હસરત જયપુરી - શંકર
જયકિશન સિવાયના સંગીતકારો માટે લખેલાં ગીતો : ૧૯૬૩ - ૨
હસરત જયપુરીએ રચેલાં ઓછાં સાંભળવા મળતાં ગીતો આપણે ખાસ કરીને આપણે દર એપ્રિલ મહિનામાં વર્ષ ૨૦૧૭થી શરૂ કરીને સાંભળતાં રહ્યાં છીએ.
અત્યાર સુધી આપણે
૨૦૧૭માં
૧૯૫૦થી ૧૯૫૩નાં વર્ષોનાં,
૨૦૧૮માં ૧૯૫૩થી ૧૯૫૫નાં વર્ષોનાં,
૨૦૧૯માં
૧૯૫૬ અને ૧૯૫૭નાં વર્ષોનાં,
૨૦૨૦માં
૧૯૫૮નાં વર્ષનાં, ,
૨૦૨૧માં ૧૯૫૯નાં વર્ષનાં,
૨૦૨૨માં ૧૯૬૦નાં વર્ષનાં
૨૦૨૩માં ૧૯૬૧નાં વર્ષનો
ભાગ ૧
૨૦૨૪માં ૧૯૬૧ના
વર્ષનો ભાગ ૨ , અને
૨૦૨૫માં ૧૯૬૩ના વર્ષનો
ભાગ ૧
નાં ગીતો સાંભળ્યાં.
૧૯૬૩માં હસરત જયપુરીએ શંકર જયકિશન સિવાય અન્ય
ત્રણ સંગીતકારો સાથે ગીત રચનાઓ કરી. તે પૈકી સરદાર મલિક સાથે 'બચપન'નાં ગીતો આપણે ગતાંકમાં સાંભળ્યાં. આજના અંકમાં હસરત જયપુરીએ રામલાલના
સંગાથમાં લખેલાં 'સેહરા'નાં ગીતોની યાદ તાજી કરીશું.
સેહરા (૧૯૬૩)
રામલાલ શરણાઈ અને વાંસળી વાદક તરીકે ફિલ્મ સંગીતમાં
બહુ સન્માનભર્યું સ્થાન ભોગવે છે. જોકે સ્વતંત્ર સંગીતકાર તરીકે તેમને પહેલવહેલી
તક 'સેહરા' માટે મળી. એ સિવાય તેમના ફાળે બીજી એક જ ફિલ્મ - ગીત ગાયા પથ્થરોને (૧૯૬૪) -નું સંગીત
નિદર્શન આવ્યું. બન્ને ફિલ્મો વ્હી શાંતારામે તેમની ફિલ્મનિર્માણ સંસ્થા રાજકમલ કલામંદિર હેઠળ કરી હતી
અને બન્ને ફિલ્મોનાં ગીતો પણ હસરત જયપુરીએ જ લખ્યાં છે.
આડવાત:
આ પહેલાં ૧૯૪૮માં પણ 'સેહરા' શીર્ષક હેઠળ ફિલ્મ બની હતી, જેનું સંગીત
એસ મોહિન્દરે આપ્યું હતું અને ગીતો એસ પ્રતાપ, ભગવત દત્ત મિશ્રા અને સુરજીત સિંહે લખ્યાં
હતાં.
પંખ હોતે તો ઉડ આતી રે તુઝે દિલ કા દાગ દિખલાતી રે - લતા મંગેશકર
કળાનાં વિવિધ સ્વરૂપોને વણી લઈને સંધ્યાનાં
નૃત્ય ગીતોનું ફિલ્માંકન કરવું એ વ્હી શાંતારામની આગવી શૈલી બની ગઈ હતી.
આડવાત:
સંધ્યાની (જુનિયર) સહિયર તરીકે મુમતાઝ ગીતમાં
જોઈ શકાય છે.
તક઼દીર કા ફસાના જા કર કિસે સુનાએ
આ ગીત મોહમ્મદ રફી અને લતા મંગેશકરનાં અલગ અલગ
સૉલો ગીતો તરીકે ફિલ્મમાં લેવાયું છે.
શરણાઈના સુરોના અદ્ભૂત પ્રયોગો સાથે પુરુષ
સૉલો ગીતને અનુરૂપ એવા બધા સાજ શણગાર મોહમ્મદ રફીનાં સંસ્કરણમાં બહુ સહજ રીતે વણી
લેવાયા છે.
