વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – માર્ચ, ૨૦૨૬

 

ગુલામ મોહમ્મદ અને તેમનાં ગાયકો : ૧૯૫૫ (૨)

ગુલામ મોહમ્મદ (જન્મ: ૧૯૦૩ – અવસાન: ૧૭ માર્ચ ૧૯૬૮) તાલીમથી ઢોલકના વાદક હોવાની સાથે  સાથે તેમની સંગીતની આગવી આંતરસુઝને  કારણે લોકસંગીતનાં ડફ અને મટકા જેવાં તાલવાદ્યોની પણ તેમને સહજ ફાવટ હતી.

તેઓ પોતે, એક વ્યક્તિ તરીકે, પણ તેમના સંગીત જેટલા જ સરળ અને સાદા હતા. તેમણે સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે પોતે સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે કરેલી કુલ ૩૬ ફિલ્મોનું સંગીત નિદર્શન પણ સંભાળ્યું હતું.

આવા બહુમુખી પ્રતિભાશાળી સંગીતકારનાં અંતકાલના મહિનામાં તેમણે રચેલ ગીતોની યાદ તાજી કરવાનો ઉપક્રમ આપણે આ મંચ પર પ્રયોજેલ છે.  તદનુસાર સમયે સમયે તેમણે જે જે પાર્શ્વગાયકો સ્વરો દ્વારા એ ગીતોને વાચા આપી તેને કેંદ્રમાં રાખીને આપણી આ શ્રેણીની રચના કરેલ છે. અત્યાર સુધી આપણે  

વર્ષ ૨૦૨૧માં ૧૯૪૩થી ૧૯૪૯નાં,

વર્ષ ૨૦૨૨માં ૧૯૫૦થી ૧૯૫૨નાં,

વર્ષ ૨૦૨૩માં ૧૯૫૩ નાં,

વર્ષ ૨૦૨૪માં ૧૯૫૪ નાં, અને

વર્ષ ૨૦૨૫માં ૧૯૫૫ (૧)માં હુર-એ-અરબ નાં  

કેટલાંક ગીતો યાદ કરી ચૂક્યાં છીએ.

૧૯૫૫માં ગુલામ મોહમ્મદે હુર એ અરબ, કુન્દન અને સિતારા એમ ત્રણ ફિલ્મોનું સંગીત આપ્યું. આ પહેલાં આપણે હુર-એ-અરબનાં ગીતો આજના મણકામાં આપણે કુંદનનાં ગીતો સાંભળીશું.

કુંદન (૧૯૫૫)

સોહરાબ મોદી નિર્મિત'કુંદન' વિક્ટર હ્યુગોની નવલકથા લ મિઝરેબલ્સનું હિંદી ફિલ્મી સંસ્કરણ છે. 

ફિલ્મનાં ગીતો શકીલ બદાયુનીએ લખ્યાં છે.

૧૯૫પની જ 'રેલ્વે પ્લેટફોર્મ'થી જેનું ફિલ્મ જગતમાં પદાર્પણ ગણાય છે એવા સુનિલ દત્તાઅ ફિલ્મમાં છે

આઓ હમારી હોટલ મેં ચાય પીઓજી ગરમ ગરમ, બિસ્કુટ ખાઓ નરમ નરમ - એસ ડી બાતિશ,સુધા મલ્હોત્રા 

પોતાનો માલ સામાન અને સેવાઓની જાહેરાત પોતે ગીત ગાઈને કરતાં હોય એવો વિષય એ સમયની ફિલ્મોનાં ગીતોમાં બહુ આગવી ભાત ધરાવતો હતો. ગીત મોટા ભાગે હાલતાં ચાલતાં જ ગાવાનું હોય એટલે હાર્મોનિયમનો મુખ્ય વાદ્ય તરીકે પ્રયોગ પણ બહુ સહજ બની રહેતો. 

