Sunday, May 24, 2026

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સનો બ્લૉગોત્સવ : સંસ્કરણ ૧૪મું - મે ૨૦૨૬

 ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં ૧૪માં સંસ્કરણના મે ૨૦૨૬ના અંક માં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે.

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં ૧૪માં સંસ્કરણના  કેન્દ્રવર્તી વિષય તરીકે 'ગુણવત્તા સંચાલનનાં ભવિષ્ય પર પ્રભાવક વલણો - માપદંડોનાં ધોરણો ઊંચાં લઈ જઈએ' ની અંદર હવે આપણે ગુણવત્તા ૪.૦માં પુરવઠા સાંકળને લગતા વિષયો અને પારિભાષિક શબ્દોની ચર્ચા તરફ પાછા ફરીશું.

આજના મણકા માટે આપણે પૂરવઠા સાંકળની કાર્યસિદ્ધિ (SCP) વિશે ટુંકમાં વાત કરીશું.

પૂરવઠા સાંકળની કાર્યસિદ્ધિ માપવા માટે પૂરવઠા સાંકળ કામગીરી સંદર્ભ - The supply chain operations reference (SCOR) - મોડેલ અને બેલેન્સ્ડ સ્કોરકાર્ડ એ બે બહુ પ્રચલિત મોડેલ છે.

APICS (હવે Association for Supply Chain Management - ASCM- તરીકે જાણીતાં) નું પૂરવઠા સાંકળ કામગીરી સંદર્ભ - The supply chain operations reference (SCOR) મોડેલ આયોજન, સ્રોત ખોજ, ઉત્પાદન, પહોંચાડવું અને પરત થવું એ પાંચ મેનેજમેન્ટ પ્રક્રિયાઓ પર આધારિત છે.  તાજેતરમાં "શક્ય બનાવવું (Enable)" ને ક્ષમતા તરીકે ઉમેરીને મોડેલને વધારે સુસંગત કરવામાં આવ્યું છે. આમ, તેમાં ગ્રાહકની બધી ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ, પુરવઠાકારોથી ગ્રાહકો સુધીના માલસામાનના ભૌતિક વ્યવહારો અને બજારની ક્રિયાપ્રતિક્રિયાઓ (દરેક ઓર્ડરની પરિપૂર્ણતા માટે એકંદર માંગ) સામેલ છે. આ ઉપરાંત, SCOR મોડેલમાં ચાર મુખ્ય વિભાગો છે જેમ કે (આ લેખનો વિષય) કાર્યસિદ્ધિ, પ્રક્રિયાઓ, વ્યવહારો અને લોકો. પાંચ કાર્યસિદ્ધિ કોષ્ટકો  છે, જેમાંથી ઓછામાં ઓછું એક વિગતવાર કોષ્ટક છે જેને સ્તર ૧ (અને જો વધુ હોય તો, સ્તર ૨, અને ૨) કહેવામાં આવે છે. નીચલા-સ્તરનું કોષ્ટક ૧સ્તરનાં કોષ્ટક-ની કાર્યસિદ્ધિમાં અંતર કે તેનાં કારણોનું નિદાન કરશે. આ વિચારસરણીની રીત અવરોધ શોધવા અને ઉકેલો બનાવવા માટેની મૂળ-કારણ વિશ્લેષણ પદ્ધતિ જેવી જ છે.

વિશ્વસનીયતા, પ્રતિભાવ અને ચપળતા: ગ્રાહક-લક્ષી
ખર્ચ અને સંપત્તિ વ્યવસ્થાપન કાર્યદક્ષતા: આંતરિક-કેન્દ્રિત

નીચે આપેલ આકૃતિ પૂરવઠા સાંકળ અને કાર્યસિદ્ધિના વિભાગના સંદર્ભમાં SCOR મોડેલને દર્શાવે છે. 


બેલેન્સ્ડ સ્કોરકાર્ડ સંસ્થાને લગતા ગ્રાહક, નવોત્થાન, નાણાકીય અને આંતરિક વ્યવહારો જેવા દૃષ્ટિકોણોની ગણતરીમાં લે છે.

કપ્લાન અને નોર્ટન (૧૯૯૨)નું  બેલેન્સ્ડ સ્કોરકાર્ડ મોડેલ


વધારાનું વાંચનઃ

How to measure supply chain performance? - How many metrics are sufficient? - Ngoc Tran

Introduction to Supply Chain Performance Metrics and KPIs

The 7 Most Important Aspects of Supply Chain Performance

Measuring and Managing Supply Chain Performance



હવે પછીના અંકમાં આપણે પુરવઠા સાંકળની ચર્ચા ચાલુ રાખીશું.

