તનય (તાદાત્મ્ય વૈષ્ણવ) – પાંચમી પેઢીનો છડીદાર

 

પ્રાણલાલ વાઘજી વૈષ્ણવ અને રેવાકુંવર પ્રાણલાલ વૈષ્ણવથી શરૂ થતી વૈષ્ણવ વંશાવળીની હું અને સુસ્મિતા (અશોક વૈષ્ણવ) ત્રીજી પેઢી, અને તાદાત્મ્ય (અશોક વૈષ્ણવ) અને ભુમિકા (તાદાત્મ્ય વૈષ્ણવ)નો પુત્ર, તનય (જન્મઃ ૬ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬) એ ત્રીજી પેઢીની ત્રીજી પેઢી. આમ મારાં આ સંસ્મરણો વૈષ્ણવ વંશાવળીની પાંચમી પેઢીના છડીદાર, તનય,નાં વર્તમાનની યાદોનો ચિતાર છે.

જોકે અમારા (એક માત્ર) પૌત્ર તરીકે તનયનાં સંસ્મરણોનાં તાજાં કરી શકાય એવાં વર્તમાનની યાદૉ મમળવાનું સૌભાગ્ય મળવું, એ જ અમારાં જીવનની એક બહુ બડભાગી ક્ષણ છે, એમ કહેવું એ તો સ્વાભાવિક જ છે.

જોકે તનય વૈષ્ણવ વંશાવળીની ૨૧મી સદીનો છડીદાર છે એ કથન પણ બહુ સીધી સાદી હકીકતનું જ બયાન છે. (વૈષ્ણવ વંશાવળીની બીજી પેઢીનાં સૌથી પહેલાં પ્રતિનિધિઓ) કમળભાઈ પ્રાણલાલ વૈષ્ણવ અને પ્રવીણા કમળભાઈ વૈષ્ણવનાં સૌથી મોટાં દીકરી (વૈષ્ણવ વંશાવળીની ત્રીજી પેઢીનાં પહેલાં સંતાન) દેવીબેન (મીનાક્ષી નરેશભાઈ ધોળકિયા)ની (વૈષ્ણવ વંશાવળીની બૃહદ સાંકળની ચોથી કડી) મોટી દીકરી ગાયત્રી  (કૌમુદી મહેન્દ્રભાઈ પટેલ)નાં સંતાનો - વૈષ્ણવ વંશાવળીના બૃહદ છત્રની પાંચમી પેઢીનાં તનયનાં મોટાં ભાઈ બહેન એતદ અને ધૈર્યા -એ વૈષ્ણવ વંશાવળીની વીસમી સદીને વિદાય આપવાનું સ્થાન શોભાવે છે.

જોકે તનયની એક વિશિષ્ટતા એ પણ છે કે તેણે પોતાના દાદાના મા (કિરણા મહેશ્ભાઈ વૈષ્ણવ) અને દાદીના મા (કુજલતાબેન ચંદ્રકાંતભાઈ અંજારીઆ)ને જોયાં છે અને તેમની સાથે રહ્યો પણ છે.

[પોતાનાં પરદાદી (કિરણા મહેશ વૈષ્ણવ) અને પરનાની (કુંજલતાબેન ચંદ્રકાંતભાઈ અંજારીઆ), દાદી (સુસ્મિતા અશોક વૈષ્ણવ) અને મમ્મી (ભૂમિકા તાદાત્મ્ય વૈષ્ણવ) સાથે તનય – આ લીંક પર ક્લિક કરવાથી જોઈ શકાય છે.]

જોકે તનયના જન્મને કારણે હું મારી પહેલી ઈનિંગની ઔપચારીક નિવૃતિ લઈ શક્યો એ સુભગ યાદ આમ તો યોગાનુયોગ જ ગણી શકાય. મારી નિવૃતિની દરખાસ્ત રજૂ કરી ત્યારે હું જિંદલ સૉ લિ., નાના કપાયા, મુન્દ્રા ખાતે કાર્યરત હતો. મારી નિવૃતિની દરખાસ્ત માટે મારે ઘણાં કારણો આપવા પડયાં. તે પેકી એક મુખ્ય દલીલ એ હતી કે મારી પહેલી ઇનિંગ્સના ૩૮ વર્ષ દરમ્યાન મારા પરિવારને હું પ્રાથમિકતા નથી આપી શક્યો.  જ્યાં સુધી (અ)મારી તબિયત સારી છે ત્યાં સુધી હવે હું મારા પરિવાર સાથે જિંદગી માણવા માગું છું. મારા ચેરમેન, શ્રી પી આર જિંદલે મારી દરખાસ્તનો સ્વીકાર કર્યો તે માટે મારી આ એક દલીલ સૌથી વધારે કારણભૂત નીવડી એમ કહી શકાય.

તનયના બાલ્યકાળે એ દલીલને ખરા અર્થમાં મૂર્ત કરી આપી. અને તેથી મારાં આ સંસ્મરણોની સફરના મારાં અને (મારાં પત્ની) સુસ્મિતાના સહજીવનનાં વર્ષોનો આ પડાવ અર્થસભર બની રહ્યો.

એ સંસ્મરણોને અહી ઉતારવા માટે અમારી પાસે જે ફોટોગ્રાફ્સ અને વિડીયો ક્લિપ્સ છે તેને ફરીથૉ જોવાનું શરૂ કર્યું એ તો ટાઈમ મશીનની એ સમયકાળની ધીમી ગતિની સફર જેવો આહ્લાદક અનુભવ બની રહ્યો. યાદોની એ ચિત્રપટ્ટીને જેટલો મારાથી શબ્દદેહ આપી શકાયો એ અહીં રજૂ કર્યો છે.