જહાંવાલે હમેં દુનિયામેં ક્યોં પૈદા કિયા તુને  - લતા મંગેશકર 

 લ મિઝરેબલ્સ જેવી કરૂણ વાર્તા પર આધારિત ફિલ્મમાં પાત્રોને ભાગે પણ કટઃઅણાઈઓનો પાર તો ન જ હોય. આપણી ફિલ્મોમાં આ પરિસ્થિતિ પરમેશ્વરને ફરિયાદ કરવા માટેનું ગીત રજુ કરવા માટે બહુ આદર્શ કારણ બની રહે છે.

મતવાલે ઓ મતવાલે નૈન કે તીર ખા લે .... દિલમેં દર્દ બસા લે - શમશાદ બેગમ, લતા મંગેશકર 

એક વૈભવશાળી રેસ્તરાંમાં ચાલી રહેલ સ્ટેજ શૉની સાથે સાથે ફિલ્મના પ્લૉટનાં ભેદભર્યા દૃશ્યો ભજવતાં હોય એ હિંદી ફિલ્મોમાં અસામાન્ય ઘટના નથી. અહીં એ પરિસ્થિતિમાં શમશાદ બેગમને લતા મંગેશકરના સ્વર વૈવિધ્યનો લાભ.લઈને બે અલગ મુડનાં ગીતોનું સંયોજન કરવાનો પ્રયોગ કરી લેવાયો છે. 

મેરા ભોલા બાલમ જી કી બતીયા હો રામ કસમ ન જાને - મુબારક બેગમ

ફિલ્મમાં ન સમાવાયા છતાં મુબારક બેગમનું આ સૉલો ગીત આજે પણ  સાંભળવા મળી શકે છે એ ખરેખર બહુ સાનંદ આશ્ચર્ય બાબત છે. 

મેરી આંખો કે તારે અય દિલ કે સહારે મૈં તેરે સદ્ક઼ે - લતા મંગેશકર 

ફિલ્મોમાં હાલરડાંના પ્રકારને માનાં સંતાન પ્રત્યેના પ્રેમથી ય વધારે લડાવાયો છે. 

મેરી જાન તુમ ગૈર કો પાન ખીલાયા ન કરો - મોહમ્મ્દ રફી, ગીતા દત્ત 

રૂસણા મનામણામાં પણ પોતાના સિવાય કોઈ અન્ય પુરુષને પાનવાળી પ્રેમિકા પાન ખવડાવે એની ઈર્ષ્યા થાય ખરી ! 

ન કર પાપ દુનિયામેં નાદાન બન કે દીખા દે ઝમાને કો ઇન્સાન બન કે - મન્ના ડે 

બેકગ્રાઉન્ડ ગીત વડે  પરદા પરના અભિનેતા(ત્રી)ને હતોત્સાહ ન થવાની કે સત્કાર્યનો માર્ગ ન છોડવાની શીખ આપવી એ પણ ફિલ્મનાં ગીતોની પ્રખ્યાત રસમ હતી.

 

નૌજવાનો .... ભારતકી તક઼દીર બના દો - મોહમ્મ્દ રફી

એ યોગાનુયોગ હશે કે શરૂઆતની ફિલ્મોથી જ દેશપ્રેમનાં ગીતો પર્દા પર ગાવાને પરિણામે જ સુનિલ દત્ત પોતાની અભિનય કારકિર્દી પછી રાજકારણમાં પણ દેશપ્રેમની ભાવના પ્રજ્વલિત રાખી શક્યા ! 

શિકાયત ક્યા કરૂં કે દોનો તરફ ગમ કા ફસાના હૈ - લતા મંગેશકર 

નિમ્મી જેવાં સૌંદર્યવાન અને પ્રતિભાવાન અભિનેત્રીને કરૂણ પાત્રોમાં એવાં જડબેસલાક ફીટ કરી દીધેલાં કે તેમને બહુ ઉત્તમ કક્ષાનાં કરૂણ ગીતો આપીને મનાવી લેવાતાં હશે ! 

