રૂપરેખા અને પ્રસ્તુતી: બીરેન કોઠારી અને ઉર્વીશ કોઠારી
૨૩
મે ૨૦૨૬
લેખ
સંકલનઃ અશોક વૈષ્ણવ
નોંધઃ તીરછા અક્ષરોમાંનું લખાણ
લેખ સંકલનકારનાં મતવ્ય દર્શાવે છે.
જૂનાં ગીતોના સાર્થક જલસાની શ્રેણી 'રંગત' હેઠળ ના ત્રીજા મણકાનો વિષય હતોઃ
રંગત
- ૩માં 'આ પણ આશા' વિશેની વાત કરતાં કરતાં આપણે
જોયું કે શરૂઆતનાં
વર્ષોમાં આશા ભોસલે તેમનાં સમકાલીનોની સરખામણીમાં પોતાનું સ્થાન જમાવી રહ્યાં હતાં
ત્યારે તેમનાં ગાયનમાં કયા પ્રકારે વૈવિધ્ય મહત્વનાં સ્થાને રહ્યું. તે પછી આપણે આશા
ભોસલે અને એસ ડી બર્મનના સહકાર્યનાં એક બહુ જ મહત્વનાં પ્રકરણ વિશે પણ વાત
કરી.
આશા ભોસલેનાં ગાયન વૈવિધ્યના રંગપટમાં અનેક રંગો છે અને
એ દરેક રંગોમાં પણ અનેકવિધ આભાઓ દૃશ્યમાન થતી રહે છે. મજાની વાત એ છે કે આ બહુરંગી
વૈવિધ્ય દરેક સંગીતકારનાં સર્જનમાં હજુ વધારે રગોમાં નીખરતું જોવા મળે છે.
અહીં આશા ભોસલેના એ રંગપટમાંથી કેટલાક ચુંટૅલા રંગો અહીં
રજૂ કરેલ છે:
આશા ભોસલેની કવ્વાલીની ગાયકી આમ તો ઘણાં ગાયકોની વચ્ચે
પણ ધ્યાન ખેંચ્યા વિના ન રહે. અહીં આશા ભોસલેની કવ્વાલીઓની પ્રસ્તુતીની શૈલીને ઉજાગર કરતી એક ખુબ જાણીતી રચનાને સાંભળીએ -
નિગાહેં મિલાને
કો જી ચાહતા હૈ - દિલ હી તો હૈ (૧૯૬૩) - કોરસ સાથે -
ગીતકારઃ સાહિર લુધીયાનવી - સંગીતઃ રોશન
સાંસ્કૃતિક મૂળને કારણે કદાચ ભારે સ્ત્રી સ્વર સાથે
વધારે સંકળાયેલ મનાતો એવો બીજો એક પ્રકાર 'મુજરા' ગીતોનો છે.
આશા ભોસલેના સ્વરમાં ગવાયેલ મુજરા ગીતો તો મુજરા ગીતોના જ એક અલગ, આગવા, ઉપપ્રકાર,
તરીકે ફિલ્મ સંગીતમાં સ્થાન પામે છે..
નઝર લાગી રાજા
તોરે બંગલે પર - કાલા પાની (૧૯૫૮) - ગીતકારઃ મજરૂહ
સુલ્તાનપુરી - સંગીતઃ એસ ડી બર્મન
[હાથી અને ઘોડા વચ્ચે સરખામણી ન કરવી જોઈએ
એ ભલી ભાંતિ સમજવા છતાં એસ ડી બર્મને લતા મંગેશકરના સ્વરમાં રચેલ, બેનઝીર (૧૯૬૪) માટેના મુજરાઓ - બહારોંકી મેહફિલ
સુહાની રહેગી કે હુસ્ન કી બહારેં
લિયે આયે થે સનમ - યાદ કરવાની
લાલચ રોકી નથી શકાતી.]
