાં કારણો અલગ હોઈ શકે છે અને અમારો અભિગમ પણ જુદો પડી શકે છે એ બાબતનું આ ટ્રેલર હતુ ! એકબીજાના વિચારોને  સ્વીકારવા માટે અસહમત થવા માટે સહમત થવા જેટલું એકબીજાને સમજી શકીશું એ વિશ્વાસનો પાયો ઘડવામાં આ પ્રસંગનું યોગદાન કેટલું હતું તે આજે હવે વિચારતાં બહુ સ્પષ્ટપણે સમજાય છે.

લગ્નની તારીખ ૧૭ માર્ચ, ૧૯૭૭ નક્કી થઈ.