યે બહારોં કા યે સુહાના સમા અબ તો સુન લિજિયે પ્યારકી દાસ્તાં - લતા મંગેશકર, મોહમ્મદ રફી 

નિમ્મીને ભાગે આનંદનું ગીત ગવાતું જોઈને પ્રેક્ષકોને કઠે નહીં એટલે એમને ડબલ રોલમાં બતાવ્યાં હશે ? 

૧૯૫૫ના વર્ષ માટે ગુલામે સંગીતબદ્ધ કરેલી ત્રીજી ફિલ્મ 'સિતારા'નાં ગીતો આપણે આપણી આ શ્રેણીના હવે પછીના હપ્તામાં સાંભળીશું. 

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગોત્સવ - સંપુટ # ૧૪ – મણકો : ૨_૨૦૨૬

 

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વના બ્લૉગોત્સવના ૧૪ મા સંપુટના મણકા - ૨_૨૦૨૬માં આપનું સ્વાગત છે.

આજના અંકમાં અંજલિઓ અને યાદોને સાંકળતા લેખો  તરફ વળીશું  –

Love is Bliss - ડી પી રંગન પ્રેમસંબંધનાં ગીતોને યાદ કરીને વેલેન્ટાઈ ડેની શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે. 

What is it about Noor Jehan’s ‘Neher wale pul’ that refuses to age? - Suanshu Khurana - ૨૦૨૬ના ડિજિટલ વિશ્વમાં જેન ઝીને પણ નુરજહાંનું ૧૯૫૨ની પાકિસ્તાની ફિલ્મ દુપટ્ટાનું ગીત નેહરવાલે પુલ એટલું જ સ્પર્શે છે કારણકે એ એક ગીત તરીકે નહીં પણ એક ભાવ તરીકે રચાયું છે.

Mehefil Mein Meri O P Nayyar’s Birth Centenary ની ઉજવણી ઓપી નય્યરે Geeta Dutt, Asha Bhosle, Rafi, Shamshabad Begum, Kishore Kumar, અને Mahendra Kapoor જેવા ગાયકોનાં ગીતોને યાદ કરીને કરી. આ ઉપરાંત પણ ઓ પી નય્યરે ૩૦+ગાયકો સાથે કામ કર્યું બીજા અને છેલ્લા ભાગમાં ઓ પી નય્યરે જીએમ દુર્રાની, ભુપિન્દર, મીનુ પુરુષોત્તમ, કમલ બારોટ, બલબીર, કૃષ્ણા કલ્લે, ઉષા તોમોતી, બદરી પવાર/ શંકર દાસગુપ્તા, ઇષા ખન્ના, વાણી જયરામ, ઉત્તરા કેળકર, પુષ્પા પઘધરે, દિલરાજ કૌર, અનુરાધા પૌરવાલ, એસ જાનકી / એસ પી બાલાસુબ્રમણીયમ, કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિ, અમિત કુમાર, મોહમ્મદ અઝીઝ અને રંજના જોગળેકર સાથે રચેલાં ગીતોની નોંધ લીધી છે.

Kashmir ki Kali: The Shakti Samanta-OP Nayyar blockbuster - એક ફિલ્મ, આઠ ગીત, દ્વારા બે સર્જકોએ એક યાદગાર સર્જન કર્યું, 

Ghazal King Jagjit Singhji's thoughtful creations are revisited on birth anniversary - જગજીત સિંઘની આગવી ગાયકીએ તેમનાં ગીતોને અમર બનાવી દીધાં છે.

नलिनी जयवंत – प्यार, स्टारडम और गुमनाम मौत - '૪૦ અને '૫૦ના દાયકામાં રૂપેરી પરદા પર પોતાનાં સૌંદર્ય અને અભિનય વડે તેમની ભુરકી છવાઈ ગઈ હતી. પછી અચાનક જ સક્રિય કારકિર્દી સમેટી લીધી. જેટલી તેમની ફિલ્મો નાટકીય હતી એટલું જ તેમનું જીવન પણ નાટકીય રહ્યું.

