ગુણવત્તા સંચાલન
વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં ૧૪માં સંસ્કરણના જુલાઈ ૨૦૨૬ના અંક માં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે.
ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ
અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં ૧૪માં સંસ્કરણના કેન્દ્રવર્તી વિષય તરીકે 'ગુણવત્તા સંચાલનનાં ભવિષ્ય પર પ્રભાવક વલણો - માપદંડોનાં ધોરણો ઊંચાં લઈ જઈએ' ની અંદર હવે આપણે ગુણવત્તા ૪.૦માં પુરવઠા સાંકળને લગતા વિષયો અને પારિભાષિક શબ્દોની ચર્ચા કરી રહ્યાં છીએ.
આજના મણકા માટે આપણે (માલની) ઉલટાવેલી હેરફેર (Reverse Logistics) વિશે ટુંકમાં વાત કરીશું.
માલની ઉલટાવેલી હેરફેર
પુરવઠા સાંકળની એ પ્રક્રિયાનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમાં અંતિમ વપરાશકર્તાઓ પાસેથી
ઉત્પાદનો પુરવઠા સાંકળમાંથી થઈને છૂટક વિક્રેતા કે ઉત્પાદકને પરત કરવામાં આવે છે.
આ પ્રક્રિયા ત્યારે પણ લાગુ પડે છે જ્યારે વસ્તુઓનો નિકાલ કરવાની કે તેનો પુનઃવપરાશ
(રિસાયકલ) કરવાની જરૂર હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં અંતિમ વપરાશકર્તા જ સંબંધિત
ઉત્પાદનના નવીનીકરણ, નિકાલ કે પુનઃવેચાણનું જાતે જ સંચાલન એવી બાબતો પણ આવરી લેવાતી હોય છે.
આ આકૃતિમાં સવળી અને ઉલટાવેલી માલની હેરફેર પ્રક્રિયાઓ
દર્શાવાઈ છે.
માલની સવળી હેરફેર ઉત્પાદનના બિંદુથી અંતિમ ગ્રાહક સુધી માલ ખસેડવાની પ્રક્રિયા
આવરી લે છે, જ્યારે માલની ઉલટાવેલી હેરફેર ગ્રાહક પાસેથી
ઉત્પાદનોને વેચનાર અથવા ઉત્પાદક સુધી પરત કરવા, પુનઃવપરાશ કે
નિકાલ માટે પાછા મોકલવાની પ્રવૃતિઓ આવરી લે છે.
માલની ઉલટાવેલી સફળ હેરફેરનો
ધ્યેય ઉત્પાદનોને વર્તુળાકાર ચક્રમાં ગતિશીલ રાખવાનો છે જેથી ઉત્પાદન, વિતરણ, માલ પહોંચાડવાની હેરફેર તેમજ સોંપણી, માલ પરત, સમારકામ અને નિકાલ,વગેરે સતત ચક્રમાં ફરતા રહેતા મોડેલના કારસાધક ભાગ રૂપે સુમેળમાં રહી શકે.
માલની ઉલટાવેલી હેરફેર મજબૂત યોજના વિકસાવીને અને અપનાવીને, સંસ્થા પોતાના ગ્રાહકોને આ અનિવાર્ય પ્રક્રિયાઓનું સંચાલન સંસ્થા કેવી રીતે
કરે છે તે બતાવીને ગ્રાહકના પરિપ્રેક્ષ્યમાં પોતાની સ્પર્ધાત્મક સરસાઈને વધારે મૂલ્યવાન બનાવી શકે છે. [1]
માલની ઉલટી હેરફેરના પાંચ્ય
મુખ્ય પ્રકારઃ[2]
૧. માલ પરત માં ગ્રાહકો
દ્વારા ખામીઓ, ખોટા માપ કે ખરીદનારના
અસંતોષને કારણે પાછા મોકલવામાં આવેલા ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે.
૨. પુનઃવેચાણ પરત કરાયેલ, નવીનીકૃત અથવા માલના વધારાના
જથ્થાને, કાં તો નવાં પેકિંગમાં કે
છુટક કે ઓછા ભાવે, બજારમાં પાછો લાવવા પર ધ્યાન
કેન્દ્રિત કરે છે, .
૩. સમારકામમાં ઉત્પાદનોને
વેચી શકાય તેવી સ્થિતિમાં સમારીને ફરીથી વપરાશલાયક કરવાનો સમાવેશ થાય છે. સામાય
રીતે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, ઉપકરણો કે મશીનરી જેવી
વસ્તુઓને આ પદ્ધતિ વધારે લાગુ પડતી હોય છે.