બેદર્દી મોરે
સૈંયા - ચૌદહવી કા ચાંદ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ શકીલ બદાયુની - સંગીતઃ
રવિ
દિલકી કહાની રંગ
લાયી હૈ - ચૌદહવી કા ચાંદ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ શકીલ
બદાયુની - સંગીતઃ રવિ
સાક઼ીયા આજ મુઝે
નીંદ નહીં આયેગી - સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ (૧૯૬૨) - ગીતકારઃ
શકીલ બદાયુની - સંગીતઃ હેમંત કુમાર
આશાની ભોસલેની સક્રિય કારકિર્દીનાં શરૂઆતનાં ઘણાં વર્ષો
સુધી સ્ત્રી - સ્ત્રી યુગલ ગીતો માટે સ્વાભાવિક છે કે તેમને જુનિયર ગાયિકાનું
સ્થાન મળતું, પરંતુ, આશા ભોસલેએ, બહુ થોડા સમયમાં, પોતાની મહેનત અને આવડત દ્વારા
સ્ત્રી સ્ત્રી યુગલ ગીતોની અદાયગીમાં પણ પોતાનું સ્થાન સુનિશ્ચિત કરી લીધું. આશા
ભોસલેનાં સ્ત્રી સ્ત્રી યુગલ ગીતોમાં તેમનાં લતા મંગેશકર સાથેનાં યુગલ ગીતો મહત્વ
આગવું જ રહ્યું છે. અહીં એક એવું યુગલ ગીત રજૂ કરેલ છે જે સ્ત્રી સ્ત્રી (લતા -
આશા) યુગલ ગીતોમાં એક ઉચ્ચ સ્તરના માપદંડ તરીકે મૂલવાય છે -
ઓ ચાંદ જહાં વો
જાયે તુ ભી સાથ ચલે જાના - શારદા (૧૯૫૭) - ગીતકારઃ રાજેન્દ્ર
કૃષ્ણ - સંગીતઃ સી રામચંદ્ર
સી રામચંદ્રની ગણના પણ લતા મંગેશકરનાં ગીતોના રચનારા
સંગીત દિગ્દર્શકોમાં થતી. પરંતુ, એ બન્નેના સંબંધમાં પણ ખટાશ ઊભી થવાનો
લાભ હિંદી ફિલ્મ સંગીતને આશા ભોસલેનાં સ્વરની નવી જ ખુબીના સ્વરૂપે સાંભળવા મળ્યો
-
આધા હૈ ચંદ્રમા
રાત આધી - નવરંગ (૧૯૫૮) - મહેન્દ્ર કપુર સાથે -
ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ સી રામચંદ્ર
શીતળ ચાંદનીમાં
પ્રિયતમના પ્રેમમાં તરભોળ પ્રેમિકા સ્વરૂપે
અર્રે જા રે હટ
નટખટ છેડ ન મેરા ઘુંઘટ કે હટકે દુંગી ગાલી રે - નવરંગ (૧૯૫૮) - મહેન્દ્ર કપુર સાથે - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ સી રામચંદ્ર
હોળીના રંગરંગીન
વાતાવરણમાં નટખટ ખુમારી સાથે પેમના ફાગ ખેલતી પ્રેમિકા
કારી કારી
અંધિયારી સી રાતમેં - નવરંગ (૧૯૫૮) - મહેન્દ્ર કપુર સાથે -
ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ સી રામચંદ્ર
અંધારી રાતમાં
અભિસારે નીકળેલી પ્રેમિકાનો થનગનાટ...
તુ છુપી હૈ કહાં - નવરંગ (૧૯૫૮) - મન્ના ડે સાથે - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ સી રામચંદ્ર
પ્રિયતમની પ્રેમિકા માટેની ખોજની તડપને પુરી કરીને મિલન માટે
વ્યાકુળ પ્રેમિકા સ્વરૂપે …
આ દિલ સે દિલ
મિલા લે ઓ રસિયા આજા ગલે લગા લે - નવરંગ (૧૯૫૮) - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ -
સંગીતઃ સી રામચંદ્ર
રાજ દરબારમાં નૃત્યાંગનાના પરિવેશમાં ..... પોતાના
નૈસર્ગિક સ્વરથી અડધોએક સુર ઉંચા સુરમાં પણ આશા ભોસલે તેમનું સહજ માધુર્ય જાળવી
રહે છે.
સ્ત્રી અદાકારાઓ માત્ર ક્લબનાં નૃત્યોમાં કે મોહિનીના
સ્વાંગમાં જ શરાબના નશામાં હોય કે દેખાય. ગીતોના આ પ્રકાર માટે સ્વર આશા ભોસલેનો હોય
એમ જ માની શકાય ...
હમ હૈ નશે મેં - સેહરા (૧૯૬૩) - સમુહ ગાન સાથે - ગીતકારઃ હસરત જયપુરી - સંગીતઃ રામલાલ
આ સ્વપ્ન ગીતનાં રેકોર્ડીંગમાં તકનીકી સહાય લેવાઈ હોય એ
સ્વાભાવિક છે. પરંતુ આશા ભોસલેની ગીતની અદાયગી આપણને પણ સ્વપ્નમય કરી મુકે છે.
તેરે ખયાલોમેં
હમ તેરી બાહોંમેં હમ - ગીત ગાયા પત્થરોંને (૧૯૬૪) - ગીતકારઃ
હસરત જયપુરી - સંગીતઃ રામલાલ
આશા
ભોસલેએ કિશોર કુમારની આગવી શૈલીનું દ્યોતક 'યોડેલીંગ'
પણ કર્યું છે, અને તે પણ હિંદી ફિલ્મોમાં સૌ પ્રથમવાર
યોડેલીંગ પ્રયોજાયું હોવાનું શ્રેય મળેલાં ગીતમાં. એટલું જ નહીં, ગીતના અંતમાં બન્ને જણાએ યોડેલીંગની
જુગલબંધી પણ કરી હતી.
એક દો તીન ચાર - મુક્ક઼દર (૧૯૫૦) - કિશોર કુમાર સાથે - ગીતકારઃ ભરત વ્યાસ - સંગીતઃ જેમ્સ
સીંગ
અને યોડેલીંગમાં પણ પાછું વૈવિધ્ય પણ કરી બતાવ્યું....