Nalini Jaywant: Love, Stardom & The Untold Story of a Golden Era Diva | 100th Birth Anniversary

ઇન્ડિયન એક્ષપ્રેસનાં Sampada Sharma નાં અઠવાડીક કોલમ, Bollywood Rewind, ના લેખો –

• ·       Decades before cancel culture, Madhubala survived an orchestrated smear campaign with a loaded gun and armed guards - જાહેર સંબંધોના પ્રસારની યુદ્ધજનક પ્રચારશૈલીના સ્મય પહેલાં પણ મધુબાલા પર કાદવ ઉછાળવાની રમતને કારણે મધુબાલા પોતાની સાથે પિસ્તોલ રાખતાં .

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો ના ૧૧મા સંસ્કરણના ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ના તલત મહેમૂદનાં યુગલ ગીતો:  આશા ભોસલે સાથે - ૧૯૫૭-૧૯૫૮ નાં ગીતોને યાદ કર્યાં. તલત મહેમૂદના જન્મ દિવસના મહિનામાં તેમનાં ગીતોને યાદ કરવાના આપણા ઉપક્રમમાં આપણે ઓછાં સાભળવા મળતાં તલત મહેમૂદનાં યુગલ ગીતોની સફરની કેડી પકડી છે. તે અનુસાર, આપણે

૨૦૧૭માં તલત મહેમૂદનાં વિસારે પડેલાં કેટલાંક યુગલ ગીતો

૨૦૧૮માં તલત મહેમૂદ: ઓછો સંગાથ થયેલાં સહકલાકારો સાથેનાં યુગલ ગીતો

૨૦૧૯માં તલત મહમુદનાં મુબારક બેગમ અને મધુબાલા ઝવેરી સાથેનાં યુગલ ગીતો,

૨૦૨૦માં તલત મહેમૂદનાં યુગલ ગીતો - ગીતા (રોય) દત્ત સાથે - ૧૯૫૦થી ૧૯૫૨, 

૨૦૨૧માં તલત મહેમૂદનાં યુગલ ગીતો  ગીતા દત્ત સાથે - ૧૯૫૪ થી ૧૯૫૭,

૨૦૨૨માં તલત મહેમૂદ અને શમશાદ બેગમનાં યુગલ ગીતો અને

૨૦૨૩માં તલત મહેમૂદ અને આશા ભોસલેનાં વર્ષ ૧૯૫૧, ૧૯૫૨ અંને ૧૯૫૩નાં યુગલ ગીતો,

૨૦૨૪માં તલત મહેમૂદ અને આશા ભોસલેનાં વર્ષ ૧૯૫૪ અંને ૧૯૫૫નાં યુગલ ગીતો, અને

૨૦૨૫માં તલત મહેમૂદ અને આશા ભોસલેનાં વર્ષ ૧૯૫૬નાં યુગલ ગીતો

સાંભળ્યાં છે

હવે નજર કરીએ અન્ય વિષયો પરના કેટલાક લેખો પર –

Forgotten Artists of Early Cinema and The Same Name Confusion Book 5

Author: Arunkumar Deshmukh
Publisher: Professor toofaani publishers, East Lansing, MI, USA
Price (Pothi.com): ₹599 plus shipping (Paperback)
Copyright: © Arunkumar Deshmukh | Pages: 146

Finally Found: The Other Song (a documentary by Saba Dewan) - a documentary film referred to in a post “Nazir Lagi Tore Bangle Par” and Zarina Begum. આ લેખમાં ઉલ્લેખ છે એ  a mujra sung by Asha Bhosle જે નલીની જયવંત ફિલ્મ કાલા પાની (૧૯૬૦) માટે પરદા પર ગાયું હતું. ઝરીના બેગમ તો કદાચ કાલા પાની કરતાં પહેલેથી જ આ ગીત પર નૃત્ય કરતાં હતાં. 