બાલ્યકાળ

નવજાત તનયને લઈને અમે હોસ્પિટલથી નીકળ્યાં ત્યારે તનયના જન્મ માટે અમે સૌ જે રાહ જોઈ રહ્યાં હતાં એ રાહના અંતના સૂચક સમાન વરસાદનું હળવું ઝાપટું શરૂ થયું.

તનયનાં નામકરણ વગેરે વિધિઓ પુરી થયા બાદ તનયને લઈને ભૂમિકા પાછાં બેગલુરૂ સ્થાયી થયાં, તે પછી મને અને સુસ્મિતાને તનયના બાલ્યકાળ દરમ્યાન તનયની નિકટ રહેવાના બે ખાસ્સા લાંબા સમયખંડ મળ્યા.

પહેલો સમયખંડ તાદાત્મ્ય - ભૂમિકાના બેંગલુરૂના આર ટી નગરમાં આવેલાં ઐશ્વર્યા અપાર્ટમેન્ટનો અમારા રહેવાસનો સમય હતો. ઐશ્વર્યા અપાર્ટમેન્ટ આવેલું હતું તે આર ટી નગરનો વિસ્તાર મહદ અંશે બેંગલુરૂનાં મૂળ મધ્યમ વર્ગનાં પ્રતિનિધિ સમાન વિસ્તાર હતો. બે રસ્તાઓ વચ્ચે પડતા વિશાળ લંબચોરસ વિસ્તારમાં આવેલાં ઘરોના સમૂહ પૈકી એક એવું ઐશ્વર્યા અપાર્ટમેન્ટ બે રસ્તાના ખણા પર જ આવેલું હતું. એક રસ્તો આગળ જતાં થોડો ઢાળવાળો બની જતો, જેને એક છેડે મસ્જિદ હતી અને બીજે છેડે બજાર હતું. એ બજારમાંથી  રોજબરોજની જરૂરિયાતો મળી રહેતી. એ બધા રસ્તાઓ પરથી બહારની બાજુએ નીકળો એટલે બેંગલુરૂના વિવિધ ભાગો સાથે સંપર્ક સ્થપાય. ઐશ્વર્યા અપાર્ટમેન્ટની આસપાસ ઘણા એકલદોકલ નોકરીયાતો રહેતા હશે. સવારે એ લોકો પોતાના  કામે જવા નીકળે ત્યારે તાજી ગરમાગરમ ઈડલી અને સુગંધથી મહેકતા દોસાઇ, અને સાથે કોપરાંની અને કાંદા-ટમાટાની ચટણીનો નાસ્તો મળી રહે એવા ખુમચાઓ ઠેરઠેર જોવા મળે. અમે લોકો પણ અઠવાડીયામાં એકાદ બે વાર એ નાસ્તાની મજા માણી લેતાં. ઐશ્વર્યા અપાર્ટમેન્ટની બાજુંમાં નીચે એક ઘંટી હતી, જ્યાં દર બીજે દિવસે  સવારે એ વિસ્તારનાં રહેવાસીઓ પોતપોતાના સાંભાર મસાલા દળાવવા આવે. તાજા દળાતા મસાલાઓની એ મહેકની કારણે ઘરે બનતાં અમારાં ગુજરાતી દાળશાક સાંભારમય બની રહેતાં. એ જ રસ્તા પર એક નાની બેકરી પણ હતી. હું અને સુસ્મિતા અઠવાડીયે દસ દિવસે બપોરના નાસ્તામાં એ બેકરીના પફ પેટીસનો પણ ઘણો લાભ લેતાં .     

તનયને નવડાવી કરીને તૈયાર કરીને  જમીન પર કે પલંગ મોટી ચાદર પર ગોદડી પાથરીને બેસાડો એટલે પોતાનાં રમકડાંથી એકાદ કલાક જેવું તો આરામથી રમે.

પછી તનયને રમકડાં પકડતાં અને ફેંકતાં આવડી ગયું. એટલે પછી તે દુર દુર સુધી ફેંકે. હજુ તેને ભાંખોડીયાં ભરતાં નહોતું આવડ્યું એટલે એણે ફેંકેલાં રમકડાં અમારે લઈ આવવાનાં. પછી તો એને એ સ્વતંત્ર રમત થઈ પડી.

તમયને તૈયાર કરાતો હોય કે કશે બહાર જવાનું હોય કે એ પોતાની રમતમાં મગ્ન હોય, ત્યારે તેના ચહેરાના હાવભાવ નિહાળવા એ અમને પણ મગ્ન કરી મુકે એવા અનુભવો બની રહેતા.

તનયની બીજી એક ગમતી પ્રવૃતિ હતી તેડાવીને શેરીમાં થતી અવરજવર બાલ્કનીમાંથી જોવી. એમાં પણ જો નીચે શેરીમાં 'બ્રાઉન કુતરાભાઈ' નીચે દેખાઈ જાય તો એને તો એ એટલો વળી વળીને જૂએ કે તનયને તેડનારે ખાસ્સી સાવધાની વર્તવી પડે. 

