વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬

 જયદેવની તેજસ્વી સંગીત પ્રતિભાનું મૂલ્ય હંમેશાં ઓછું અંકાયું : ૧૯૮૨

 જયદેવ (વર્મા, જન્મ ૩ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ - અવસાન ૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૭) ની માનપૂર્વકની ઓળખ કવિઓના સંગીતકાર તરીકે રહી છે. તેમનાં ગીતોની રચના ગીતકારની રચનાનાં હાર્દને અગ્રભૂમિમાં જાળવીને જ શાસ્ત્રીય કે લોક ગીતોના આધાર પર રચાતી રહી. શરૂઆતના દાયકા બાદ તેમનાં ગીતો આમ શ્રોતામાં ઓછાં સ્વીકાર્ય થતાં જણાવા લાગ્યાં હતાં. પરંતુ, '૭૦ના દાયકાના મધ્યમાં તો તેઓએ પોતાની કારકિર્દીના બીજાદાવમાં તેમની આગવી શૈલીનો સ્પર્ષ પાછો મેળવી લીધો હોય તેમ જણાવા લાગ્યું હતું. પરિણામે ૧૯૭૭ થી ૧૯૮૦માં તેમની શ્રેષ્ઠ રચનાઓ હિંદી ફિલ્મ સંગીતની તવારીખને ચોપડે નોંધાઈ. જયદેવ હવે તેમની સંગીત રચનાઓમાં ઓછાં જાણીતાં ગાયકોના સ્વરો વડે અવનવા પ્રયોગો પણ બહુ સહજતાથી કરવા લાગ્યા હતા.

ખુબ અનોખા સંગીતકાર જયદેવનાં ગીતોને યાદ કરવાનો ઉપક્રમ આપણે આપણાં આ માધ્યમ પર ૨૦૧૮થી શરૂ કરેલ છે.

§  ૨૦૧૮ માં ૧૯૫૪થી ૧૯૬૩નાં વર્ષોનાં તેમની સૌથી વધારે સફળ ફિલ્મો ગણી શકાય એવી ફિલ્મોનાં ગીતો

§  ૨૦૧૯માં તેમની ૧૯૬૪થી ૧૯૭૦નાં વર્ષોની ઓછી જાણીતી ફિલ્મોનાં ઓછાં જાણીતાં ગીતો,

§  ૨૦૨૦ માં ૧૯૭૧ નાં  અસફળ રહેલી ફિલ્મોનાં તેમનાં ખુબ વખણાયેલાં ગીતોને,

§  ૨૦૨૧માં ૧૯૭૨-૭૩માં ફિલ્મોની નિષ્ફળતાએ જે ગીતોને પણ ભુલાવી દીધાં તે ગીતોને,

§  ૨૦૨૨માં ૧૯૭૪ - ૧૯૭૫નાં વર્ષોની ભુલાવા લાગેલી ફિલ્મોની કેટલીક સુરાવલીઓને,

§  ૨૦૨૩માં વર્ષ ૧૯૭૬ - ૧૯૭૭ની ફિલ્મો લૈલા મજનુ, આલાપ અને ઘર્રૌંદામાં  જયદેવની બીજી ઈનિંગ્સ નવપલ્લિત થતી રચનાઓ,

§  ૨૦૨૪માં ૧૯૭૮નાં વર્ષની ફિલ્મો ગમન, સોલવાં સાવન અને તુમ્હારે લિયેનાં ગીતો, અને

§  ૨૦૨૫માં ૧૯૭૯ની ફિલ્મ ‘દુરિયાં’નાં અને ૧૯૮૦ની ફિલ્મ ‘આઈ મેરી યાદ’નાં ગીતો

આપણે યાદ કરી ચુક્યાં છીએ.

વર્ષ ૧૯૮૨માં જયદેવે 'રામનગરી' અને 'સમીરા' માટે સંગીત આપ્યું.

રામનગરી (૧૯૮૨)

 પહેલી નજરે તો આ ફિલ્મ કોઈ ધાર્મિક ફિલ્મ હશે તેવું લાગે. એટલે જયદેવને ઓછાં બજેટવાળી ધાર્મિક ફિલ્મોનું સંગીત આપવાના દહાડા આવ્યા એવો વસવસો થાય. ફિલ્મ ઓછાં બજેટની જરૂર છે, પરંતુ તેનું કારણ એ સમાંતર સિનેમાની ફિલ્મ છે તે છે.