Love Triangle Songs માં સામાન્ય રીતે ત્રણ પાત્રો હોય - બે હીરો અને એક હીરોઈન કે બે હીરોઈન અને એક હીરો. પણ જ્યારે ચોથું પાત્ર દાખલ થાય ત્યારે त्रिकोण का चौथा कोण બને. અ અને બ કને પ્રેમ કરતા હોય પણ ડ અ કે બને પ્રેમ કરતું હોય એવી મુશ્કેલ સ્થિતિ સર્જાય. અહીં રજૂ થયેલાં ગીતોમાં ત્રણેય પાત્રો પરદા પર દેખાતાં હોય એ આવશ્યક શરત રાખેલ છે. તે ઉપરાંત ત્રણેય પાત્રો કુંવારાં હોય એ પણ આવશ્યક ગણ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, ન આદમીકા કોઈ ભરોસા - આદમી (૧૯૬૮) - મોહમ્મદ રફી -ગીતકારઃ શકીલ બદાયુની - સંગીતઃ નૌશાદ. ફિલ્મમાં દિલીપ કુમાર વહીદા રહેમાનને પરણે છે અને સિમ્મી મનોજ કુમારને. મજાની વાત એ છે કે આ ગીત, સાવ જ અલગ ઢબમાં મહેન્દ્ર કપુરે પણ ગાયું છે. 

અને હવે વિવિધ વિષયો પરની નિયમિત શ્રેણીઓના લેખો તરફ નજર કરીએ:

ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬માં વેબ ગુર્જરી પર 'ફિલ્મ સંગીતની સફર'માં પ્રકાશિત થયેલા લેખો:

એક કલાકાર: ગાયકો એકથી વધુ [૪]

બીરેન કોઠારીની ફિલ્મનાં ક્રેડીટ ટાઈટલ્સ સાથે વાગતાં તલાશ (૧૯૬૯) નાં ટાઈટલ ગીતને રજૂ કરે છે.

વાદ્યવિશેષ શ્રેણીમાં પિયૂષ પંડ્યા અને બીરેન કોઠારી આ મહિને તાલવાદ્યો  (૪) ઢોલકી,નાળ અને માદલ ને  લગતાં યાદગાર ગીતોને રજૂ કરે છે..

દિપક સોલીયાની શ્રેણી 'ધિક્કારનાં ગીતો' માં દ્વેષ જ્યારે ગુસ્સા ને બદલે ઠંડકથી વ્યક્ત કરવામાં આવે ત્યારે પણ દઝાડી જ શકે. કહે છે ને કે ઠંડા ચાબખા વધુ વાગે.

આ બ્લૉગોત્સવના દરેક અંકના અંતમાં આપણે આજના અંકમાં ઉલ્લેખાયેલ કોઈ પણ પોસ્ટ સાથે સંકળાયેલ હોય એવાં મોહમ્મદ રફીનાં ગીત યાદ કરતાં હોઈએ છીએ. ૨૦૨૬માં આપણે ઓ પી નય્યર રચિત  મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીતો યાદ કરીશું. હમણાં મોહમ્મદ રફીએ આશા ભોસલે સાથે ગાયેલાં ઓ પી નય્યર નાં યુગલ ગીતો સાંભળી રહ્યાં છીએ. ......

જાન-એ-જિગર યું હી હોતા રહા ઈશારા તેરા - મુજ઼રિમ (૧૯૫૮) - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી 

રાત ભર કા હૈ મહેમાં અંધેરા - સોને કી ચીડીયા (૧૯૫૮) - ગીતકારઃ સાહિર લુધીયાનવી 

આ ગીત મોહમ્મદ રફીના સૉલો સ્વરમાં પણ છે.