હવે આપણે આપણા નિયમિત વિભાગો તરફ વળીએ:

·       All Things Quality: An ASQ Podcast3 Transformative Trends Reshaping Leadership and Teamwork

Quality Mag માંથી

  • You Can’t Fall Off the Middle - કિનારાઓ ઘણીવાર સલામતી, સ્થિરતા કે દૃષ્ટિકોણની તક પૂરી નથી પાડી શકતા - Darryl Seland

 મોટા ભાગે, આપણે બે અંતિમોની (એટલે ​​કે, એક જ મુદ્દાના ઉત્તરદક્ષિણ વિરોધોઓ અથવા એક જ કાર્ય માટે બે દેખીતી રીતે સામસામા અભિગમો), બાબતે આપણે બરાબર મધ્યમાં રહેવાનું પસંદ કરતાંહોઈએ છીએ.  અંતિમ સ્થિતિઓ જો અસ્થિરતા અને જોખમનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, તો મધ્ય એ સલામતી, સ્થિરતા અને સમધારણત્વનું સ્થાન છે. જ્યારે મધ્યમાં હોઈએ, ત્યારે આપણી પાસે ભૂલ માટે સૌથી વધુ વધારે અવકાશ હોય છે, જ્યારે  બૌદ્ધિક, ભાવનાત્મક કે ભૌતિક અંતિમો સીધો નીચેનો માર્ગ દેખાડી દઈ શકે છે.

સંઘર્ષના નિરાકરણના સંદર્ભમાં, "પડવું" એટલે જ્યારે કોઈ ધરમૂળ પરિવર્તનનો પક્ષ લે તો વધારે પડતી સુધારણા અથવા સંબંધોના સંપૂર્ણ ભંગાણ તરફ દોરી જાય છે. મધ્ય સ્થાન એ નિરપેક્ષતા નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે જ્યાં વ્યક્તિ ભાવનાત્મક ગૂંચવણ વિના હકીકતોનું અવલોકન કરી શકાય છે. મધ્યમાં રહીને - મધ્યસ્થી તરીકે કાર્ય કરીને અથવા ફક્ત તટસ્થતા જાળવીને - તમે "પડી" જતા નથી કારણ કે તમે વિરોધી પક્ષોના અસ્થિર હાલનડોલનમાં ભાગ લઈ નથી લેતાં. જેમ કેટલાક લોકો માને છે એમ 'દૂધમાં અને દહીંમાં રહેવું' એક નબળી સ્થિતિ નથી; તે એક વ્યૂહાત્મક અનુકૂળ બિંદુ છે જે જ્યારે અન્ય લોકો ખાઈની ધાર પર સંઘર્ષમાં ગુંચવાયેલા ગોય છે ત્યારે સ્થિરતા પુરી પાડે છે.
રૂપકાત્મક અર્થમાં, "મધ્ય" સાધારણ, બંધબેસતું અથવા "સરેરાશ"નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેની સામે, સમાજ ઘણીવાર અત્યાધુનિક હોવાનો મહિમા ગાય છે. ઉચ્ચતમ કાર્યસિદ્ધિ કરી બતાવવતાં રહેવું કે સૌથી નવીન કરી બતાવતાં રહેવું એવી સ્થિતિઓમાં અનિશ્ચિતતા પણ રહેલી હોય છે. વ્યવસાય અથવા કલા જેવાં ક્ષેત્રોમાં મહત્તમ અને હરહંમેશ કાર્યસિદ્ધિ, ગુણવત્તા કે લોકપ્રિયતા સિદ્ધ્હ કરતાં રહેવામાં  "પાછાં પડવું" એ  બહુ સામાન્યપણે ભયસ્થાન ધરાવે છે. જો કે, જ્યારે તમે મધ્યમાં કાર્ય કરો છો, ત્યારે તમે બહુ ઉંચાં શિખરોને પરથી ઝડપી, વિનાશક ઉતરાણનો ભોગ બનવાની સ્થિતિમાં ન પણ મુકાઈ શકો. છતની નજદીક રહેવાને બદલે તળીયાં પર પગ ટેકવેલા હોવાથી  'મધ્ય' અવસ્થા ટકાઉ પાયો પુરો પાડી શકે છે.