 

તે જ રીતે ફ્લેટના મુખ્ય દાદર પાસે આવેલા પેસેજમાં જાઓ તો ત્યાંથી બીજી શેરીની અવરજવર પણ જોવા મળે. એ પેસેજમાં એક બાંકડા જેવી બેસવાની જગ્યા હતી. બપોરે ચા પીધા પછી તનયને ત્યાં લઈ જઈએ ત્યારે મોટાભાગે સામેનાં ઘરમાં રહેતાં દાદી એમની પોત્રીને નાસ્તો કરાવવા લઈ આવે. પોત્રી તનયથી વરસેક મોટી હશે. દાદી પોતાની પોત્રીને ઈડલી ખવડાવે, તનય એકધ્યાન થઈને એ જૂએ. પછીથી થોડા મોટા થયા પછી બધાં સાથે બહાર રેસ્ટોરંટમાં ગયાં હોઈએ ત્યારે તનયને ખીચડી મળે. એ તબક્કાથી થોડા આગળ વધ્યા પછી તનય હોંશે હોંશે ઈડલી ખાતો થયો ત્યારે  તેના મનમાં કોતરાઈ ગયેલી દાદી - પોત્રીના ઈડલીના નાસ્તાની એ યાદ કેટલી સચવાઈ હશે? 

તનયે પોતાની બેઠક માટે એક બહુ જ અવનવો વિકલ્પ પણ ખોળી કાઢ્યો હતો.....

આડવાતઃ

ઉપરના ફોટોગ્રાફમાં એક ખુલ્લું લેપટોપ જોવા મળે છે. તનયના જન્મ બાદ મારી પહેલી ઇનિંગમાંથી નિવૃતિ પછી મેં જે એક પ્રવૃતિ વિકસાવી હતી એ હતી બ્લોગલેખન. ખુલ્લું લેપટોપ મારી એ પ્રવૃતિનું દ્યોતક  છે. આ ફોટોગ્રાફ ૨૦૧૨નાં વર્ષનો હશે. ત્યાં સુધીમાં મારૂં બ્લોગ લેખન એક ચોક્કસ શૈલીમાં ગોઠવાવાનું શરૂ થઈ ગયું હતું. 

એ ઉમરે પણ તનયને ખ્યાલ આવી જતો કે રાત્રે જમ્યા પછી અમે ચાલવા જઈએ છીએ. તેને તેડી લઈએ ત્યાંથી કરીને આખે રસ્તે બધું જોતો જાય અને ખુબ હરખાતો જાય. તેના એ હરખને કારણે અમારે ચાલવા ન જવું હોય તો પણ અમે ચાલવા જતાં. અને એ સમયે એને ન લઈ જઈ શકાય એવું હોય તો અમે ચાલવા જવાનું જ માંડી વાળતાં. આમ જમીને રાત્રે ચાલવા જવા માટે તનયનો હરખ જ અમારા માટે મુખ્ય પ્રેરક બળ બની રહ્યું.

બાઉંસરમાં બેસીને પોતાનું 'ભાણું જમવું' એ પણ તનય માટે એક ખાસ પ્રસંગ બની રહેતો. ચમચીએ ચમચીએ તેનું 'જમાતું' જાય તેમ તેમ બાઉંસરને ઝુલાવવાની તેની ઝડપ વધતી જાય. પછી તો બાઉંસરને એટલી ઝડપથી ઝુલાવે કે આપણને લાગે કે બાઉંસર ઉથલી પડશે. પરંતુ, તનય માટે તો 'જમવા'ની અને બાઉંસરને ઝુલાવવાની બેવડી મજા એટલી ગમતી પ્રવૃતિ હતી કે બેમાંથી એકેયને એ બંધ ન કરવા દે.

મહિને એકવાર ભૂમિકાની નાઈટ ડ્યુટી આવે. તાદાત્મ્ય ભૂમિકાની સાથે ગયો હોય, એટલે તનયને સુવડાવવાની જવાબદારી મુખ્યત્વે સુસ્મિતાની હોય. ભૂમિકા જે ગીતો અને ગરબા ગાઈને તનયને સુવડાવે એ જ ગીતો અને ગરબા સાંભળાવો તો જ ટાણેને ઊંઘ આવે. કોઈ વાર સુસ્મિતા વચ્ચે એકાંદ ગીત ભૂલી જાય તો તે ને પાછો તનય યાદ પણ કરાવી લે. 

તનય થોડું ઊભો રહેતાં શીખ્યો એટલે તેનું બેબી વૉકર પણ તેનું અતિપસંદ રમકડું બની ગયું. વૉકર જૂએ એટલે એને એમાં હરહાલમાં બેસવું હોય. તેને તેડ્યો હોય તો વૉકર તરફ એટલો વળીને ઝૂકી પડે કે તેનું જ નહીં, તેડનારે પણ પોતાનું સંતુલન જાળવવા મહેનત કરવી પડે. 

એક વાર તનય એનાં વૉકરમાં ગોઠવાઈ જાય એટલે પહેલાં થોડું આસપાસ દોડાવે, પણ પછી તેની દોટ દૂર ખુણામાં રાખેલ બુટ - ચંપલના ઘોડા તરફ હોય. હસતાં હસતાં એ ગોળીની માફક એ ઘોડા સુધી વૉકર ભગાવે. એક વાર, ત્યાં પહોંચે એટલે ઘોડામાંનાં બુટ - ચંપલ સાથે આખો ઘોડો પોતાની સાથે ખેંચીને પાછો ભાગે. પોતે કેવું મોટું કામ કર્યું છે તે જાણે બતાવવા માટે  ભાગતાં ભાગતાં બધાં સામે હસતો હસતો જોતો જાય. થોડી વાર તો અમને પણ ગમે, એટલે અમે ઘોડો ફરી ફરીને ગોઠવીએ અને તનય તેને ખેંચી લાવે. પછી અમે થાકીએ. એટલે તનયને બીજી રમત પર વાળીએ.