લતા મંગેશકરનાં સંસ્કરણની રજૂઆત ઘણી અલગ પડે છે. સામાન્યપણે પુરુષ અને સ્ત્રી સ્વરનાં જોડીયાં સૉલો સંસ્કરણોમાં પુરુષ સ્વરનું સંસ્કરણ વધારે ધ્યાન ખેંચતું હોય એવું જોવા મળતું હોય છે. પ્રસ્તુત સંસ્કરણમાં લતા મંગેશકરનું સંસ્કરણ, ગાયકી શૈલી અને બારીકીઓ, વાદ્યસજ્જાના અભિનવ પ્રયોગો જેવા માપદંડોમાં ક્યાંય ઊણું પડતું નથી જણાતું. હસરત જયપુરીએ પણ પોતાની ઓળખ સમી સાખી પણ ઉમેરી છે:
ઉજડ ગયા હૈ મુહહબ્બતમેં
ઝિંદગીકા ચમન
સિતારે હૈ મેરી દુનિયા કે
આંસુ કે કફન
રામલાલે સાવ જ અનોખી ઢબમાં આ ગીતની બાંધણી કરી છે. મોહમ્મદ રફીએ આટલી 'વિચિત્ર' જણાતી ધુનને પણ બહુ જ સહજતાપૂર્વક ગાઈ બતાવી છે.
જા જા જા રે તુઝે હમ જાન ગયે - મોહમ્મદ રફી, લતા મંગેશકર
હસરત જયપુરીની સાખી અને અને બે પ્રેમીઓની મીઠી છેડછાડનાં બધાં જ અંગોથી સજ્જ આ યુગલ ગીત હિંદી ફિલ્મનાં યુગલ ગીતોમાં આગવું સ્થાન ધરાવે છે,
કલી કબ તક છુપેગી
એક ભંવરેકી નિગાહોંસે
ચમક જાતી હૈ બીજલી
ખુદ હી ઈન ગહરી
ઘટાઓંસે
બરસ પડતી હૈ શબનમ
આપ હી ઠંડી ફિઝાઓંસે
તુમ તો પ્યાર હો ઓ સજની, મુઝે તુમસે પ્યારા ઔર ન કોઈ - મોહમ્મદ રફી, લતા મંગેશકર
એક હજુ પણ વધારે કર્ણપ્રીય યુગલ ગીત . આ ગીતમાં આ પહેલાંના યુગલ ગીત જેવી કોઈ નાટ્યાત્મકતાઓ નથી, પણ બહુ જ સમૃદ્ધ વાદ્યસજ્જા, એકદમ પ્રવાહીમય ઉતાર
ચડાવમાં વહેતા સુર અને શાસ્ત્રીય વાદ્યો સાથે સમુહ ગાનનું અદ્ભૂત સંમિશ્રણ યુગલ ગીતને સદાસ્મરણીય બનાવી રહે છે.
હમ હૈ નશે મેં - આશા ભોસલે, કોરસ
પોતાના પ્રેમીને બંદી બનાવી બેઠેલાઓ પાસેથી કેદની કુંચી કઢાવી લેવાનાં મિશન રૂપે મોંએ સાવ પાતળો પરદો લગાવેલી સંધ્યા આ નશીલાં નૃત્ય ગીતની રજૂઆતનો આશરો લે છે. ગીતની રચના, તાલ વાદ્યો અને ગીતની ગાયકી જેવાં સંગીતનાં દરેક અંગમાં રામલાલની પ્રતિભાની ગહરાઈ અને વિશાળતા વણાઈ રહે છે.
ન ઘર તેરા ન ઘર મેરા - હેમંત કુમાર
ફિલ્મની અંતોક્તિનાં સ્વરૂપે આ ટુકડો પ્રયોજાયેલો હોય એવું જણાય છે.
શંકર જયકિશન સિવાય હસરત જયપુરીએ વર્ષ ૧૯૬૩ માટે હજુ એક વધારે ફિલ્મ, તેરે ઘર કે સામને, માટે ગીતો લખ્યાં છે, જેની વાત આ શ્રેણીના હવે પછીના અંકમાં કરીશું .....
આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.
નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના
પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે.