વ્યક્તિગત જીવનમાં, 'મધ્ય' ભાવનાત્મક નિયમનનો પર્યાય છે. "અતિમાત્રા" ક્રોધ, ઉલ્લાસ, ગભરાટ અથવા નિરાશાનાં રૂપમાં જોવા મળતી રહે છે. જ્યારે આપણે ભાવનાત્મક ઉગ્રવાદની કક્ષાએથી કાર્ય કરીએ છીએ, ત્યારે આપણે ભૂલો કરી બેસવાની સંભાવના ધરાવીએ છીએ, જેને કારણે "પાછા પડવા"ની શક્યતા રહે છે. 'મધ્ય' એ અક્ષુબ્ધતાનું કેન્દ્ર છે, જે ઘણીવાર કાળજીપૂર્વક વિચારવાથી કે પગલાં લેવાથી કે પછી ફક્ત તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા ન આપવાનું પસંદ કરીને કેળવી શકાય છે. આ સંતુલિત સ્થિતિમાં, વ્યક્તિ મુખ્ય મૂલ્યોમાં સ્થિર થાય છે, જેના કારણે ક્ષણિક નાટ્યાત્મકતામાં સરી પડવું કે બાહ્ય દબાણની અસરમાં આવી જવું અશક્ય બની શકે છે. તમે તમારા પોતાના સત્યમાં ખૂંપેલાં રહી શકો છો.

જો કે, 'મધ્ય'નો અર્થ નકારાત્મક પણ હોઈ શકે છે. "વચમાં અટવાઈ ગયા છો?" શબ્દપ્રયોગ તો સાંભળ્યો જ હશે !  ખાસ કરીને મધ્યમ કદના ઉત્પાદકોના સંદર્ભમાં, ઉત્પાદન ક્ષેત્રની લગતી વાસ્તવિકતાઓના વિશ્લેષણમાં રેન્ડી કાર લખે છે, "આજના ઝડપી ગતિવાળા વાતાવરણમાં સફળ થવા માટે જરૂરી બજેટ અને કુશળતા ધરાવતી મોટી કંપનીઓ દ્વારા એક બાજુથી મધ્યમ કદના ઉત્પાદકો પર વધુને વધુ દબાણ કરવામાં આવી રહ્યું છે, તો બીજી બાજુ, ગ્રાહકોની સતત વિકસતી જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે આવશયક એવાં અનુકૂલન, વિશેષતા અને વિકાસ કરવામાં વધુ સારી રીતે સક્ષમ નાના, વધુ સાહસિક ઉત્પાદકો દ્વારા પણ દબાણ વધતું રહે છે."

મધ્ય કક્ષાના વ્યવસાયોને ટકી રહેવાની સ્થિતિમાંથી સમૃદ્ધ બનવા તરફ જવા માટે ઉત્પાદકોએ જે ત્રણ વાસ્તવિકતાઓ શોધી કાઢી અને સ્વીકારવાની જરૂર તેના વિશે રેન્ડી કારના લેખ, Manufacturing Reality: Stuck in the Middle”, માં જરૂરથી વાંચવું જોઈએ.


ગુણવત્તા સંચાલનનાં ભવિષ્ય પર પ્રભાવક વલણો - માપદંડોનાં ધોરણો ઊંચાં લઈ જઈએ વિશેની ચર્ચાને રસપ્રદ અને અર્થપૂર્ણ બનાવવામાં આપનાં સૂચનો / ટીકાટિપ્પણીઓ / માર્ગદર્શન / અનુભવો આવકાર્ય છે.

આ અંકમાં દર્શાવેલ ઇમેજ કે વિડીયો ક્લિપના પ્રકાશાનાધિકાર તેના રચયિતાના જ રહે છે.

Sunday, May 17, 2026

આશા ભોસલેનું અન્ય સ્ત્રી ગાયિકા સાથેનું સૌ પ્રથમ યુગલ ગીત: ૧૯૫૪-૧૯૫૭



આશા ભોસલેનાં અન્ય સ્ત્રી ગાયિકા સાથેનાં સૌ પ્રથમ યુગલ ગીતની ખોજમાં ગતાંકમાં આપણે ૧૯૪૯ થી ૧૯૫૩ના વર્ષો દરમ્યાન ૧૦ પાર્શ્વગાયિકાઓ સાથે આશા ભોસલેએ ગાયેલાં સૌ પ્રથમ યુગલ ગીતની યાદ તાજી કરી.

હવે આગળ……

ઔરત મરી તો મર્દ કો નયી બીવી મિલી - ખુશ્બુ (૧૯૫૪) - માલા સાથે - ગીતકારઃ જી એસ નેપાલી - સંગીતઃ શંકર લાલ

પોતાની લગ્નને લાયક ઉમર છે ત્યારે પોતાનો બાપ ફરી વાર લગ્ન કરવા નીકળ્યો છે. બે બહેનો આવી વિચિત્ર પૈતૃક સમાજ સામે ફરિયાદ કરે છે.

ગીતનો વિષય પરંપરાગત સમાજ વ્યવસ્થા સામે છે પણ ગીતની વાદ્યસજ્જા નવા જમાનાની છે.

કૈસે કહું અપને મનકી વિપતિયાં રે - મહાત્મા કબીર (૧૯૫૪) - અમીરબાઈ કર્ણાટકી સાથે - ગીતકારઃ ચંદ્રશેખર પાંડેય - સંગીતઃ અનિલ બિશ્વાસ

અમીરબાઈ કર્ણાટકી જેવાં બહુ અનુભવી ગાયિકા સાથે આશા ભોસલેનું સ્થાન થોડું ગૌણ હોય તે સ્વાભાવિક છે. પરંતુ, તેથી આશા ભોસલેની ગાયકીને એ સ્થિતિ આડે નથી આવતી.

 ગોરી આજ હો ગયી હૈ પરાઈ હમે દે કે ચલી હૈ જુદાઈ - રમ્મન (૧૯૫૪) - સુધા મલ્હોત્રા સાથે - ગીતકારઃ અઝીઝ કશ્મીરી - સંગીતઃ વિનોદ

લગ્ન સમયે કન્યાની સખીઓ ગીત ગાતી હોય એ પ્રથા ભારતમાં બહુ પ્રચલિત છે. તેથી ફિલ્મોમાં પણ ગીત મુકવા માટે આ પ્રસંગ બહુ હાથવગો બની રહેતો જોવામળે છે. આગળ જતાં આશા ભોસલેના ફાળે પણ આ સીચ્યુએશનનાં ઘણાં સ્ત્રી-સ્ત્રી યુગલ ગીતો ગાવાનાં આવશે.

 મૌજ ખામોશ હૈ બહતા હુઆ ધારા ઠહરા ..... હો જાકે લાગે નૈના વો પાયે નહીં ચૈના - શમા પરવાના (૧૯૫૪) - સુરૈયા સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી - સંગીતઃ હુસ્નલા ભગતરામ

સુરૈયાનો શ્રેષ્ઠ કાર્યકાળ લતા મંગેશકરના શરૂઆતનાં વર્ષો સાથે વધારે રહ્યો. તેના પ્રમાણમાં આશા ભોસલે સાથે તેમનો કર્યકાળ ઓછો રહ્યો ગણાય. તેની એક અસર એ જોવા મળે છે કે સુરૈયાનાં લતા મંગેશકર સાથે ચાર સ્ત્રી - સ્ત્રી યુગલ ગીતો છે તેની સામે આશા ભોસલે સાથે આ એક માત્ર સ્ત્રી - સ્ત્રી યુગલ ગીત છે. આશા ભોસલેના ભાગે ગૌણ કલાકાર માટે પાર્શ્વગાયન કરવાનું આવ્યુ છે, પણ તેનો પ્રભાવ તેમની ગાયન શૈલી પર પડેલો નથી જણાતો.

ક્યોં દિલ પર રખા હૈ હાથ હો ન હો કુછ બાત હૈ - દરબાર (૧૯૫૫) - મધુબાલા ઝવેરી સાથે - ગીતકારઃ અસદ ભોપાલી - સંગીતઃ હંસરાજ બહલ

અહીં પણ બન્ને ગાયિકાઓ આખું ગીત એક સાથે ગાવાનું આવ્યું છે.

ઓ અલબેલે પછી તેરા દૂર ઠિકાના હૈ - દેવદાસ (૧૯૫૫) - ઉષા મંગેશકર સાથે - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવી - સંગીતઃ એસ ડી બર્મન

એસ ડી બર્મન સાથે બહુ જ શરૂઆતનું આ ગીત ગણાય. તે પછી તો જોત જોતામાં આશા ભોસલેએ એસ ડી બર્મનનાં મહત્વનાં ગાયકોમાં સ્થાન નિશ્ચિત કરી લીધું. આગળ જતાં આશા ભોસલેના ફાળે બાળ કલાકારો માટે ગીતો ગાવાના પ્રસંગો પણ વધતા જતા જોવા મળશે.
મેરા અમ્મી સે પ્યાર રહે - લુટેરા (૧૯૫૫) - સબીતા બેનર્જી સાથે - ગીતકારઃ રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ - સંગીતઃ સી રામચંદ્ર

અહીં આશા ભોસલે 'અમ્મી' તરીકે ગાય છે તો સબીતા બેનર્જી દીકરી તરીકે સ્વર પુરાવે છે.

દિલ કો લગા કે હુઝુર હમ હુએ મઝબુર - રૂખ્સાના (૧૯૫૫) - ગીતકારઃ કુમાર બારાબંક્વી - સંગીતઃ સજ્જાદ હુસ્સૈન

કોઠાનાં ગીતો ગાવા માટે જેમને ટાઈપકાસ્ટ કરી દેવામાં આવ્યાં એવાં મુબારક બેગમ સાથે આશા ભોસલે કોઠાનું સ્ત્રી - સ્ત્રી યુગલ ગીત ગાય છે.

 આંખ લડતે હી દિલ ક્યા બદલા, દુનિયા બદલી - પન્ના (૧૯૫૬) - રેખા સબનીસ સાથે - ગીતકારઃ બી ડી મિશ્રા - સંગીત એસ એન ત્રિપાઠી

રાજા મહારાજાઓના સમયકાળના વિષયોની ફિલ્મોમાં રાજ દરબારમાં કમ સે કમ એક તો સ્ત્રી સ્ત્રી નૃત્ય ગીત હોવું જોઈએ એ વણલખ્યો નિયમ બની ગયો જણાય છે.

મી હો મરાઠા, હું છું ગુજરાતી - હમ પંછી એક ડાલ કે (૧૯૫૭) - સુમન કલ્યાણપુર સાથે - ગીતકારઃ પી એલ સંતોષી - સંગીતઃ એ દત્તા

દેશની સંસ્કૃતિનાં વૈવિધ્યમાં એકતા કેટલી સહજ છે તે દર્શાવવા માટે એક નૃત્ય નાટિકા ભજવાય છે.

આડવાત :

ખરેખર તો આશા ભોસલે - સુમન કલ્યાણપુરનું ૧૯૫૫નું યુગલ ગીત, પનઘટ પે ચલી સવાર ગોરી (શ્રી ગણેશ વિવાહ - ગીતકારઃ જી એસ નેપાલી - સંગીતઃ ચિત્રગુપ્ત) આ સ્થાને હોવું જોઈએ. પરંતુ આ ગીત નેટ પર મળ્યું નથી.

આશા ભોસલેનાં અન્ય સ્ત્રી ગાયિકા સાથેનાં સૌ પ્રથમ યુગલ ગીતની ખોજમાં સ્વાભાવિક છે કે આશા ભોસલેની કારકિર્દીના આ તબક્કાનાં ગીતો પણ આપણે ખાસ સાંભળ્યાં ન હોય; એટલે આપણે અહીં હજુ એક વિરામ લઈએ કે જેથી આ ગીતોને સારી રીતે મમળાવી શકાય.

Wednesday, May 13, 2026

ચર્ચાની એરણે : ૧૯૫૬ નાં ગીતો - પુરુષ સૉલો ગીતો

 સમીક્ષા લક્ષી પોસ્ટ Best songs of 1956 માં સોંગ્સ ઑફ યોર ૧૯૫૬ માટે ૧૫૮ ગીતો ની ગણતરી મૂકે છે. ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર મોહમ્મદ રફીનાં ૬૧ સૉલો ગીતો છે. મન્ના ડેનાં ગીતોની ચોક્કસ સંખ્યા નથી મળી શકી, પણ એ નોંધપાત્ર સ્તરની અવશ્ય છે.

યાદગાર ગીતોની યાદીમાંથી દરેક પુરુષ ગાયકનાં સૉલો ગીતોને 'યાદગાર ગીતો' તરીકે તારવ્યાં છે. તે સિવાય કેટલાંક, મને વધારે પસંદ પણ 'યાદગાર ગીતોની યાદી'માં નથી એવાં ગીતોને 'અન્ય' ગીતો તરીકે મુક્યાં છે. 

મુકેશ

યાદગાર ગીતો :

કોઈ દિલમેં હૈ ઔર કોઈ નઝરમેં - અનુરાગ - ગીતકારઃ કૈફ ઈર્ફાની - સંગીતઃ મુકેશ  

પલ ભર હી કી પહચાનમેં પરદેશી સનમ સેે - અનુરાગ - ગીતકારઃ કૈફ ઈર્ફાની - સંગીતઃ મુકેશ   

ઝિંદગી ખ્વાબ હૈ ખ્વાબમેં ઝૂઠ ક્યા સચ હૈ  ક્યા - જાગતે રહો - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર  - સંગીતઃ સલીલ ચૌધરી  

મન્ના ડે 

યાદગાર ગીતો:

ભય ભંજના સુન વંદના હમારી - બસંત  બહાર - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન 

સુર ના સજે ક્યા ગાઉં મૈં  - બસંત  બહાર - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન  

નિરબલ સે લડાઈ બલવાનકી યે કહાની હૈ દિયે કી ઔર તૂફાન કી - તૂફાન ઔર દિયા - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ- સંગીતઃ વસંત દેસાઈ 

અન્ય:

એય દુનિયાય ભાઈ સબી હોય - એક દિન રાત્રે - સંગીતઃ સલીલ ચૌધરી 

ચલે સિપાહી ધુલ ઉડાતે - રાજહઠ - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન 

મોહમ્મદ રફી 

યાદગાર ગીતો :

બડી દેર ભઈ બડી દેર ભઈ  કબ લોગે ખબર મોરે રામ - બસંત  બહાર - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન 

મૈને ચાંદ સિતારોંકી તમન્ના કી થી - રેલ્વે પ્લેટફોર્મ - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવી - સંગીત એન દત્તા  

ગરીબ જાનકર હમ કો ન તુમ મિટા દેનાછૂ મંતર - ગીતકારઃ જાં નિસ્સાર અખ્તર - સંગીતઃ ઓ પી નય્યર  

પરવર દિગાર એ  આલમ તેરા હી હૈ સહારા - હાતિમતાઈ - ગીતકારઃ અખ્તર રોમાની - સંગીતઃ એસ એન ત્રિપાઠી  

લે જા ઉસકી દુઆએં જો હો ન સકા તુમ્હારા - હીર - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી - સંગીતઃ અનિલ બિશ્વાસ 

આયે બહાર બનકે લુભા કર ચલે ગયે - રાજહઠ - ગીતકારઃ હસરત જયપુરી - સંગીતઃ શંકર જયકિશન  

હઝારોં રંગ બદલેગા ઝમાના - શિરિન ફરહાદ - ગીતકારઃ તન્વીર નક઼્વી - સંગીતઃ એસ મોહિન્દર

અન્ય :

દુનિયા ન ભાયે અબ તો બુલા ચરનોંમેં ચરનોંમેં - બસંત  બહાર - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન 

તલત મહમૂદ 

યાદગાર ગીતો :

દિલ જવાં હૈ આરઝૂ જવાં - સમન્દરી ડાકુ - ગીતકારઃ વિશ્વનાથ આદિલ -સંગીતઃ જયદેવ 

કિશોર કુમાર 

યાદગાર ગીતો:

અય મેરી ટોપી પલટ કે આ - ફન્ટુશ - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવી - સંગીતઃ એસ ડી બર્મન 

દુખી મન મેરે સુન મેરા કહના - ફન્ટુશ - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવી - સંગીતઃ એસ ડી બર્મન

૧૯૫૬માં પુરુષ સૉલો ગીતોની ચર્ચા 'યાદગાર ગીતોની યાદી' પુરતી મર્યાદિત કરવાથી અહીં ૧૬ ગીતોની નોંધ લીધેલ છે. એ સંખ્યામાં અન્ય ગીતોમાં ૨ (+૧ - ઝિંદગી ખ્વાબ હૈ (જાગતે રહો)નું મન્ના ડેનું બંગાળી સંસ્કરણ એય દુનિયાય ભાઈ સબી હોય - એક દિન રાત્રે) મારા તરફથી ઉમેરેલ છે. 

આમ આ ૧૯ ગીતોમાં મુકેશનાં ૩, મન્ના ડેનાં ૫, મોહમ્મ્દ રફીનાં ૮, તલત મહમુદનાં ૧ અને કિશોર કુમારનાં ૨ ગીતો થાય છે.

'મારી પસંદગીનાં પુરુષ સૉલો ગીતોની સંખ્યા પણ નાની નથી બનતી

મુકેશ

પલ ભર હી કી પહચાનમેં પરદેશી સનમ સેે - અનુરાગ - ગીતકારઃ કૈફ ઈર્ફાની - સંગીતઃ મુકેશ   

ઝિંદગી ખ્વાબ હૈ ખ્વાબમેં ઝૂઠ ક્યા સચ હૈ  ક્યા - જાગતે રહો - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર  - સંગીતઃ સલીલ ચૌધરી  

મન્ના ડે

ભય ભંજના સુન વંદના હમારી - બસંત  બહાર - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન

સુર ના સજે ક્યા ગાઉં મૈં  - બસંત  બહાર - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન 

ચલે સિપાહી ધુલ ઉડાતે - રાજહઠ - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન 

મોહમ્મદ રફી

પરવર દિગાર એ  આલમ તેરા હી હૈ સહારા - હાતિમતાઈ - ગીતકારઃ અખ્તર રોમાની - સંગીતઃ એસ એન ત્રિપાઠી  