૪. બદલી આપવું માલપરતની સાથે
સાંકળી લેવામાં આવે છે. અહીં મહત્વનું એ છે કે જ્યારે ગ્રાહક દ્વારા કોઈ વસ્તુ પરત
કરવામાં આવે ત્યારે ગ્રાહકોને અવેજીમાં બદલઈ અપાતો માલ ઝડપથી ઉપયોગમાં આવે..
૫. પુનઃવપરાશઃ માલનો વપરાશ
થઈ ગયા પછી બચેલા માલને કે તેના ઘટકો અથવા પેકેજિંગના સમપોષિત નિકાલને અનુરૂપ હોય
તે આવશ્યક છે.
માલની ઉલટી હેરફેર શી રીતે
મૂલ્યવાન બનાવી શકાય? [3]
• ખર્ચમાં બચત અને વધારાની
આવકનો સ્રોત : પરત આવેલ ઉત્પાદનોનું નવીનીકરણ અને પુનઃવેચાણ કરીને, માલ પરત લાવવામાં થયેલ
ખર્ચને આંશિક રીતે કે પુરેપુરૂં ભરપાઈ કરી લઈ શકે છે તેમજ વધારાની આવક ઉત્પન્ન કરી
શકે છે.
• ગ્રાહકનો સંતોષ અને બ્રાન્ડ
પ્રત્યે લગાવ : સરળ વળતર પ્રક્રિયા ગ્રાહકનો
વિશ્વાસ વધારે છે અને તેમને ફરી ફરીને ખરીદી કરવા પ્રેરે છે.
• પર્યાવરણીય અસર અને સમપોષિતા
: રિસાયક્લિંગ અને સામગ્રીનો પુનઃઉપયોગ વપરાયેલ માલના નિકાલની પર્યાવરણ પરની અવળી
અસર ઘટાડે છે અને તે રીતે જવાબદાર સામાજિક કોર્પોરેટ
નાગરિક તરીકેની ફરજ પુરી કરવાના પ્રયાસોને સમર્થન આપે છે.
વધારાનું વાંચનઃ
5 reverse logistics examples for
successful returns management
What
is Reverse Logistics & Why is it Important?
What is Reverse Logistics? Supply Chain Management Explained With Examples
5 R's of Reverse Logistics
હવે પછીના એક વધુ અંકમાં આપણે પુરવઠા સાંકળની ચર્ચા ચાલુ રાખીશું.
હવે આપણે આપણા
નિયમિત વિભાગો તરફ વળીએ:
·
All Things
Quality: An ASQ Podcast – PDCA
in the age of AI – why this fundamental cycle still matters
·
Flopping
- ખેલકૂદની પરિભાષાનું એક વધારે રૂપક,
જે પાછું બહુ બંધ પણ બેસે છે -
Darryl
Seland
આ શબ્દનો ઉપયોગ મોટે ભાગે એવા લોકો કરે છે જેઓ આ પ્રથાને પસંદ નથી કરતા. આ
પ્રથામાં જાણી જોઈને ફાઊલ થાય એમ કરવામાં આછે. 'ફ્લોપિંગ' ને "ફાઉલ-પ્રલોભન" કે
"એન્જિનિયરિંગ કરેલો (સમજી વિચારીને ગોઠવેલો) સંપર્ક" પણ કહેવામાં આવે છે.
જેઓ આ પ્રથાના હિમાયતી છે એ લોકો માટે તે "સ્માર્ટ બાસ્કેટબોલ"ની રમત
છે.
બાસ્કેટબોલ અને ગુણવત્તા ઉત્પાદન બંનેનો અભિગમ તંત્રની કાર્યસિદ્ધિ અંગે આગાહી
કરવી, વ્યય દૂર કરવો, પ્રક્રિયા પર અસરકારક નિયંત્રણ અને પ્રક્રિયા અમલીકરણ અને સતત સુધારણા સાથે
સંબંધ ધરાવે છે.
NBA અને ગુણવત્તા ઉત્પાદન બંનેમાં, સફળતાનો માપદંડ ખર્ચાળ ખામીઓને દૂર કરતી વખતે સતત વિશ્વસનીય નિપજ પેદા કરવાની
ક્ષમતા પર ભાર મુકે છે. તેથી, જાણી જોઈને ફાઉલ કરવાનો સીધો સંબંધ ઉત્પાદનની કાર્યસાધકતા સાથે હોય તેવું લાગે
છે, કેમકે સફળ ઉત્પાદકો ઉચ્ચ-મૂલ્યમાં પરિણમતી લક્ષ્ય -સિદ્ધિની અપેક્ષા મુજબની
પ્રતીતિ મળતી રહે તે માટે તંત્રવ્યવસ્થાનું "પૂછડું આમાળ્યા" કરે છે.
ગુણવત્તા ઉત્પાદનમાં, દરેક વખતે ખામીરહિત પેદાશોનું ઉત્પાદન કરવું વ્યાવહારિક રીતે મુશ્કેલ છે. જો
કે, અત્યંત કાર્યક્ષમ એસેમ્બલી લાઇનની રચના જ પરિણામોમાં ઉતાર-ચઢાવ કે ફેરફારોની
માત્રા ઘટાડવાના ઉદ્દેશ્યથી કરાતી હોય છે. વ્યય ઘટાડવા અને નફો વધારવા માટે
નિશ્ચિત માપાંકન (કેલિબ્રેશન)નો ઉપયોગ કરવામાં છે. આધુનિક NBA એ જ રીતે કાર્ય કરે છે. જ્યારે કોઈ ટીમની આક્રમણ હરોળને ગોલ કરવામાં બહુ
સંઘર્ષ કરવો પડતો હોય કે અપેક્ષા મુજબ શોટ ન પડી રહ્યા હોય, ત્યારે શાસ્ત્રશુદ્ધ શૂટિંગ પર આધાર રાખવો એ નિયમન બહારની ચંચળતાવાળી, અસ્થિર, ઉચ્ચ-જોખમકારક વ્યૂહરચના બની જાય છે. બહુ રસાકસીભર્યા, સફળતાની ઓછી ટકાવારીવાળા, બિનકાર્યસાધક પરિણમોમાં નિપજના શોટ નું જોખમ લેવાને બદલે, તેઓ ફ્રી-થ્રો લાઇન પરના ફેરા "ઊભા" કરે છે.
લીન મેન્યુફેક્ચરિંગમાં, પ્રક્રિયાઓને ઓછામાં ઓછો સમય અને સામગ્રીનો બગાડ કરીને મહત્તમ નિપજ મળે તે
સુનિશ્ચિત થાય એ મુજબ સુવ્યવસ્થિત કરવામાં આવે છે. ફાઉલ ઉભા કરવા માટે નામચીન ખેલાડીઓ - "ફ્રી-થ્રો કરામતીઓ" બહુ
નિશ્ચિત કાર્યસાદ્કતા સાથે કામ કરે છે. ફ્રી-થ્રો લાઇન પરના ફેરા દરેક 'કબજા' દીઠ ૧.૫ થી ૨ અપેક્ષિત પોઈન્ટ આપે છે, જે તરંગ તુક્કા સમાન 'ફિલ્ડ પરના શોટ' પર આધાર રાખવા કરતાં આંકડાકીય રીતે ઘણું વધારે ફાયદાકારક છે.
રક્ષણાત્મક ફાઉલ ઉભા કરતી સ્થિતિઓને નિસ્ચિત વ્યૂહ મુજબ બનાવીને, ખેલાડીઓ અપેક્ષિત માપદંડ મુજબના પોઈન્ટ કરી આપવાની ખાતરી આપી શકે છે, ચૂકાઈ જતા શોટના "વ્યય" ને દૂર કરી શકે છે. આની સરખામણી સીધે સીધી
ઈષ્ટતમ કરેલ કાર્યકારી કોષ્ટક (ઑપ્ટિમાઇઝ્ડ ઓપરેશનલ મેટ્રિક્સ સાથે કરી શકાય છે:
બંને તંત્રવ્યવસ્થાઓ સૌથી વધુ ફાયદાકારક અને પ્રતીતિમય અંતિમ પરિણામ મેળવવા માટે
દરેક ઉપલબ્ધ સંસાધન (ખેલાડીની હિલચાલ કે કાચા માલ) ને ઈષ્ટતમ (ઑપ્ટિમાઇઝ) કરે છે.
ઉત્પાદન ગુણવત્તા નિયંત્રણ 'સ્પેસીફિકેશન'ના પાલન પર બહુ આધાર રાખે છે. જો કોઈ ઉત્પાદન સ્ટાન્ડર્ડ માર્ગદર્શિકાથી માર્ગ
ચાતરે છે, તો એસેમ્બલી લાઇન તેને બાઉએ કરી દે છે. તેવી જ રીતે, ફાઉલ ઉભા કરવા સંપૂર્ણપણે નિયમાવલીપુસ્તિકાને અનુસરે છે. જ્યારે કોઈ આક્રમક
ખેલાડી સામેની ટીમનાં 'બાસ્કેટ ક્ષેત્ર' ઘૂસી જાય છે અને રક્ષહ હરોળ યોગ્ય રક્ષણાત્મક સ્થિતિમાં ન હોય તેવા ડિફેન્ડરનો
'હડસેલો' સહન કરી છે, ત્યારે સિસ્ટમ 'પેનલ્ટી'ની પ્રક્રિયા ગતિમાન કરે છે.
આ નિયમોનું સતત અમલીકરણ એવું સુનિશ્ચિત કરીને, ડિફેન્ડર્સને એવી સ્થિતિમાં મૂકે છે જ્યાં તેમને ક્યાં તો સહેલાઈથી 'બાસ્કેટ' કરી દેવાની મહાત ખાવી પડે અને નહીં તો સિસ્ટમ-ફ્લેગ્ડ ફાઉલ થવા દેવો પડે.. આક્રમક ખેલાડી રમતની ગતિ
નક્કી કરવા માટે આ પ્રણાલીગત કાર્યકારણીના સિદ્ધાંત પર આધાર રાખે છે, જેમ ઉત્પાદક કડક ગુણવત્તા-પ્રતીતિ પરીક્ષણો સિદ્ધ કરવા માટે અમુક ચોક્કસ
ભાગનાં માપનાં પરિક્ષણનો ઉપયોગ કરે છે.
જ્યારે ઉત્પાદન તકનીકો બહુ નિયમાનુસાર બની જાય છે, ત્યારે નિયમનકારી સંસ્થાઓ ક્યારેક સિસ્ટમને પુનઃસંતુલિત કરવા માટે ચાહી કરીને
પગલાં લે છે. ઉદાહરણ તરીકે, NBA એ અગાઉ "વ્હિસલને"ને ચકમો દેવા માટેની ખાસ ઉભી કરાતી અસ્વાભાવિક
શૂટિંગ હિલચાલો અને "નોન-બાસ્કેટબોલ ચાલ" ને રોકવા માટે નિયમો અપડેટ
કર્યા છે.
એ જ રીતે, જ્યારે ઔદ્યોગિક મશીનો અથવા સ્વચાલિત વર્કફ્લો શોષિત છટકબારીઓ અથવા નીચા
ગુણવત્તા ધોરણો તરફ દોરી જાય છે, ત્યારે કંપનીઓને તેમના ઉત્પાદન પ્રોટોકોલમાં ફેરફાર કરવાની ફરજ પાડવામાં આવે
છે. બંને વિશ્વમાં, નિયમોનું સતત ઉત્ક્રાંતિ - પછી ભલે તે NBA સ્પર્ધા સમિતિ દ્વારા નિયમપુસ્તકને અપડેટ કરવામાં આવે અથવા ઔદ્યોગિક ધોરણોને
અપડેટ કરવામાં આવતું ISO ગુણવત્તા-નિયંત્રણ ઓડિટ હોય - સહભાગીઓને તેમની વ્યૂહરચનાઓ સતત અનુકૂલિત કરવા
દબાણ કરે છે.
આખરે, NBA માં ફાઉલ દોરવા એ ફક્ત મનોરંજક કલા સ્વરૂપ નથી. તે પ્રણાલીગત ઑપ્ટિમાઇઝેશનનું
ખૂબ જ ગણતરીપૂર્વકનું સ્વરૂપ રજૂ કરે છે. રમતના નિયમોને સમજીને, નબળા શોટના "કચરાને" દૂર કરીને અને ઉચ્ચ-મૂલ્યના ફ્રી થ્રોના સતત
પ્રવાહને સુનિશ્ચિત કરીને, ઉચ્ચ કક્ષાના ખેલાડીઓ કાર્યક્ષમતા અને વિશ્વસનીયતાના ચોક્કસ સિદ્ધાંતોને
પ્રતિબિંબિત કરે છે જે ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદનને વ્યાખ્યાયિત કરે છે.
એ નોંધવું યોગ્ય છે કે સંખ્યાબંધ ખેલાડીઓ, ભૂતપૂર્વ ખેલાડીઓ, નિષ્ણાતો અને પંડિતોએ વ્યક્ત કર્યું છે કે ફાઉલ દોરવા એ રમતનો એક પાસું છે જે
યુવા બાસ્કેટબોલથી લઈને વ્યાવસાયિક લીગ સુધી, સમગ્ર રેન્કમાં શીખવવામાં આવે છે.
આ વિષયમાં વધારે માહિતી મેળવવા માટે “Quality’s
Dirty Secret” અને “Beyond
the Checklist: Mastering the FDA’s New QMSR Framework” જરૂરથી વાંચીએ.
ગુણવત્તા સંચાલનનાં ભવિષ્ય પર પ્રભાવક વલણો - માપદંડોનાં ધોરણો ઊંચાં લઈ જઈએ’ વિશેની ચર્ચાને રસપ્રદ અને અર્થપૂર્ણ બનાવવામાં આપનાં
સૂચનો / ટીકાટિપ્પણીઓ / માર્ગદર્શન / અનુભવો આવકાર્ય છે.