તનયનાં બાળપણ અને તેના વિકાસને સક્રિયપણે નજદીકથી જોવાનો બીજો તબક્કો તાદાત્મ્ય - ભૂમિકા પુણેમાં પિંપળે સોદાગરમાં ડી - ૩૦૩, ગણીશમ-II માં સ્થિર થયાં ત્યારે આવ્યો.

એ વર્ષોમાં પિંપળે સોદાગર પણ હજુ વિકસતો વિસ્તાર હતો. ગણીશમની એક તરફ તો મસમોટું ખાલી મેદાન હતુ, જે આજે હવે આધુનિક હાઈ - રાઈઝ મકાનોથી ખીચોખીચ ભરાઈ ગયું છે. ગણીશમની આગળ તરફ કહી શકાય એ બાજુએ નાસિક ફાટા રોડ તરીકે જાણીતો મુખ્ય માર્ગ હતો. બીજી બાજુએ ગોવિંદ ગાર્ડન તરીકે ઓળખાતો વિસ્તાર હતો. એ બાજુ પર બેકરી, ફરસાણ અને મિઠાઈ, શાકભાજી, દવાઓ, ફાસ્ટ ફુડ નાસ્તાઓ વગેરેની દુકાનો સારી એવી જામી ગઈ હતી. તનયની કેજી સ્કૂલ, કિડ્ઝી, પણ એ બાજુ આવેલી હતી. નાશિક ફાટા રોડની પેલે પારનો વિસ્તાર પહેલેથી જ વિકસ્યો જણાતો હતો. ત્યાં પણ ડેરી, શાકભાજી દુકાનો, માછલી, પેટ્રોલ પંપ, કરિયાણા વગેરેની દુકાનો પર સાંજના સમયે ઠીક ઠીક ભીડ જોવા મળે. એ તરફ આવેલી બેકરીની બટર અને ખારી મને બહુ ભાવી ગયેલ. તેથી, ૨૦૨૬માં અમે પુણે ગયાં ત્યારે સવારના નાસ્તા માટે એ બેકરીની બટર અને ખારીની જૂદીજુદી વેરાયટીઓ માટે મારો રીતસરનો આગ્રહ રહેતો.

સુસ્મિતા તો તાદાત્મ્ય - ભૂમિકા પુણેમાં પહેલાં થોડો સમય બાલેવાડીમાં 'ક્મ્ફર્ટ ઝોન'માં રહ્યાં ત્યારે પણ તનય સાથે રહી શક્યાં હતાં. ૨૦૧૩ના સમયમાં એ વિસ્તાર હજુ વિકસવાનું શરૂ જ થયું હતું. એટલે એ વિસ્તારમાં આસપાસ મુખ્ય પ્રવૃતિ તો બાંધકામની જ હતી. ફ્લેટની બાલ્કનીમાં બેસીને ચાલી રહેલી એ પ્રવૃતિઓ જોવી એ તનય અને સુસ્મિતા માટે સમય પસાર કરવાનું બહુ હાથવગું સાધન બની રહ્યું. તનય પણ હજુ નવું નવું બોલતાં શીખ્યો હતો, એ દૃષ્ટિએ ઘરની બહારની વસ્તુઓની પહેલી પહેલી જે નામ સાથેની ઓળખ થઈ તે કબૂતર અને કન્સટ્ર્કશન મશીનરીની હતી.  કબૂતરનું ઘું ઘૂં સાંભળીને તનયે કબૂતરનું નામ 'ધૂં' પાડ્યું. એ સમયમાં ત્યાં ચાલી રહેલાં બાંધકામ માટે પાણીનાં ટેન્કરો અને માલસામાન લાવતા ખટારાઓ  બહુ આવતાં, તનયે એમનું નામ 'તાતો' પાડ્યું..પછી તો જેસીબી તનયની સૌથી પ્રિય મશીનરી બની ગઈ.

તનયનો કેજીનો અબ્યાસકાળ પુરો થયો ત્યાં સુધીમાં તો તેને પાસે બે મોટાં ખોખાં ભરાય એટલાં બાંધકામની મશીનરીઓનાં અને કારનાં મૉડેલોનાં રમકડાં ભેગાં થઈ ગયાં હતાં. એ બધાં રમકડાંને ડ્રૉઈંગ રૂમને એક છેડેથી છેક ડાઈનિંગ રૂમ સુધી, અમુક ચોક્કસ ક્રમમાં, લાઈન બનાવવી અને પછી એ બધાંને પાછાં સાચવીને ખોખાઓમાં મુકવાં એ તો બેએક કલાક ચાલે તેવી તનયની પ્રિય રમત બની ગઈ.

તનયના વિકાસને બહુલક્ષી બનાવવાના ભાગ રૂપે તેને ચિત્ર પોસ્ટકાર્ડ ઓળખવા અને પઝલના ભાગો ગોઠવવા જેવી રમતો પણ શીખવવામાં આવી. તનયને તો એ રમતો પણ બહુ જ ગમી ગયેલી. એક ચિત્ર ઓળખતો જાય, રૂમમાં આંટા મારતો જાય અને પછી તેને ગોઠવીને રાજી રાજી થતો જાય.