આયે બહાર બનકે લુભા કર ચલે ગયે - રાજહઠ - ગીતકારઃ હસરત જયપુરી - સંગીતઃ શંકર જયકિશન  

દુનિયા ન ભાયે અબ તો બુલા ચરનોંમેં ચરનોંમેં - બસંત  બહાર - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ શંકર જયકિશન

તલત મહમૂદ 

દિલ જવાં હૈ આરઝૂ જવાં - સમન્દરી ડાકુ - ગીતકારઃ વિશ્વનાથ આદિલ -સંગીતઃ જયદેવ 

આ ગીતોમાંથી ૧૯૫૬નાં વર્ષ માટે શ્રેષ્ઠ પુરુષ ગાયકો તરીકે હું મન્ના ડે અને મોહમ્મદ રફીને પસંદ કરૂ છું, પણ તેમનાં ગીતોમાંથી શ્રેષ્ઠ સૉલો ગીત પસંદ કરવા બાબતે હું નિર્ણય નથી લઈ શક્યો.  

Best songs of 1956: Wrap Up 1 માં SoY નો ૧૯૫૬ માટેનાં શ્રેષ્ઠ પુરુષ સૉલો ગીતનું સન્માન મુકેશનાં કોઈ દિલમેં હૈ ઔર કોઈ નઝરમેં (અનુરાગ - ગીતકારઃ કૈફ ઈર્ફાની - સંગીતઃ મુકેશ) અને મોહમ્મદ રફીનાં મૈને ચાંદ સિતારોંકી તમન્ના કી થી ( રેલ્વે પ્લેટફોર્મ - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવી - સંગીત એન દત્તા)  ને સંયુક્તપણે જાય છે.

Best songs of 1956: Wrap Up 1 માં ઉલ્લેખાયેલાં 'ખાસ ગીતો' 'યાદગાર ગીતોની યાદી' સાથેનાં 'ખાસ ગીતો'માં ઉમેરેલ છે. 

Sunday, May 10, 2026

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – મે, ૨૦૨૬


 

મન્ના ડે - ચલે જા રહેં હૈ… - ૧૯૫૮ -


મન્ના ડે
- મૂળ નામ: પ્રબોધ ચંદ્ર ડે, (૧ મે, ૧૯૧૯ - ૨૪ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૩) ની શુદ્ધ શાસ્ત્રીય ગાયકી અને અવાજની સહજ બુલંદીને કારણે હિંદી ફિલ્મ જગતે તેમને શાસ્ત્રીય સંગીત પર આધારિત ગીતો કે ધાર્મિક ભાવનાં કે દેશભક્તિ કે કુદરતની નિશ્રામાં ગવાતાં ગીતોનાં ચોકઠામાં ગોઠવી નાખ્યા હતા. જોકે ૧૮ ભાષાઓમાં તેમણે ગાયેલાં ૩,૫૦૦થી વધુ ગીતોના આંકડાથી ભલભલા ગાયકને ઠંડીનું લખલખું આવી જાય એવું સાંભળીએ તો નવાઈ ન લાગે.

મન્ના ડેના જન્મના મહિનામાં તેમનાં આ ઓછાં સાંભળવા મળેલ, ઓછાં લોકપ્રિય થયેલ ગીતોની યાદને તાજી કરવાનો ઉપક્રમ આપણે ચલે જા રહેં હૈ લેખમાળામાં કરી રહ્યાં છીએ. અત્યાર સુધીમાં આપણે

૨૦૧૮માં મન્ના ડેનાં ૧૯૪૩થી ૧૯૪૬નાં વર્ષનાં ગીતો,

૨૦૧૯માં તેમનાં ૧૯૪૭-૧૯૫૦નાં ગીતો

૨૦૨૦માં તેમનાં ૧૯૫૧-૧૯૫૩નાં ગીતો,

૨૦૨૧માં તેમનાં ૧૯૫૪-૧૯૫૫નાં ગીતો,

૨૦૨૨માં તેમનાં ૧૯૫૬નાં ગીતો,

૨૦૨૩માં તેમનાં ૧૯૫૭નાં ગીતોનો ભાગ ૧,

૨૦૨૪માં તેમનાં ૧૯૫૭નાં ગીતો ભાગ ૨, અને,

૨૦૨૫માં મન્ના ડેનાં ૧૯૫૮નાં ગીતોનો ભાગ ૧

સાંભળી ચૂક્યાં છીએ.


આજના મણકામાં આપણે મન્ના ડે વર્ષ ૧૯૫૮માં ગાયેલાં કેટલાંક અન્ય ગીતોને યાદ કરીશું.

યે ક્યા કર દિયા મોરે રામ - દેવર ભાભી - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર (?) - સંગીતઃ રવિ

વિચરતા સાધુઓ ગીત ગાતા હોય અને એ ગીત ફિલ્મની સીચ્યુએશનને અદ્દ્લ બંધબેસતું હોય - પરદા પરના કલાકારને તેનઈ વિડંબનામાં સધિયારો મળે - આ પ્રકાર એ સમયે બહુ જ પ્રચલિત હતો.


ધરતી કી શાન હૈ તુ મનુ કી સંતાન - ગજ ગૌરી - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ સ્નેહલ ભાટકર

ગીતોનો એક બહુ પ્રચલિત પ્રકાર હતો પ્રેરણાદાયક ગીતોનો. કોઈ સાધુ ગાતો હોય, બેકગ્રાઉન્ડમાંથી સંભળાય, કે કોઈ શેરીએ શેરીએ પોતાનો માલ વેંચતાં હોય ...


જય આર્ય દેવતા હે સૂર્ય દેવતા - ગજ ગૌરી - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ સ્નેહલ ભાટકર

આ પ્રેરણાદાયી ગીત પ્રાર્થના સ્વરૂપે છે.



મીઠી મીઠી યાદ તેરી દિલ તડપા ગયી - ગ્રેટ શૉ ઑફ ઇન્ડિયા - ગીતકારઃ ક઼મર જલાલાબાદી - સંગીતઃ અવિનાશ વ્યાસ

અત્યંત કરૂણ ભાવને રજૂ કરવા માટે નીચા સુર અને ધીમી લયમાં ગાવાનું હોય તો પણ બોલના ઉચ્ચારો તો ચોખ્ખા અને શુદ્ધ જ રહે !


આધી આધી રાત કો સપનેમેં આતા હૈ - ગ્રેટ શૉ ઑફ ઇન્ડિયા - આશા ભોસલે સાથે - ગીતકારઃ ક઼મર જલાલાબાદી - સંગીતઃ અવિનાશ વ્યાસ

પ્રેમમાં ખોવાઈ ગયેલી પ્રેમિકાના ભાવને આશા ભોસલે ખળખળાટ વહેવડાવે છે. પ્રેમી (પુરુષ) ભાવની રજૂઆતમાં આટલો મોકળો નથી બની શકતો એવું મન્ના ડેના મર્યાદાસભર સ્વરમાં જણાય.. જોકે બીજી કડી સુધીમાં તો પ્રેમી જણને પણ પ્રેમિકાના મનોભાવનો પાસ લાગી જ જાય છે ..…


ચાહે સુરજ યલે, ચાહે ચાંદ તલે - હરિશચન્દ્ર (૧૯૫૮) - ગીતકારઃ પંડિત મધુર - સંગીતઃ સુશાન્ત બેનર્જી

બેકગ્રાઉન્ડમાં ગવાતું પ્રેરાણાદાયી ગીત ..



સત્યમેવ જયતે - નયા કદમ - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ પંડિત શિવરામ

પ્રેરણાદાયી ગીતમાં દેશપ્રેમનો ભાવ ઉમેરાયો ....


 
મેરે દિલમેં હૈ એક બાત કહ દો કે ભલા ક્યા હૈ - પોસ્ટ બોક્ષ નં. ૯૯૯ - લતા મંગેશકર સાથે - ગીતકાર પી એલ સન્તોષી - સંગીતઃ કલ્યાણજી વીરજી શાહ

માંડ કરીને બીજું પરિશુદ્ધ રોમાંસનું ગીત આવ્યું - પાછું ખુગ જ જાણીતું પણ - આજના મણકામાં લતા મંગેશકર સાથેનું એક માત્ર યુગલ ગીત...


જોગી આયા લેકર સંદેશા ભગવાન કા - પોસ્ટ બોક્ષ નં. ૯૯૯ - ગીતકાર પી એલ સન્તોષી - સંગીતઃ કલ્યાણજી વીરજી શાહ

દેખીતી રીતે વિચરતા સાધુ દ્વારા પરદા પરના પાત્રની તાણ હળવી કરતું ગીત લાગે પણ ગીતમાં જોવા મળતાં દૃશ્યોની ધ્યાનથી જોઈએ તો જણાય કે 'સંદેશો' દેખાય છે એટલો સીધો નથી .....



વર્ષ ૧૯૫૮ માટે મન્નાડેનાં હજુ પણ કેટલાંક ગીતો બાકી રહે છે જે આપને હવે પછીના મણકામાં સાંભળીશું ...... 


આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.