'રામનગરી'ની કથા રામ નગરકરની કલમે લખાયેલ, કૌટુંબીક વ્યવસાયે એવા રામ નામના એક કલાકારનાં સાચી જીવનકથા પરથી, મરાઠીમાં લખાયેલ, જીવન - વૃતાંત પર આધારિત છે. રામ 'તમાશા અને 'લાવણી' ની લોકકળાનો એક બહુ સારો અભિનેતા અને ગાયક છે. તેના મા તેને પ્રોત્સાહન પુરૂં પાડે છે, પણ તેના બાપને પોતાના કૌટુંબીક વ્યવસાય ને છોડીને આવી 'હલકી' કળા પાછળ ગાંડો થાય એ જરા પણ પસંદ નથી. ફિલ્મમાં કળાકારોએ સાચાં કળાવ્યાવસયિકોનાં જીવનને તાદૃશ કરતો અભિનય કર્યો છે.    

મૈં તો કબ સે તેરી શરનમેં હું  - હરિહરન, નીલમ સાહની  - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

એક દૄષ્ટિએ આ રચના આહિર ભૈરવમાં સ્વરબદ્ધ ભજન લાગે, પરંતુ તેના બોલનો ગહન નિર્દેશ ફિલ્મનાં પાત્રોનો પોતાના વ્યવસાય માટેનાં સમર્પણની લાગણીનો ભાવ પણ આપણને સમજાય છે. 

કભી છાંવ ન દેખી પુણ્યકી 
જલે પાંવ પાપ કી ધુપમેં 
જો ભી રૂપ તેરી દયાકા હૈ 
મુઝે દરસ દે ઉસ રૂપમેં 
મેરા મન અશાંત હૈ અય પ્રભુ 
મેરા મન અશાંત હૈ અય પ્રભુ 
મુઝે શાંતિ કા વરદાન દે 
મેરા મન અશાંત હૈ અય પ્રભુ

મન દરપનમેં ચેહરા ખીલા અપના - હરિહરન, અનુરાધા પૌડવાલ - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

એકબીજા પ્રત્યેના પ્રેમ માટેની ક્ર્તજ્ઞતાના ભાવને સંવાદરૂપે ગીતમાં વ્યકત કરાયો છે. જયદેવે ગીતની રચનાને આ ભાવને સંગીતમાં વણી લીધો છે.

રાતોં કો માંગે હૈ સાજન સે - હરિહરન - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

લોક સંગીતના ઢાળમાં ગીત પ્રેમની અભિવ્યક્તિ છે. બહુ જ સરળ બોલમાં પ્રેમની પ્રિય લાગણીઓ વર્ણવાઈ છે.

સમીરા (૧૯૮૨)

૧૯૭૭માં જ્યારે ફિલ્મનાં નિર્માણથી શરૂઆત થઈ ત્યારે તેનું નામ 'વોહી બાત' રખાયું હતું. વ્યાવસાયિક દૃષ્ટિકોણના મતભેદને કારણે ફિલ્મની રજૂઆત ઠેલાઈ ગઈ. ૧૯૮૩ના ઈન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટીવલમાં રજૂઆત પામ્યા પ્છી ફિલ્મ વ્યાવસાયિક પરદા સુધી પહોંચી જ નહી. 

એચએમવીએ 'વોહી બાત' શીર્ષક હેઠળ LPE.8030  એલપી રેકોર્ડ પાડી હતી.

જાને ના દુંગી.....હા જાને ના દુંગી - આશા ભોસલે - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

અપદ્યાગદ્ય શૈલીમાં લખાયેલ ગીતની સંગીત રચના પણ ફિલ્મોનાં ગીતના પરંપરાગત ઢાળ પણ નથી કરાઈ. ગીતના ત્રણ અંતરામાં અલગ અલગ ભાવને રજુ કરે છે. 