તનયને ત્રણ વર્ષ પુરાં થાય તે પછી કેજી કક્ષાના અભ્યાસ માટે બાળશાળામાં દાખલ કરી શકાય. આમ પણ,  રિવાજ પ્રમાણે બાળકના જન્મ સમયના વાળ ઉતરાવવાનો સમય પાકી ગયો હતો. એટલે, તનયનાં કેશમુંડન સંસ્કારનો વિધિસરનો કાર્યક્રમ અમદાવાદમાં મીરા અપાર્ટમેન્ટના ઘરે ઉજવવાનું નક્કી થયું. વાળ ઉતરાવવાની ક્રિયા આમ પણ બાળકને તકલીફકારક હોય, અને તેમાં પાછું એ બધું બહુ બધાં લોકોની ધમાલ વચ્ચે કરવાનું હોય. એટલે તનય મુંઝાઈ ન જાય એ માટે ભૂમિકા અને તાદાત્મ્યએ બહુ બધા ઉપાયોની હારમાળા ગોઠવીને તૈયાર રાખી. પરંતુ તનયે આખી વિધિ જે સ્થિતપ્રજ્ઞ પરિપક્વતાથી કરાવી એ હાજર રહેલા બધાં માટે ખુબ આશ્ચર્યજનક, અને આનંદમાં અનેક ઘણો વધારો કરતો પ્રસંગ બની રહ્યો. 

એ પછીનાં જ શૈક્ષણિક વર્ષ (૨૦૧૪ - ૧૫)થી, ગણીશમની એક બાજુએ આવેલ ગોવિંદ ગાર્ડનની નજદીક આવેલ પ્રી-સ્કૂલ, કિડ્ઝી, માં તનયના બાલ્યકાળનો શાળાભ્યાસનો તબક્કો શરૂ થયો. સવારે તો ભૂમિકા  કે તાદાત્મ્ય તેને સ્કૂલે મુકી આવે. સ્કૂલ છૂટે ત્યારે તેને લેવા જવાની જવાબદારી દા( દિવાસોમામજે પુણેમાં હોય એ પ્રમાણે) દાદા (મારી) - કે પછી નાના (પ્રવાસીભાઈ)-ની રહે. તનયની એ ઉમરની ચાલવાની ઝડપે સ્કૂલથી ઘરે પહૉંચતા સહેજે વીસેક મિનિટ થાય. એ દરમ્યાન, સ્કૂલની બહાર નીકળતાંવેંત આખા દિવસની પ્રવૃતિનો અથથી ઈતિનો અહેવાલ તનય સંભળાવતો જાય. તેમાં જો ત્યાં બની રહેલાં એક બિલ્ડીંગ પાસે જેસીબી ઊભું હોય, તો તેનું નજદીકથી નિરીક્ષણ કરવાની બીજી દસેક મિનિટ ઉમેરાઈ જાય. ઘરે પહોંચ્યા પછી પહેલં તનયને નવડાવવાનો અને પછી જમાડવાનો ચાર્જ દાદી (સુસ્મિતા) - કે પછી નાની, અરવિંદાબહેનનો - રહે. એ દરમ્યાન હવે તનય એના શાળાના દિવસનો વિગતવાર અહેવાલ એટલા જ રસથી એમને સંભળાવે.

તનયનો કિડ્ઝીનાં બીજાં વર્ષનો વાર્ષિકોત્સવ

સવારની આ બધી ભરચક પ્રવૃતિઓ પછી જમીને તનય એકાદ કલાકની ઊંઘ ખેંચે. એટલો સમય અમને પણ પોરો ખાવાનો મળે. ઊઠે એટલે તનયની રમતોનો 'પિરિયડ' શરૂ થાય. 

તનય - કિડ્ઝીના રમતોત્સવમાં

સામાન્ય રીતે, એ સમયે તનયને દાદીનો સંગાથ મળે. તેનો લાભ લઈને હું લેપટોપ મારૂં કામ કરતો હૌઉં. ઘણી વખતે એવું બને કે હું ફિલ્મનાં ગીતો વિશે કંઈ લખી રહ્યો હોઉં, એટલે યુટ્યુબ પરનું એ સંદર્ભનું કોઈ ગીત વાગતું હોય. એ ગીતોમાંથી કોઈ કોઈ  ગીતોમાં તનયને જો રસ પડે તો, બાજુમાં આવીને એ ઊભો રહે અને ગીત સાંભળે.  એમ કરતાં કરતાં, ચાર પાંચ ગીતો સાંભળવાની તો તો એ ફર્માયશ કરતો થયો. જે ક્રમમાં જ તનયને ગીત સાંભળવાનું ગમતું  એ ક્રમમાં એ ગીતો અહીં મેં યાદ કર્યાં છે - 

ઓ નીલ ગગનનાં પંખેરું – મુકેશ - ગીત અને સંગીત: રમેશ ગુપ્તા (૧૯૪૯)

આસમાં પે હૈ ખુદા ઔર જમીં પે હમ (મુકેશ, ફિર સુબહ હોગી, ૧૯૫૮ - ગીતકારઃ સાહિર લુધિયાનવી - સંગીતઃ ખય્યામ)

જંગલમેં મોર નાચા કિસીને ન દેખા (મોહમ્મદ રફી, મધુમતી, ૧૯૫૮) - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ સલીલ ચૌધરી)

