વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – ઓગસ્ટ , ૨૦૨૬

 

શૈલેન્દ્રનાં ગીતોની પંડિત રવિ શંકર દ્વારા સ્વરબદ્ધ કરાયેલી રચનાઓ

શૈલેન્દ્ર  - શંકરદાસ કેસરીલાલ, (જન્મ ૩૦ ઓગસ્ટ, ૧૯૨૩ - અવસાન ૧૪ ડીસેમ્બર, ૧૯૬૬) - ની ફિલ્મ ગીતોની રચનાઓની વાત આવે એટલે તેમણે હસરત જયપુરી સાથે શંકર જયકિશનની રચનાઓની જ યાદ સામાન્ય રીતે આવે.

શૈલેન્દ્ર અને હસરત જયપુરીએ ક્યારેક અલગ અલગ તો ક્યારેક સાથે મળીને અન્ય સંગીતકારો સાથે પણ અનેક યાદગાર ગીતો લખ્યાં છે. તે ઉપરાંત બીજા સંગીતકારો સાથે કોઈ ફિલ્મમાં અન્ય ગીતકારો સાથે અમુકતમુક ગીતો લખ્યાં હોય એવી પણ છએક ફિલ્મો હશે.

શૈલેન્દ્ર - એસ ડી બર્મનનું સહકાર્ય અને સલીલ ચૌધરીની સાથે તેમણે કરેલ સહકાર્ય તો શંકર જયકિશન બાદ સંખ્યાત્મક અને ગુણાત્મક બન્ને દૃષ્ટિએ મહત્ત્વનું રહ્યું છે. આપણે શૈલેન્દ્ર - એસ ડી બર્મનનાં સહકાર્યની શ્રેણી યોગ્ય સમયે અલગથી આ મંચ પર કરીશું.

૨૦૧૭માં આપણે શૈલેન્દ્રનાં અન્ય સંગીતકારો સાથેનો લેખ -શૈલેન્દ્રનાં 'અન્ય' સંગીતકારો સાથેનાં ગીતો – કર્યો તે પછીથી  આપણે

૨૦૧૮ - રોશન

૨૦૧૯ - હેમંત કુમાર, રવિ અને કલ્યાણજી (આણંદજી)

૨૦૨૦ – એસ એન ત્રિપાઠી, અનિલ બિશ્વાસ અને સી રામચંદ્ર

૨૦૨૧ - શાર્દુલ ક્વાત્રા અને મુકુલ રોય,

૨૦૨૨ -  કિશોર કુમાર 

૨૦૨૩ - બસંત પ્રકાશ અને શૈલેશ મુખર્જી

૨૦૨૪ - નીનુ મઝુમદાર, અને

૨૦૨૫ - આર ડી બર્મન 

નાં ગીતો સાંભળી ચુક્યાં છીએ.

આજના અંકમાં આપણે શૈલેન્દ્રનાં પંડિત રવિ શંકરે સ્વરબદ્ધ કરેલ અનુરાધા (૧૯૬૦)નાં ગીતો સાંભળીશું..

અનુરાધા (૧૯૬૦)

હૃષિકેશ મુખર્જીએ સ્વતંત્રપણે દિગ્દર્શિત કરેલી સૌ પ્રથમ ફિલ્મ મુસાફિર (૧૯૫૭) પછી 'અનુરાધા' બીજી ફિલ્મ છે.

પંડિત રવિશંકરે પણ અનુરાધા પહેલાં બે હિંદી ફિલ્મો - નીચા નગર અને હમ લોગ - માટે સંગીત આપ્યું હતું.  પ્રસ્તુત ફિલ્મનાં કેડિટ ટાઈટલ્સ્માં સંગીત આયોજન કયા ઍરેન્જરે કર્યું છે તેવો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ મને ખ્યાલ છે ત્યાં સુધી એ કલાકાર વિજય રાઘવ રાવ છે.  પંડિત વિજય રાઘવ રાવ પણ બહુ સન્માનીય બાંસુરી વાદક, સંગીત નિર્દેશક, નૃત્ય નિર્દેશક, સંગીતવિદ્યાજ્ઞ, કવિ અને લેખક છે. ફિલ્મનાં લતા મંગેશકરના સ્વરમાં રજૂ થતાં ચાર સોલો ગીતોમાં આ બન્ને સંગીતકારોની શૈલીની અભિનવ છાપ સ્પષ્ટપણે કળાઈ રહે છે. ગીતકાર તરીકે શૈલેન્દ્રએ દરેક ગીતોને ખુબ જ ભાવવાહી અને અર્થપૂર્ણ કાવ્ય રચનાઓ સ્વરુપે સજાવેલ છે.

'અનુરાધા'ની ફિલ્મ તરીકેની ચર્ચા વિવિધ બ્લોગ પર વિશદ રૂપે થતી રહી છે. તે પેકી બે બહુ સચોટ સમીક્ષા લેખો અહીં અને અહીં વાંચી શકાય છે.

સાંવરે સાંવરે કાહે મોસે કરો જોરા જોરી બૈયાં ન મરોડો મોરી હટો જાઓ દુંગી દુંગી ગારી - લતા મંગેશકર 

ત્રિ તાલની દ્રુત લયમાં રાગ ભૈરવી પર આધારિત આ ગીત કેડીટ ટાઈટલ્સમાં વાગે છે, અને એમ કરીને ફિલ્મનાં મુખ્ય પાત્ર અનુરાધાનો રેડીયો ગાયિકા તરીકે પરિચય કરાવે છે.

જાને કૈસી સપનોંમેં ખો ગઈ અખીયાં મૈં તો હું જાગી મેરી સો ગઈ અખીયાઁ - લતા મંગેશકર 

કંઈક અંશે ડૉ. નિર્મલ ચૌધરીના આદર્શવાદ માટેના પ્રેમના પુરની અભિવ્યક્તિ અનુરાધા આ ગીત દ્વારા કરે છે.

ગીત તિલક કામોદ અને શ્યામ કલ્યાણનાં મિશ્રણ એવા તિલક શ્યામમાં રચવામાં આવ્યું છે.

કૈસે દિન બીતે કૈસે બીતી રતીયાં પિયા જાને ના - લતા મંગેશકર 

પતિના આદર્શમય જીવન વ્યવહારથી શુષ્ક બની રહેલાં દાંપત્યની મનોવ્યથા અનુરાધાના હોઠ પર આવી રહી છે.

ગીતની રચના મંજ ખમાજમાં કરાઈ છે. 

હાયે રે વો દિન ક્યું ના આયે જા જા કે રીતુ લૌટ આયે - લતા મંગેશકર 

પોતાના પિયરનાં આપ્તજનો પાસે અનુરાધા પોતાનાં દિલની વ્યથા ઠાલવવાની હદ સુધી હવે વિવશ છે. 

ગીતની રચના રાજ જનસમ્મોહિની પર કરવામાં આવી છે. 

આડવાત:

એશિયાડ રમતોત્સવ, ૧૯૮૨ના પ્રવેશ મંત્ર, સ્વાગતમ્, ને રવિશંકરે રાગ જનસમ્મોહિનીમાં નિબદ્ધ કરેલ છે. 

સુન મેરે લાલ યું ના હો બેહાલ - મન્ના ડે 

બંગાળી લોકસંગીત, બાઉલ ગીતો,ની તર્જ પર આધારિત બેકગ્રાઉન્ડમાં ગવાતું આ ગીત પોતાના કામ માટે ધ્યાનમગ્ન પતિને જતો જોઈને પત્ની પણ પોતાનાં રોમાટીંક જીવનનાં સ્વપ્ન વિખરાઈ જતાં જુએ છે. 

બહુત દિન હુએ તારોંકે દેશમેં .... ચંદાકી નગરીયામેં રહતે થે એક રાજા  - મન્ના ડે, મહેન્દ્ર કપુર 

આમ તો દીકરી માટે રચાયેલ કથા ગીત છે, પરંતુ અનુરાધાના જીવનની સ્થિતિનાં સ્વરૂપનું રૂપક પણ અહીં અભિપ્રેત છે.

લેકે દિલકા સાઝ હમ ગીત ગાને આ ગયે - મન્ના ડે, લતા મંગેશકર, મહેન્દ્ર કપુર 

ઉપરનાં ગીતનો આ બીજો ભાગ છે.

અહીં પણ હવે સૌ સારા વાનાં થશે એવો સંદેશ ફિલ્મના દર્શકોને મળે છે.

શૈલેન્દ્રની રચનાની અન્ય સંગીતકારોએ કરેલી ગીત રચનાઓની આપણી સફર હજુ ચાલુ રહે છે.….

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – જુલાઇ , ૨૦૨૬

 

સંગીતકાર સાથેનું મોહમ્મદ રફીનું સૌપ્રથમ યુગલ ગીત:

ત્રીજો પંચવર્ષીય સમયખંડ ૧૯૫૪ - ૧૯૫૮: વર્ષ  ૧૯૫૪ [૨] 

મોહમ્મદ રફીની સાડા ત્રણ દાયકાની સક્રિય કારકિર્દી દરમ્યાન  દરેક વર્ષે એક, અથવા વધુ, સંગીતકાર સાથે સર્વપ્રથમ સહયોગ કરવાનું તેમને બનતું જ રહ્યું.  મોહમ્મદ રફીના જન્મદિવસ [૨૪ ડીસેમ્બર, ૧૯૨૪] અને મૃત્યુ તિથિ [૩૧ જુલાઇ, ૧૯૮૦]ની યાદમાં આપણે મોહમ્મદ રફીનાં સંગીતકાર સાથેનાં પહેલવહેલાં સૉલો ગીતોને યાદ કરતી શ્રેણી ડીસેમ્બર ૨૦૧૬ થી ૨૦૨૦ સુધી કરી ચુક્યાં છીએ.

મોહમ્મદ રફીએ ગાયેલાં ગીતોમાં તેમનાં યુગલ ગીતોનું સ્થાન અદકેરું જ રહ્યું છે. તેથી સંગીતકાર સાથેનાં મોહમ્મદ રફીનાં પહેલવહેલાં યુગલ ગીતની શ્રેણીનું અનુસરણ સ્વાભાવિક ક્રમ જ બની રહે. આપણો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીતોને યાદ કરવાનો છે એટલે જે વર્ષે કોઈ સંગીતકાર સાથે જે જે ફિલ્મમાં સૌ પ્રથમ વાર મોહમ્મદ રફીનું એક કે એકથી વધારે યુગલ ગીત નોંધાય એ બધી ફિલ્મોનાં એ યુગલ ગીતો સાંભળવાનો હવે ઉપક્રમ રાખેલ છે. જો સ્ત્રી-પુરુષ યુગલ ગીત અને પુરુષ-પુરુષ યુગલ ગીત અલગ અલગ વર્ષમાં આવેલ હોય તો એ સંગીતકાર સાથેનાં મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીત તે તે વર્ષમાં લઈશું. 

અત્યાર સુધી આપણે 

૧૯૪૪થી ૧૯૪૮નાં વર્ષોના પ્રથમ સમયખંડને ૨૦૨૧માં,

૧૯૪૯થી ૧૯૫૩ના બીજા પંચવર્ષીય સમયખંડને ૨૦૨૨ થી ૨૦૨૫માં

૧૯૫૪ – ૧૯૫૯ના ત્રીજા પંચવર્ષીય સમયખંડનાં વર્ષ ૧૯૫૪ના પહેલા ભાગનાં ગીતો ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં

યાદ કરેલ છે.

હવે પછી આપણે સંગીતકાર સાથેનું મોહમ્મદ રફીનાં સૌપ્રથમ યુગલ ગીતની શ્રેણીના ૧૯૫૪ - ૧૯૫૯ના ત્રીજા પંચવર્ષીય સમયખંડનાં ગીતોને યાદ કરી રહ્યાં છીએ. આજના અંકમાં વર્ષ ૧૯૫૪નાં અન્ય કેટલાંક ગીતો સાંભળીએ.

૧૯૫૪

ભાગ [૨]

વર્ષ ૧૯૫૪માં ૧૬ સંગીતકારો સાથેનાં મોહમ્મદ રફીનાં ૫૧ યુગલ ગીતો મળે છે. આ પહેલાં આપણે ઓ પી નય્યર, એસ એન ત્રિપાઠી, અને શંકર જયકિશન દ્વારા સંગીતબદ્ધ થયેલાં મોહમ્મદ રફીનાં સર્વ પ્રથમ યુગલ ગીતો યાદ કર્યાં. આજના અંકમાં અવિનાશ વ્યાસ, અઝિઝ હિંદી, ગુલામ મોહમ્મદ અને નીસ્સાર બઝમી દ્વારા સંગીતબદ્ધ થયેલાં મોહમ્મદ રફીનાં સર્વ પ્રથમ યુગલ ગીતોની નોંધ લઈશું. 

અવિનાશ વ્યાસે હિંદી ફિલ્મોમાં ઘણાં સારાં ગીતો આપ્યાં, પણ એ ફિલ્મો ચાલી નહીં તેમાં એ ગીતો પણ ભુલાઈ ગયાં.

ઇસ જગ કે વિશાળ પીંજરે મેં .. વાહ રે દયાલુ વાહ રે દયાલુ – ચક્રધારી – આશા ભોંસલે અને પ્રદીપ સાથે – ગીતકાર: પ્રદીપ

પ્રદીપજીએ સિવાય ગાયું હોય એવું કદાચ આ એક જ યુગલ(+) ગીત હશે ! પરદા પર ત્રિલોક કપૂરને પ્રદીપજીએ સ્વર આપ્યો છે.

ઓ મેરે સાસ કે લડકે દૂર હટ મોરા દિલ ધડકે – ચક્રધારી – આશા ભોંસલે સાથે – ગીતકાર: પ્રદીપ

આ પણ બહુ અનોખું ગીત છે  - ફિલ્મમાં એક પછી એક એમ ચાર ગીત જોડાય છે. ચારે ગીતના બોલ અહીં વાંચી શકાશે - O meri saas ke ladke…Meri choli ko seenaa sambhaal ke

ફિલ્મમાં ગીત મેળામાં ગવાતું બતાવાયું છે.

ગીતનો બીજા ભાગનો મુખડો મેરી ચોલી કો સીના સંભાલ કે હો દરજી જાના હૈ કલ સસુરાલ થી  શરૂ થાય છે, જે આશા ભોસલે એકલ સ્વરમાં ગાયેલ છે.

ગીતના ત્રીજા ભાગના મુખડાના બોલ રાજા જી મોરે સૈંયા કો કરો જૂરમાના છે.

ચોથો ભાગ ભજન છે જેના બોલ કાહે કો બિસારા હરિ નામ છે એ મોહમ્મદ રફી અને સાથીઓના સ્વરમાં છે.

અઝીઝ હિંદીએ ‘ધૂપ છાવ’ (૧૯૫૪) માટે ચાર ગીતકારો સાથે નવ ગીતો રચ્યાં હતાં.

ઝૂક કે જમીં છુ રહા આસમાન આજ આલે મિલ રહે દોનો જહાં – ધુપ છાંવ – આશા ભોસલે સાથે – ગીતકાર: જાં નીસ્સાર અખ્તર

આટલું કર્ણપ્રિય ગીત પણ ફિલ્મની પાછળ ભુલાઈ ચુક્યું.

કચચે ધાગોમે .. દેખો રાખી કા આયા – ધુપ છાંવ – આશા ભોસલે સાથે -  ગીતકાર: મનોહર ખન્ના

રક્ષા બંધનની ઉજવણી મનાવતું ગીત.

યે મોટર કી ફર ફર .. અરરે ભાઈ હાય હાય ના – ધુપ છાંવ – ત્રિલોક કપૂર સાથે - ગીતકાર: મનોહર ખન્ના

કારની સફરની મજા માણી રહેલા બે મિત્રો જીવનની બીજી તકલીફોની ફરિયાદનાં ગાણાં ગાય છે.

ગુલામ મોહમ્મદે બહુ વિધ વિષયો પર બનેલી ફિલ્મો માટે સંગીત આપ્યું છે.

સાંખી સરકાર હૈ તેરી ગરીબોંકા તુ દાતા – મિર્ઝા  ગાલિબ – બંદે હસન સાથે – ગીતકાર: શકીલ બદાયુની

અલ્લાને દુઆ કરવા માટે કવ્વાલી એ શુદ્ધ ગેય પ્રકાર છે.

નીસ્સાર બઝમીએ ‘હલ્લા ગુલા’ માટે મોહમ્મદ રફી અને આશા ભોંસલેનાં નવ યુગલ  ગીતો રચ્યાં ફિલ્મના હીરો ભગવાન છે એટલે ગીતો હલકાં ફૂલકાં જ બન્યાં હશે.

મતલબકી ઇસ દુનીયાકા એ કૈસા .. જગમેં ચાલતી કયા નામ ગાડી હલ્લા ગુલ્લા – આશા ભોસલે સાથે – ગીતકાર: સબા અફઘાની

ગરબાના તાલ પર રચાયેલું ગીત !

અન્ય આઠ ગીતો:

દિલ ધડકા મૈં ફડકા શોલા ઉલ્ફતકા તેરી આંખોમેં ભી ભડકા  

દિલ પુકારે આ, ના તડપા, તેરા દિવાના

હોનેવાલી હોકે રહેગી ગાઓ એક તરાના

જાને કયા બાત હુઈ નૈન ઝૂકે ઉઠને લાગે આજ કદમ

કોઈ તીરછી નઝર સે .. તેરી ભી ચૂપ ઔર મેરી ભી ચુંપ  

મૈં હું બાંકા છબીલા જવાન રે  

નૈનોકે તીર ઇધર તૂટ પડે  

યું ન છેડો બાલમ કોઈ આ જાયે

 સંગીતકાર સાથેનું મોહમ્મદ રફીનાં સૌપ્રથમ યુગલ ગીતની શ્રેણીના ૧૯૫૪ - ૧૯૫૯ના ત્રીજા પંચવર્ષીય સમયખંડનાં ૧૯૫૪ ના વર્ષની આપણી સફર હજુ ચાલુ રહે છે ...........

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.