ઝહર દેતા હૈ કોઈ મુઝે દવા દેતા હૈ કોઈ - આશા ભોસલે - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

પ્રેમની અપેક્ષાની અપૂર્ણતા એકોક્તિ સ્વરૂપે વ્યક્ત થઈ છે.

ગીતનું બીજું સંસ્કરણ ભુપિન્દરના સ્વરમાં છે.

વક઼્ત હી દરદકો કાંટો પે સુલાયે દિલકો 
વક઼્ત હી દર્દ કા અહસાસ મિટા દેતા હૈ 

ઈપી રેકોર્ડ પર એક વધારે અંતરો છે - 

પ્યાસ ઈતની હૈ મેરી રૂહ કી ગહરાઈમેં,
અશ્ક઼ ગિરતા હૈ તો દામન કો જલા દેતા  હૈ.

ઝિંદગી હમ તેરે હાલ પર મુસ્ક઼ુરાયે કી રોયા કરેં - આશા ભોસલે - ગીતકારઃ નક્શ઼ લ્યાલ્લપુરી 

પ્રેમભગ્નતાના ગમની  ઘુટનને જયદેવ મુશ્કેલ, પણ માધુર્યપુર્ણ, અંદાઝમાં રજૂ કરે છે. 

જયદેવ રચિત સમાંતર સિનેમાની ફિલ્મોનાં સંગીતની ઝલક હજુ પણ જોવાની રહે છે....

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૦મું સંસ્કરણ – ડિસેમ્બર, ૨૦૨૫

 સંગીતકાર સાથેનું મોહમ્મદ રફીનું સૌપ્રથમ યુગલ ગીત:

ત્રીજો પંચવર્ષીય સમયખંડ ૧૯૫૪ - ૧૯૫૮: વર્ષ  ૧૯૫૪ [૧] 

મોહમ્મદ રફીની સાડા ત્રણ દાયકાની સક્રિય કારકિર્દી દરમ્યાન  દરેક વર્ષે એક, અથવા વધુ, સંગીતકાર સાથે સર્વપ્રથમ સહયોગ કરવાનું તેમને બનતું જ રહ્યું.  મોહમ્મદ રફીના જન્મદિવસ [૨૪ ડીસેમ્બર, ૧૯૨૪] અને મૃત્યુ તિથિ [૩૧ જુલાઇ, ૧૯૮૦]ની યાદમાં આપણે મોહમ્મદ રફીનાં સંગીતકાર સાથેનાં પહેલવહેલાં સૉલો ગીતોને યાદ કરતી શ્રેણી ડીસેમ્બર ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૦ સુધી કરી ચુક્યાં છીએ.

મોહમ્મદ રફીએ ગાયેલાં ગીતોમાં તેમનાં યુગલ ગીતોનું સ્થાન અદકેરું જ રહ્યું છે. તેથી સંગીતકાર સાથેનાં મોહમ્મદ રફીનાં પહેલવહેલાં યુગલ ગીતની શ્રેણીનું અનુસરણ સ્વાભાવિક ક્રમ જ બની રહે. આપણો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીતોને યાદ કરવાનો છે એટલે જે વર્ષે કોઈ સંગીતકાર સાથે જે જે ફિલ્મમાં સૌ પ્રથમ વાર મોહમ્મદ રફીનું એક કે એકથી વધારે યુગલ ગીત નોંધાય એ બધી ફિલ્મોનાં એ યુગલ ગીતો સાંભળવાનો હવે ઉપક્રમ રાખેલ છે. જો સ્ત્રી-પુરુષ યુગલ ગીત અને પુરુષ-પુરુષ યુગલ ગીત અલગ અલગ વર્ષમાં આવેલ હોય તો એ સંગીતકાર સાથેનાં મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીત તે તે વર્ષમાં લઈશું. 

અત્યાર સુધી આપણે 

૧૯૪૪થી ૧૯૪૮નાં વર્ષોના પ્રથમ સમયખંડને ૨૦૨૧માં,

૧૯૪૯થી ૧૯૫૩ના બીજા પંચવર્ષીય સમયખંડને ૨૦૨૨ થી ૨૦૨૫માં

યાદ કરેલ છે.

હવે પછી આપણે સંગીતકાર સાથેનું મોહમ્મદ રફીનાં સૌપ્રથમ યુગલ ગીતની શ્રેણીના ૧૯૫૪ - ૧૯૫૯ના ત્રીજા પંચવર્ષીય સમયખંડનાં ગીતોને યાદ કરીશું. આજના અંકમાં વર્ષ ૧૯૫૪નાં કેટલાંક ગીતો સાંભળીએ.

૧૯૫૪

વર્ષ ૧૯૫૪માં ૧૬ સંગીતકારો સાથેનાં મોહમ્મદ રફીનાં ૫૧ યુગલ ગીતો મળે છે. આજના અંકમાં આપણે ઓ પી નય્યર, એસ એન ત્રિપઠી, અને શંકર જયકિશન  એમ ત્રણ સંગીતકાર દ્વારા સંગીતબદ્ધ થયેલાં મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીતોની અહીં નોંધ લઈશું. 

ઓ પી નય્યરે હિંદી ફિલ્મ જગતમાં પદાર્પણ ૧૯૫૨માં કર્યું. તેમને ૧૯૫૨ અને ૧૯૫૩માં આવેલી ત્રણ ફિલ્મો પૈકી આસમાન (૧૯૫૨) અને બાઝ (૧૯૫૩)માં કોઈ યુગલ ગીત નહોતું, તો ત્રીજી ફિલ્મ, છમ્મ છમ્મા છમ્મ (૧૯૫૩) માં કિશોર કુમાર અને આશા ભોસલેનાં યુગલ ગીતો હતાં.

સુન સુન જાલિમા - આર પાર (૧૯૫૪) - ગીતા દત્ત સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી 

આર પારનાં ગીતોને અધધધ સફળતા મલી અને ઓ પી નય્યરનાં સંગીતની આગવી બાંધણી અને આગવા તાલ અને વાદ્યવૃંદના પ્રયોગો સાથે તેમની કારકિર્દીને સફળતાની ઊંચી ભ્રમણકક્ષામાં મુકી આપી. 

ફિલ્મમાં રફી - ગીતા દત્તનાં બીજાં બે  યુગલ ગીતો હતાં - મોહબ્બત કર લો જી ભર લો કિસને રોકા હૈ અને જ્હોની વૉકરનાં ગીતોના નવા પ્રકારની આલબેલ પુકારતું અરે ના ના ના ના તૌબા તૌબા. 

આતે જાતે આંખ બચાના ઘડી ઘડી ફિર દિલમેં આના હાયે તેરા જવાબ નહીં - મેહબૂબા (૧૯૫૪) - શમશાદ બેગમ સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી 

ઓ પી નય્યરનાં સંગીતના પાયાને સ્ત્રી ગાયિકાઓમાં શમશાદ બેગમે વધારે મજબૂત કર્યો.

એસ એન ત્રિપાઠીને ભાગે બી ગ્રેડની ફિલ્મો આવી, પણ એમનું સંગીત તો હંમેશાં એ ગ્રેડનું જ રહ્યું.

અય સબા ઉનસે કહ જ઼રા ક્યું હમેં બેક઼રાર કર દિયા - અલીબાબા ઔર ૪૦ ચોર - આશા ભોસલે સાથે - ગીતકારઃ રાજા મહેંદી અલી ખાન 

વૉલ્ઝની લય અને મધ્ય - પૂર્વનાં સંગીતનો સુમ્ધર સમન્વય. 

હિંદુ ધર્મના વિષયની ફિલ્મ માટે એસ એન ત્રિપાઠી એ વાવાવરણને અનુરુપ ધુનમાં રફી - આશાનાં બીજાં યુગલ ગીત મેરા મન હૈ મગન લાગી તુમસે લગન (દુર્ગાપુજા, ૧૯૫૪ - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ) માં એટલા જ સહજ રહે છે. 

ચલો ચલેં હમ બબુલ કે તલે - અલીબાબા ઔર ૪૦ ચોર - શમશાદ બેગમ સાથે - ગીતકારઃ રાજા મહેંદી અલી ખાન  

કોઈ પણ ગાયક હોય, એસ એન ત્રિપાઠીનાં સંગીત માધુર્યનો સ્પર્શ તો બરકરાર જ રહે. 

રફી  - શમશાદ બેગમનાં એસ એન ત્રિપાઠી રચિત બે બીજાં હળવા મુડનાં યુગલ ગીતો પણ આ વર્ષમાં છે - અલીબાબા ઔર ૪૦ ચોરનું ગધોં પર બૈઠકર....દેખો દેખો હજ઼ૂર યે ખટ્ટે અંગૂર હાથ નહીં આયેંગે (ગીતકારઃ રાજા મહેંદી અલી ખાન) અને દુર્ગા પુજા (૧૯૫૪)નું એક જોરૂ બાયેં ઔર એક જોરૂ દાયેં (ગીતકારઃ જી એસ નેપાલી). 

શંકર જયકિશનનાં મોહમ્મદ રફીનાં બે યુગલ ગીતો ૧૯૫૧માં પણ હતાં જે મારાથી ચુકી જવાયાં હતાં. એટલે પહેલાં તો તેમની જ નોંધ લઈએ:

ઓ કાલી ઘટા ઘીર આયી રે ...ઓ મધુર મિલન હૈ સજના - કાલી ઘટા (૧૯૫૧) - લતા મંગેશકર સાથે - ગીતકારઃ હસરત જયપુરી

માય માય માય માય ડીયર, ઓ ઓ ઓ ઓ આઓ નીઅર, ઓ મમ્મી નહીં ડેડી નહીં ઘર મેં - નગીના (૧૯૫૧) - શમશાદ બેગમ સાથે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર 

નન્હે મુન્ને બચ્ચે તેરી મુઠ્ઠીમે ક્યા હૈ - બુટ પોલિશ (૧૯૫૪) - આશા ભોસલે સાથે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર 

પ્રેરણાદાયક કે બાળ ગીતો જેવા પ્રકારનું ગીત હોવા છતાં, દ્રુત લયમાં સજાવાયેલું આ યુગલ ગીત મોહમ્મદ રફીનાં શ્રેષ્ઠ યુગલ ગીતોમાં સ્થાન મેળવ્તું રહ્યું છે.

તુમ્હારે હૈં તુમસે દયા માંગતે હૈંં - બુટ પોલિશ (૧૯૫૪) - આશા ભોસલે સાથે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર  

આ એક એવું ગીત છે જેના માટે દરેક સંગીતકારનું મોહમ્મદ રફી અને અન્ય ગાયકનું એક જ ગીત લેવાનો આ શ્રેણીના વિષયને અનુરૂપ નિયમને બાજુએ મુકવાનું પસંદ કરીશ.

રુમઝુમકે બજાઓ બાંસરી - પુજા (૧૯૫૪) - પંડિત કૃષ્ણરાવ ચોનકર સાથે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર 

ભહુ ઓછા સાંભળવા મળતા રાગ મધુવન્તીમાં ગીતની બાંધણી કરીને શંકર જયકિશન તેમની બહુવિધ પ્રતિભાનું એક વધુ પ્રમાણ ઉમેરે છે. 

આડવાત:

મોહમ્મદ રફીએ પંડિત કૃષ્ણરાવ ચોનકર સાથે બાત ચલત નયી ચુનરી રંગ ડાલી રે (રાની રૂપમતી, ૧૯૫૭ - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ એસ એન ત્રિપાઠી ) ફરી એક વાર સંગત કરી છે.   

આ ગીતમાં ભારત ભુષણ માટે સ્વર મોહમ્મદ રફીનો છે. 

બાત ચલત નયી ચુનરી રંગ ડાલી રે મુખડા સાથે ભારત ભુષણને ગાઢો સંબંધ જણાય છે. - બાત ચલત નયી ચુનરી રંગ ડાલી રે - લડકી (૧૯૫૩) - ગીતા દત્ત - ગીતકારઃ રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ - સંગીતકારઃ આર સુદર્શન. ધનીરામ.

 મોહમ્મદ રફીનાં સૌપ્રથમ યુગલ ગીતની શ્રેણીના ૧૯૫૪ - ૧૯૫૯ના ત્રીજા પંચવર્ષીય સમયખંડનાં વર્ષ ૧૯૫૪નાં ગીતોની સફર હજુ ચાલુ રહે છે.

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.