સારે જહાં સે અચ્છા હિંદોસ્તાં હમારા (આશા ભોસલે, ભાઈ બહેન, ૧૯૫૯ - ગીતકારઃ રાજા મેહદી અલી ખાન - સંગીતઃ એન દત્તા)

એ જ ગીતનું લશ્કરની કુચ પરની ધુન પર બનેલું સંકરણ, સારે જહાં સે અચ્છા હિંદોસ્તાં હમારા (સુષમા શ્રેષ્ઠ અને સાથીઓ , યે ગુલિશ્તાં હમારા, ૧૯૭૨ - ગીતકારઃ અલ્લામા ઈક઼્બાલ - સંગીતઃ એસ ડી બર્મન) 

આવી બધી રમતો ચાલે એટલી વારમાં ભૂમિકાની હૉસ્પિટલની ફરજનો દિવસ પૂરો કરી ઘરે આવવાનો સમય થઈ જાય. એ સમયે દરવાજાની ઘંટડી વાગે એટલે તનય જ સામે જાય. ભૂમિકા અંદર દાખલ થાય ત્યાંથી લઈને બપોરનો નાસ્તો ખાતાં ખાતાં તનય પોતાની એ દિવસની સ્કૂલની પ્રવૃતિનો અહેવાલ ફરી એક વાર કહે. હવે તો જોકે મોબાઈલ ફોનના સંપર્ક શરૂ થઈ ગયા એટલે ઘણી બધી વાતો તો પહેલાં જ થઈ ચુકી હોય !

એ પછી નીચે આવેલ ગાર્ડનમાં બાળકોનાં રમતગમતના સાધનો છે ત્યાં તનય સાથે રમવા જવાનો સમય થાય. ત્યાં એકદોઢ કલાકનો સમય ક્યાં વીતી જાય એ પણ ખબર ન રહે !

ત્યાંથી આવીને હાથ મોં વગેરે ધોઈને બેસીએ એ પછી તનય હવે તાદાત્મ્યના આવવાની રાહ જૂએ. તાદાત્મ્ય આવે એટલે એ દિવસની સ્કૂલની પ્રવૃતિની ટેપ એટલા જ ઉત્સાહ અને એટલી વિગતમાં ફરીથી વાગે !

તાદાત્મ્ય અને ભૂમિકા અઠવાડીયે પંદર દિવસે પિંપરીની શાક બજારમાં શાક લેવા જાય. અમે પણ સાથે જઈએ. ત્યાંથી ફાંટડા ભરીને શાક લઈ આવીએ. એ દિવસે રાત્રે જમ્યા પછી લીલા વટાણાના દાણા કાઢવા અને  મેથી, પાલકની ભાજી વગેરેને સમારવી એ ભૂમિકા અને સુસ્મિતાની પ્રાથમિકતા હોય. બેન (કિરણા વૈષ્ણવ, તનયનાં વડદાદી) જ્યારે અમારી સાથે પુણે આવેલ હોય ત્યારે શાક સમારવાની પ્રવૃતિમાં એ પણ જોડાય.

સસ્મરણોનો આ મણકો લખતાં લખતા તનયના બાલ્યકાળના વિડીયો અને ફોટોગ્રાફ્સને ફરીથી જોવાનો જે મોકો મળ્યો તેને કારણે કેટકેટલી યાદો મનની ચિત્રપટ્ટી પર ફરીથી તાજી થઈ ગઈ.  તાદાત્મ્યના બાલ્યકાળ દરમ્યાન અમારી પ્રવૃતિઓને જે કંઇ આવી તકો અમે ગુમાવી તે તનયના બાલ્યકાળે અમને અનેક ગણાં વ્યાજ સાથે પુરી કરી આપી.   

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગોત્સવ - સંપુટ # ૧૪ – મણકો : ૭_૨૦૨૬

 

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વના બ્લૉગોત્સવના ૧૪ મા સંપુટના મણકા - ૭_૨૦૨૬માં આપનું સ્વાગત છે.

S. Janaki who had the voice for every human emotion ૧૧ જુલાઇ ૨૦૨૬ના રોજ દેહવિલય પામ્યાં.

The Legends: S Janaki, તેઓ ૮૮ વર્ષનાં હતાં. તેમનું કાર્યક્ષેત્ર મુખ્યત્વે દક્ષિણ ભારતની ચાર ભાષાઓની ફિલ્મોમાં રહ્યું. તેમણે હિંદી ફિલ્મો માટે પણ થોડાં ગીતો ગાયાં. તે સિવાય અન્ય ભાષાઓમાં પણ તેમણે ગીતો ગાયાં છે.

The Voice Beyond Borders: A Hindi Music Lover’s Tribute to S. Janaki - Bal Krishn Birla - હિંદી સિનેમા માટે તેમણે '૮૦ના દાયકામાં કેટલાંક બહુખ્યાત બનેલાં ગીતો ગાયાં.

આજના અંકમાં અંજલિઓ અને યાદોને સાંકળતા લેખો તરફ વળીશું –

Mehfil Completes 9 Years! – આપણે પણ ઉજવણીમાં જોડાઈએ.

Bittersweet Sixteen – Hum Toh Khelat Rahni – Ganga Maiyya Tohe Piyari Chadhaibo - A ‘sort of nautanki’ song by Suman Kalyanpur, જે હેલન પર ફિલ્માવાયું છે.

Remembering Suman Kalyanpur – 1 પછીથી Remembering Suman Kalyanpur – 2, Remembering Suman Kalyanpur – 3 અને Remembering Suman Kalyanpur – 4.