અય ભોલા ભાલા મન
મેરા - ઝૂમરૂ (૧૯૬૧) - કિશોર કુમાર સાથે - ગીતકારઃ મજરૂહ
સુલ્તાનપુરી - સંગીતઃ કિશોર કુમાર
આશા ભોસલેનાં એસ ડી બર્મન કે આર ડી બર્મન રચિત યુગલ ગીતો
સિવાયનાં યુગલ ગીતોની પણ એક આગવી દુનિયા છે. એવાં ગીતો પૈકી એવું એક નિર્મળ
રોમાંસની અભિવ્યક્તિનું આ યુગલ ગીત સદાબહાર રહ્યું છે -
યે રાતેં યે
મૌસમ નદીકા કિનારા યે ચંચલ હવા - દિલ્લી કા ઠગ (૧૯૫૮) - કિશોર કુમાર
સાથે - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ રવિ
આશા ભોસલેનાં અન્ય ગાયકો સાથેનાં, અલગ અલગ સંગીતકારો દ્વારા રચાયેલાં, યુગલ ગીતો તેમની નૈસર્ગિક
પ્રતિભામાંથી નીપજતી અને સખત અભ્યાસ દ્વારા ઘડાયેલી તેમની વિશાળ રેન્જને રજૂ કરે
છે-
દિલ-એ-નાદાન
જમાને મેં - મસ્તકલંદર (૧૯૫૫) - તલત મહમૂદ સાથે -
ગીતકારઃ અસ્દ ભોપાલી - સંગીતઃ હંસરાજ બહલ
ફિર ન કિજે મેરી
ગુસ્તાખ નિગાહોંકા ગીલા દેખિયે આપને ફિર પ્યાર સે દેખા મુઝકો - ફિર સુબહ હોગી (૧૯૫૮) - મુકેશ સાથે - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવ) - સંગીતઃ
ખય્યામ
ઓ કલી અનારકી ના
ઇતના સતાઓ - છોટી બહેન (૧૯૫૯) - મન્ના ડે સાથે - ગીતકારઃ હસરત
જયપુરી - સંગીતઃ શંકર જયકિશન
ઢલતી જાય રાત કહ
લે દિલકી બાત - રઝીઆ સુલ્તાના (૧૯૬૧) - મોહમ્મદ રફી
સાથે - ગીતકારઃ આનંદ બક્ષી - સંગીતઃ લછ્છીરામ
ઈન હવાઓંમેં ઈન
ફિઝાઓંમેં તુઝકો મેરા પ્યાર પુકારે - ગુમરાહ (૧૯૬૩) -
મહેન્દ્ર કપુર સાથે - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવી - સંગીતઃ રવિ
કરૂણ ભાવનાં ગીતોની અદાયગીમાં પણ આશા ભોસલે એટલાં જ
ભાવવિભોર અનુભવાતાં
ઠંડી ઠંડી પવનકી
ફુહાર - જાગતે રહો (૧૯૫૭) ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ સલીલ ચૌધરી
જહાંંમેં ઐસા
કૌન હૈ કે જિસકો ગમ મિલા નહીં - હમ દોનો (૧૯૬૧) - ગીતકારઃ સાહિર
લુધીયાનવી - સંગીતઃ જયદેવ
અબ કે બરસ ભેજ
ભૈયાકો બાબુલ - બંદિની (૧૯૬૩) - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર -
સંગીતઃ એસ ડી બર્મન
પથ ભુલા આયા ઈક
મુસાફિર - દુર ગગનકી છાંવમેં (૧૯૬૧) - ગીતકાર્ઃ
શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ કિશોર કુમાર
ખોયા ખોયા ચંદા
ખોયે ખોયે તારે - દુર ગગનકી છાંવમેં (૧૯૬૧) - ગીતકાર્ઃ
શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ કિશોર કુમાર
આ ગીતોની બાજુમાં આશા ભોસલેનાં આનંદ અને ખુશીનાં ગીતો
સાંભળ્યા પછી આશા ભોસલેની રેન્જનાં વૈવિધ્યનો પુરેપુરો અંદાજ આવી જવામાં કંઈ બાકી
નહીં રહે -
ભંવરા બડા નાદાન
બગીયનકા મહેમાન - સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ (૧૯૬૨) - ગીતકારઃ
શકીલ બદાયુની - સંગીતઃ હેમંત કુમાર
બાગમેં કલી ખીલી
ભંવરા નહીં આયા - ચંદા ઔર બીજલી (૧૯૬૫) - ગીતકારઃ
શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ સલીલ ચૌધરી
ગીતોની યાદી તો ખૂટે તેમ જ નથી, પણ આઈયે મેહરબાં કે દમ મારો દમ વાળાં આશા
આ પણ છે એટલું દર્શાવવા માટે આટલાં ગીતો પુરતાં નથી?
Disclaimer:
The song links have been embedded from the YouTube only for the
listening pleasure of music lovers. This blog claims no copyright over these
songs, which vests with the respective copyright holders