On birth anniversary of Guru Duttsahab it can be said Rafisahab gave best combination with him.

આશા ભોસલેનું અન્ય સ્ત્રી ગાયિકા સાથેનું સૌ પ્રથમ યુગલ ગીત: ૧૯૫૮ થી ૧૯૭૦ - ૧૯૫૪ થી ૧૯૫૭ અને ૧૯૪૯ – ૧૯૫૩ થી આગળ વધે છે.

Bimal Roy’s ‘Do Bigha Zamin’ and the never-ending race against poverty - Nandini Ramnath - રોજંદારી કામદાર, બાંધકામોની સાઈટ પર કામ કરતો મજૂર કે ગિગ કર્મચારીના રૂપે બલરાજ સાહનીનો શમ્ભુ આજે પણ આપણી વચ્ચે વસે છે.

Bimal Roy: Why He’s Evergreen - Ratnottama Sengupta તેમની ફિલ્મોમાં માનવતા, વાસ્તવિકતા અને સિનેમા પ્રત્યેની તેમની અલગ જ દૃષ્ટિને યાદ કરીને તેમણે ભારતીય સિનેમાનાં કલેવરને જે અલદ સ્વરૂપ બક્ષ્યું અને તેમ કરીને દર્શકોની અને સિનેમા સર્જકોની એક નવી પેઢીને પ્રેરી એ બિમલ રોયના અવિસ્મરણીય વારસાને યાદ કરે છે

.વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો ના ૧૧મા સંસ્કરણના જુલાઈ ૨૦૨૬ના અંકમાં સંગીતકાર સાથેનું મોહમ્મદ રફીનું સૌપ્રથમ યુગલ ગીત: ત્રીજો પંચવર્ષીય સમયખંડ ૧૯૫૪ - ૧૯૫૮: વર્ષ ૧૯૫૪ [૨] ને યાદ કરેલ છે. અત્યાર સુધી આપણે

૧૯૪૪થી ૧૯૪૮નાં વર્ષોના પ્રથમ સમયખંડને ૨૦૨૧માં,

૧૯૪૯થી ૧૯૫૩ના બીજા પંચવર્ષીય સમયખંડને ૨૦૨૨ થી ૨૦૨૫માં

૧૯૫૪ – ૧૯૫૯ના ત્રીજા પંચવર્ષીય સમયખંડનાં વર્ષ ૧૯૫૪ના પહેલા ભાગનાં ગીતો ડિસેમ્બર ૨૦૨૫ માં

યાદ કરેલ છે.

હવે નજર કરીએ અન્ય વિષયો પરના કેટલાક લેખો પર –

Songs of Weekdays and Months માં (મોટા ભાગે રોમેન્ટીક) ગીતોમાં અઠવાડીયાના કોઈ દિવસ કે મહિનાનો ઊલ્લેખ સાંભળવા મળે છે, જેમકે મૈને કહા થા આના સન્ડેકો - ઉસ્તાદોંકે ઉસ્તાદ (૧૯૬૩) - આશા ભોસલે, મોહમ્મદ રફી - ગીતકારઃ અસદ ભોપાલી - સંગીતઃ રવિ

Ten of my favourite workplace songs એવાં ગીતો છે જેમાં નાણાનું વળતર ન મળતું એવું housework નહીં પણ જે કામ માટે નાણા મળે એવાં કામો કરાતાં જોવા મળે છે.

Ravi: His Tunes Were Characterised by Simplicity – Manek Premchand - Deepa - Soulfully Yours: Ravi, માં ૪૦૦ થી વધુ પાનામાં રવિનાં કેટલા એવાં ગીતો યાદ કરાયાં છે જેમના માટે તેમની થવી જોઈએ એટલી સરાહના ન થઈ..

પુસ્તક અહીંથી ખરીદી શકાય છે - https://www.bluepencilpublishers.com/book/soulfully-yours-ravi/

સોંગ્સ ઑફ યોરની સમીક્ષા, Best Songs of 1956 – Wrap Up 3 માં લતા મંગેશકર સિવાયનાં અન્ય ગાયિકાનાં ગીતો માંથી ગીતા દત્તનું અય દિલ મુઝે બતા દે તુ કિસ પે આયા ગયા હૈ (ભાઈ ભાઈ - ગીતકારઃ રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ - સંગીતઃ મદન મોહન) વર્ષ ૧૯૫૬નું અન્ય ગાયિકાઓનાં શ્રેષ્ઠ ગીત તરીકે પસંદ કરાયું છે.

અને હવે વિવિધ વિષયો પરની નિયમિત શ્રેણીઓના લેખો તરફ નજર કરીએ:

જુલાઈ ૨૦૨૬માં વેબ ગુર્જરી પર 'ફિલ્મ સંગીતની સફર'માં પ્રકાશિત થયેલા લેખો:

બીરેન કોઠારી હાસ્યથી મોંને ભરી દેતી પેરડીની પ્રસાદી રૂપે ગીતશૃંખલા (મેડલી)ની નવી લેખમાળા માં છિલના તેરા કામ, ખાના મેરી શાનરજૂ કરી રહ્યા છે

વાદ્યવિશેષ શ્રેણીમાં પિયૂષ પંડ્યા અને બીરેન કોઠારી આ મહિને તાલવાદ્યો (૯) – ખોલ ને લગતાં યાદગાર ગીતોને રજૂ કરે છે..

દિપક સોલીયાની શ્રેણી 'ધિક્કારનાં ગીતો' માં જલે મોરા મનવા, જલે મોરા મનવા વિષય હેઠળ હમેં સ્ત્રી દિલથી વાત કરે, પુરુષ દિમાગથી. અભિવ્યક્તિના મામલે સ્ત્રી ખુલ્લી હોય, પુરુષ મીંઢો હોય એ પ્રમેય સિદ્ધ કરવા ફરીથી તુમસે પ્યાર કિતના યે હમ નહીં જાનતે, મગર જી નહીં સકતે તુમ્હારે બિના - કિશોર કુમાર અને પરવીન સુલ્તાના ના સ્વરમાં - નો સંદર્ભ લે છે. તેઓ બતાવે છે કે પુરુષ જલનની વાત કરે છે ત્યારે રૉમેન્ટિક લાગે છે, જ્યારે સ્ત્રી જલનની વાત કરે છે ત્યારે એવું લાગે જાણે જલન નામની લાગણી એક સૂરનું રૂપ ધારણ કરીને વ્યક્ત થઈ રહી છે.. ….

દિગ્દર્શન અને સંગીતનું સાયુજ્ય એટલે ‘ભારત એક ખોજ’ના ચોથા મણકામાં વર્ણવ્યવસ્થાની શુરૂઆત માં સંગીતને શી રીતે વણી લેવાયું છે તે રજૂ થાય છે.

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વના બ્લૉગોત્સવમાં સુમન કલ્યાણપુરને અંજલિ રૂપે મોહમ્મદ રફી સાથેનાં તેમનાં ૧૪૦ + યુગલ ગીતોમાંથી જાણીતાં, પણ થોડાં યાદ કરવાં પડે એવાં પાંચ યુગલ ગીતો વર્ષ ૨૦૨૬ના હવે પછીના દરેક અંકમાં યાદ કરવાનું આયોજન કરેલ છે -

બહુત હસીં હૈ તુમ્હારી આંખેં કહો તો ઇન સે પ્યાર કર લું - આધી રાત કે બાદ (૧૯૬૫) - ગીતકારઃ પ્રેમ ધવન - સંગીતઃ ચિત્રગુપ્ત

મૈને અય જાન એ વફા તુમસે મોહબ્બ્ત કી હૈ , જાન ક્યા ચીઝ હૈ ઈમાન ભી લે શકતી હો - બેદાગ (૧૯૬૫) - ગીતકારઃ શકીલ બદાયુની - સંગીતઃ રોશન

ઐસે તો ન અદેખો કે બહ્ક જાયેં કહીં હમ, આખિર કોઈક ઇંસાં હૈ ફરિશ્તા નહીં હમ - ભીગી રાત (૧૯૬૫) - ગીતકારઃ મહરૂહ સુલ્તાનપુરી - સંગીતઃ રોશન

તુમ્હે દિલ સે ચાહા તુમ્હે દિલ દિયા હૈ યે વાદા કરો કે ભુલા તો ન દોગે - ચંદા ઔર સુરજ (૧૯૬૫) - ગીતકારઃ શૈલેન્દ્ર - સંગીતઃ સલીલ ચૌધરી

એક સપેરા એક લુટેરા .. આતે જાતે રોકે મુઝે છેડે - એક સપેરા એક લુટેરા (૧૯૬૫) - ગીતકારઃ અસદ ભોપાલી - સંગીતઃ ઉષા ખન્ના

આ બ્લૉગોત્સવના દરેક અંકના અંતમાં આપણે આજના અંકમાં ઉલ્લેખાયેલ કોઈ પણ પોસ્ટ સાથે સંકળાયેલ હોય એવાં મોહમ્મદ રફીનાં ગીત યાદ કરતાં હોઈએ છીએ. ૨૦૨૬માં આપણે ઓ પી નય્યર રચિત મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીતો યાદ કરીશું. હમણાં મોહમ્મદ રફીએ આશા ભોસલે સાથે ગાયેલાં ઓ પી નય્યર નાં યુગલ ગીતો સાંભળી રહ્યાં છીએ. ......

ઓ માય ગોડ હસીનોંકો ક્યોં દે દી તુને - હોંગકોંગ (૧૯૬૨) - ગીતકારઃ રાજા મેહદી અલી ખાન

તુમ્હારી અદાઓં પે અય હુસ્નવાલોં અગર હમને - હોંગકોંગ (૧૯૬૨) - ગીતકારઃ શેવાન રિઝ્વી

અકડ કે જા રહે હૈં - ઈસી કા નામ દુનિયા હૈ (૧૯૬૨) -ગીતકારઃ એસ એચ બિહારી

દૂર બહુત જાઈયે લેકર ક઼રાર હમારા ..... હમદમ મેરે માન ભી જાઓ - ફિર વહી દિલ લાયા હું (૧૯૬૩) - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

ઝુલ્ફકી છાંવમેં ચેહરે કા ઉજાલા લે કર - ફિર વહી દિલ લાયા હું (૧૯૬૩) - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

 

---

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના આપણા આ બ્લૉગોત્સવને વધારે માહિતીપ્રદ, રસપ્રદ અને વૈવિધ્યસભર કરવા માટે આપનાં સૂચનો આવકાર્ય છે.

અહીં રજૂ કરાયેલ, લેખો, બ્લૉગ પૉસ્ટ્સ, તસ્વીરો અને વિડીયો / ઓડીયો લિંક્સના પ્રકાશાનાધિકાર મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે.