ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સનો બ્લૉગોત્સવ : સંસ્કરણ ૧૪મું - સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬

 ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં ૧૪માં સંસ્કરણના સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ના અંક માં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે.

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં ૧૪માં સંસ્કરણના  કેન્દ્રવર્તી વિષય તરીકે 'ગુણવત્તા સંચાલનનાં ભવિષ્ય પર પ્રભાવક વલણો - માપદંડોનાં ધોરણો ઊંચાં લઈ જઈએ' ની જગ્યાએ આજના અંકમાં ISO 9001: 2026 સંસ્કરણ - ISO 9001:2026, Quality management systems – Requirements - નું ૧૬ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના રોજ પ્રકાશન થયું છે એટલે એ વિશે થોડી પ્રાથમિક વાત કરીશું..

કેટલાક મહત્વના ફેરફારો:

૧. આબોહવા સંબંધિત બાબતોનો સમાવેશ

૨૦૨૪ના સુધારાને ઔપચારિક રીતે કલમ 4.1માં સામેલ કરવામાં આવેલ છે. હવે, સંસ્થાના સંદર્ભમાં આબોહવા પરિવર્તનને એક પરિબળ તરીકે ધ્યાનમાં લેવું આવશ્યક થયું છે. આ માટેની જરૂરિયાતોમાં કોઈ વધારો કરવામાં આવ્યો નથી.

૨. નેતૃત્વની જવાબદારીઓનો વિસ્તાર

કલમ 5.1.1 હવે સ્પષ્ટપણે માંગ કરે છે કે ટોપ મેનેજમેન્ટ ગુણવત્તાલક્ષી સંસ્કૃતિ અને નીતિપૂર્ણ વર્તનને પ્રોત્સાહન આપે અને તેનું (વ્યવહારમાં) નિદર્શન કરે. ૨૦૨૬નાં નવાં સંસ્કરણમાં આ બાબતોને કેવી રીતે અમલમાં મૂકી શકાય તે અંગેનું નવું માર્ગદર્શન આવરી લેવાયેલ છે.

૩. ગુણવત્તા નીતિમાં ફેરફારો

કલમ 5.2ની જરૂરિયાતોને વધુ સશક્ત બનાવવામાં આવી છે: હવે, ગુણવત્તા નીતિમાં સ્પષ્ટપણે "સંસ્થાના સંદર્ભને ધ્યાનમાં લેવો અને તેની વ્યૂહાત્મક દિશાને સમર્થન આપવું" આવશ્યક બની રહ્યું છે. આમ થવાથી  ગુણવત્તા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી (QMS) અને વ્યવસાયની વ્યૂહરચના વચ્ચેનો સંબંધ વધુ મજબૂત બની રહેવો જોઈએ.

૪. જોખમ અને તક વ્યવસ્થાપન અંગે સ્પષ્ટતા

ISO 9001નાં 2026ના સંસ્કરણમાં કલમ 6.1ને પેટા-કલમો (6.1.1 - 6.1.3) માં એ રીતે પુનર્ગઠિત કરવામાં આવી છે કે જોખમો/તકો નક્કી કરવા અને તેના માટેની કાર્યવાહીનું આયોજન કરવા વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત સ્પ્શ્ટપણે સમજવામાં મદદરૂપ બને છે. (આમ થવાથી સ્ટાન્ડર્ડ વાંચવામાં સરળતા રહે છે). પરિશિષ્ટ A (Annex A)માં આ બંને બાબતો અંગે વિસ્તૃત માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે.

૫. જાગરૂકતા અંગેની જરૂરિયાતોનો વિસ્તાર

કલમ 7.3માં કર્મચારીઓ માટે "ગુણવત્તાલક્ષી સંસ્કૃતિ અને નૈતિક વર્તન"ને સમજવાને લગતી  નવી જાગૃતિને સંબંધિત જરૂરિયાત ઉમેરવામાં આવી છે.

નવાં સંસ્કરણના અમલની અંતિમ સીમા - સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૯ 

૨૦૨૧માં કરાયેલાં ​​વપરાશકર્તાના સર્વેક્ષણમાંથી ઉભરતી ટેકનોલોજીઓ (AI, ડિજિટલ ટ્રાન્સફોર્મેશન), આબોહવા પરિવર્તન પછીથી સમપોષિતા, પુરવઠા સાંકળની સંવર્ધિત સ્થિતિસ્થાપકતા કે સશક્ત સેવા ક્ષેત્રની આવશ્યકતાઓ જેવા ઘણા અપેક્ષિત ફેરફારો ISO 9001:2026 ના સુધારામાં સાકાર થયા નથી. ફરજિયાત Annex SLમાં આવરી લેવાયેલ ઉચ્ચ-સ્તરીય માળખામાં આમૂલ નવીનતા મર્યાદિત સ્તરે થતી જોવા મળે છે. આ સુધારા મુખ્યત્વે ૨૦૧૫ સંસ્કરણના મુખ્ય માળખા, પ્રક્રિયા અભિગમ અને મૂળભૂત આવશ્યકતાઓને જાળવી રાખે છે. આમ, એકંદરે, વાસ્તવિક પ્રગતિનાં સ્તરને દાખલ કરવાને બદલે સંપાદકીય સુધારાઓ અને સ્પષ્ટતાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થયેલું જણાય છે .

વધારાનું વાંચનઃ

Understanding the 2026 Revision of ISO 9001

ISO 9001:2026 – Key Changes & What to Expect in the New QMS Standard

ISO 9001:2026 vs ISO 9001:2015 | What’s Changing? | Complete Comparison

હવે પછીના અંકમાં આપણે સ્થળાંતરશીલતા - તેનું પારિસ્થિતિકી તંત્ર અને ભાવિની ચર્ચા કરીશું.

હવે આપણે આપણા નિયમિત વિભાગો તરફ વળીએ:

•  All Things Quality: An ASQ Podcast - Inside the ISO 9001: 2026 update અને Why Cyber Risk is now a Quality Risk

Quality Mag માંથી

·       Preparedness in Quality Manufacturing - Darryl Seland - પાયલોટ હો, વ્યાયામ ખેલાડી હો કે પછી ગુણવત્તા વ્યાસાયિક હો, અભ્યાસ બધાને ફળે જ છે.

વ્યાયામવીરો કે બોય સ્કાઉટ્સ ઉપરાંત, આપણને એવાં અન્ય પણ ઘણા વ્યવહારુ ઉદાહરણો મળી શકે છે, જે ખાસ કરીને સામાન્યતઃ, આપણા રોજબરોજનાં જીવનમાં લાગુ કરી શકાય છે. જેમકે જેમાં પહેલો પ્રતિભાવ આપનારાઓ, પાયલટ્સ અને જાહેરમાં વ્યક્તવય આપનારો.. અગ્નિશામકો વારંવાર એક જ પદ્ધતિથી બચાવ પગલાંનો ઉપયોગ કરે છે જેથી જ્યારે ખરેખર એલાર્મ વાગે છે ત્યારે તેઓ ખચકાટ વિના આગળ વધી જઈ શકે છે. ફ્લાઇટ ક્રૂ દરેક ટેકઓફ અને કટોકટી માટે ચેકલિસ્ટનો ઉપયોગ કરે છે, જે સ્પ્લિટ-સેકન્ડ સલામતી માટેનાં પગલાંઓની પસંદગીમાં એક નિશ્ચિત માપદંડ બની રહે છે. જે જાહેર વક્તા પોતાનાં વ્યકતવ્યનો મોટેથી વારંવાર અભ્યાસ કરે છે તેને મુશ્કેલીઓ પેદા કરતા પ્રેક્ષકોના અણિયાળા પ્રશ્નોને સરળતાથી અને સુંદરતાથી હલ કરવામાં આસાની રહે છે.

ગુણવત્તા માટે પણ આ વાત જ સાચી છે. અમારી પાસે જે શ્રેષ્ઠ પ્રથાઓ, ધોરણો અને માર્ગદર્શિકા તેનો હેતુ આપણી ઉત્પાદન પ્રક્રિયાને વારંવાર પુનરાવનક્ષમ કરવાનો છે, જેથી દરેક વખતે સમાન ઉત્પાદન ગુણવત્તા ઉત્પન્ન થાય.

આ વાતને ધ્યાનમાં લેતાં એન્ડી નિકોલ્સના લેખો The 2026 Version of ISO 9001 અને Will the Next ISO 9001 Change Require More Training? જરૂરથી વાંચીએ.

---

ગુણવત્તા સંચાલનનાં ભવિષ્ય પર પ્રભાવક વલણો - માપદંડોનાં ધોરણો ઊંચાં લઈ જઈએ’ વિશેની ચર્ચાને રસપ્રદ અને અર્થપૂર્ણ બનાવવામાં આપનાં સૂચનો / ટીકાટિપ્પણીઓ / માર્ગદર્શન / અનુભવો આવકાર્ય છે.

આ અંકમાં દર્શાવેલ ઇમેજ કે વિડીયો ક્લિપના પ્રકાશાનાધિકાર તેના રચયિતાના જ રહે છે.

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : ૧૧મું સંસ્કરણ – સપ્ટેમ્બર , ૨૦૨૬

 હસરત જયપુરી રચિત (શંકર)જયકિશનનાં વિસારે પડેલાં ગીતો - ૧૯૬૫ - ભાગ ૧

હસરત જયપુરી  (મૂળ નામ: ઈક઼બાલ હુસ્સૈન - જન્મ ૧૫-૪-૧૯૨૨ । અવસાન ૧૭-૯-૧૯૯૯) – (શંકર) જયકિશન (મૂળ નામ: જયકિશન ડાહ્યાભાઈ પંચાલ - જન્મ ૪ નવેમ્બર ૧૯૨૯ - અવસાન ૧૨ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૭૧) અને શૈલેન્દ્રનાં સંયોજનને '૫૦ના દાયકામાં તેમનાં ગીતોનાં માધુર્ય, વાદ્યસજ્જામાં અવનવા પ્રયોગો અને ગીતોની બોલની સરળતાભરી બોધવાણીને કારણે ઉત્તરોત્તર સફળતા મળવા લાગી હતી. દરેક ફિલ્મમાં પાંચથી આઠ ગીતો હોય એવી વર્ષમાં પાંચ સાત ફિલ્મો કરવા છતાં ક્યાંય પણ તેમના પ્રયત્નો કે પ્રયોગોમાં ઉણપ ન હોય.

પરંતુ '૬૦ના દાયકાથી હિંદી ફિલ્મ સંગીતનાં ક્ષેત્રમાં ફરીથી નવાં પરિવર્તનોની અસરો કળાવા લાગી  હતી. વિષયોમાં બહુ વૈવિધ્ય ન હોવા છતાં ગીતોની રચનાઓ વધારે અને વધારે વૈવિધ્યપૂર્ણ રહ્યા પછી પણ ફિલ્મને ટિકિટબારીએ સફળ કરે એટલાં લોકપ્રિય બને એ અંગેનાં દબાણ સંગીતકારો અને ગીતકારો પર વધવા લાગ્યાં હતાં. તેની સાથે સાથે ઓ પી નય્યર જેવા સમકાલીન સંગીતકારની તાલ પ્રધાન - વાદ્ય પ્રયોગની અભિનવતાની શૈલી પણ એક મહત્ત્વનું સ્પર્ધાત્મક પરિબળ બનવા લાગી હતી. 

આ બધા આંતરપ્રવાહો ભલે આપણો વિષય નથી, આપણો રસ તો માત્ર, અને માત્ર, જયકિશનના જન્મ અને હસરતના અવસાનના  આ સપ્ટેમ્બર મહિનામાં, દર વર્ષે હસરત જયપુરી રચિત (શંકર)જયકિશનનાં વિસારે પડેલાં ગીતોને યાદ કરવાનો (જ) છે. અને એ ઉદ્દેશ્યને જ કેન્દ્રમાં રાખીને  અત્યાર સુધી, આપણે

૨૦૧૭ માં વર્ષ ૧૯૪૯ થી ૧૯૫૪,

૨૦૧૮માં વર્ષ ૧૯૫૫ થી ૧૯૫૭,

૨૦૧૯માં વર્ષ ૧૯૫૮ અને ૧૯૫૯,

૨૦૨૦માં વર્ષ ૧૯૬૦-૧૯૬૧નાં

૨૦૨૧માં વર્ષ ૧૯૬૨નાં,

૨૦૨૨માં વર્ષ ૧૯૬૩નાં,

૨૦૨૩માં ૧૯૬૪ના ભાગ ૧ નાં,

૨૦૨૪માં ૧૯૬૪ના ભાગ ૨ નાં અને

૨૦૨૫માં ૧૯૬૩ના ભાગ ૩

 

ગીતો યાદ કરી ચૂક્યાં છીએ.

વર્ષ ૧૯૬૫માં હસરત જયપુરીનાં ગીતોને (શંકર) જયકિશને સ્વરબદ્ધ કરેલ હોય એવી ત્રણ ફિલ્મો - આરઝૂ, ગુમનામ અને જાનવાર - આવી . આજના મણકામાં આપણે 'આરઝૂ' નાં હસરત જયપુરીનાં (શંકર) જયકિશને સ્વરબદ્ધ કરેલાં ગીતો સાંભળીશું.

આરઝૂ (૧૯૬૫)

શંકર જયકિશન અને શૈલેન્દ્ર - હસરતમાં કોણ કોનાં ગીતોને સંગીતમાં ઢાળતું  એ વિવાદને લગતી અનેક અટકળોનો 'આરઝૂ'ને પરિણામે અંત આવી જવો જોઈએ. 

ફિલ્મમાં શૈલેન્દ્રનું એક પણ ગીત નથી એ વિશે અને કારણો અને તર્કવિતર્કો રજૂ થતા રહ્યા છે. જોકે, આપણો ઉદ્દેશ્ય તો માત્ર અને માત્ર ગીતોને યાદ કરવાનો છે, એટલે એ બધી ચર્ચાઓના કળણમાં નહીં ફસાઈએ. 

હા, એવાતની અહીં જરૂર નોંધ લઈશું કે આ ફિલ્મની કથા, ફિલ્માંક્ન, ગીત-સંગીત બધું જ સંપૂર્ણપણે રાજેન્દ્ર કુમારની 'રજત જયંતિ તારક'ની ફોર્મ્યુલાને અનુરૂપ જ બનાવાયું છે. 

આડ વાત :

'આરઝૂ'ની શીર્ષકની બીજી ત્રણ ફિલ્મો બની છે. ૧૯૪૪ની ફિલ્મનું સંગીત સુબલ દાસગુપ્તાએ આપેલું, ૧૯૫૦ની  ફિલ્મનું સંગીત અનિલ બિશ્વાસે અને ૧૯૯૯ની ફિલ્મની સંગીત અનુ મલિકે આપ્યું હતું.  ચાર ફિલ્મો અને ચારે ચાર ફિલ્મોના સંગીતકારો જુદી પેઢીના અને સાવ જ અલગ શૈલીથી સંગીત સર્જન માટે જાણીતા ! 

અય નરગીસ એ મસ્તાના બસ ઈતની શિકાયત હૈ  - મોહમ્મદ રફી 

રાજેન્દ્ર કુમાર હીરોઈનને જોઈને પ્રેમમાં પડે અને પછી પેલીને પ્રેમમાં પાડવા માટે મનામણાં કરતાં ગીતો ગાય એ રીતે કથાનક શરૂ થાય. અહીં એ ઢાળ પર લસરવાની તકનો હસરત, (શંકર) જયકિશન અને રફીએ ભરપુર લાભ ઉઠાવી લીધો. ગીત એટલું ચાલ્યું કે દરેક પ્રેમી પોતાની પ્રેમિકાને પ્રેમમાં પળોટવા આ ગીત ગાવાનાં સપનાં લઈને સિનેમા હૉલની બહાર નીકળતો !

અય ફૂલોંકી રાની બહારોંકી મલકા તેરા મુસ્કરાના ગઝબ હો ગયા - મોહમ્મદ રફી 

એ પછી તબક્કો આવે બન્નેનાં દિલમાં ફુટી નીકળેલાં પ્રેમના અંકુરોને ગીતો વડે હસતાં રમતાં કરવાનો...

 

છલકે તેરી આંખોંસે શરાબ ઔર ઝ્યાદા - મોહમ્મદ રફી 

હિંદી ફિલ્મોમાં પાર્ટી ગીતો ગાવા માટે અનેક પ્રસંગો મળી રહેતા. અહીં પ્રેમાનુરાગની મુગ્ધતાને વ્યકત કરવામાં આવી રહી છે. 

અજી રૂઠકર અબ કહાં જાઈએગા - લતા મંગેશકર 

પ્રેમિકાને પણ પોતાનો પ્રેમ વ્યકત કરવાણી તક તો મળવી જ જોઈએ, એટલે એક વધારે પાર્ટી ગોઠવાઈ ગઈ ... 

અજી હમસે બચકર કહાં જાઈએગા  - મોહમ્મદ રફી 

ઉપરનાં ગીતનાં પુરુષ સ્વરનાં આ સંસ્કરણમાં મોહમ્મદ રફીની ઊંચા સ્વરમાં રાજેન્દ્ર કુમાર માટે જ બંધ બેસતી હરકતોથી ગાવાની કળાને અવકાશ અપાયો છે ....વાસ્તવિક જીવનમાં કોઈ પ્રેમી આ રીતે પ્રેમને વ્યક્ત કરવાની હિંમત પણ ન કરી શકે ! જેમને ખરેખર પણ ગાવાનું ફાવતું હશે એવા અભિનેતાઓને પણ પરદા પર અભિનય કરતાં પરસેવા છૂટતા હશે !

બેદર્દી બાલમા તુઝકો મેરા મના યાદ કરતા હૈ - લતા મંગેશકર 

સામાન્યપણે પ્રેમભંગ થવાનું દુઃખ વ્યકત કરતું ગીત રાજેન્દ્ર કુમારને તો મળે જ. પણ અહીં એ ફોર્મ્યુલામાં ફેરફાર કરાયો છે.

મનોહરી સિંગ દ્વારા સેક્સોફોનના સુરની થયેલી અદ્‍ભૂત રજૂઆત સેક્સોફોનના હિંદી ફિલ્મોમાં પ્રયોગોનું એક દંતકથા સમાન ઉદાહરણ બની ગયેલ છે.

જબ ઈશ્ક઼ કહીં હો જાતા હૈ  - આશા ભોસલે, મુબારક બેગમ, સાથીઓ 

દિગ્દર્શકને લાગ્યં હશે કે ફિલ્મમાં હજુ થોડો ચટાકેદાર મસાલો ભભરાવવાની જરૂર છે, એટલે પ્રેમિકાઓની બહેનનૉ દ્વારા મસ્તી કરતું એક 'આઈટેમ' ગીત પણ ફિલ્માવાઈ ગયું.

હસરત જયપુરીનાં (શંકર) જયકિશને સ્વરબદ્ધ કર્યાં હોય એવી ૧૯૬૫ની બીજી બે ફિલ્મો, ગુમનામ અને જાનવર, નાં ગીતો આ શ્રૅણીના હવે પછીના મણકામાં ........

---

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે, વિસરાતી યાદોનાં ઊંડાણોમાં છૂપાઈ રહેલાં સદા જીવંત ગીતોની યાદને નવપલ્લવિત કરવા, ફરી એક વાર મળીશું.

નોંધ - અહીં સંદર્ભે લીધેલી બધી તસ્વીરોના પ્રકાશાનાધિકારો તેના મૂળ રચયિતાના અબાધિત રહે છે. અહીં આ તસ્વીરો નેટ પરથી, સાભાર, લીધેલ છે

મારાં કાકીઓ - પ્રવિણાકાકી અને પૂર્ણિમાકાકી

 

પ્રવિણા(કાકી) કમળકાન્ત વૈષ્ણવ 

મારા મોટા કાકા કમળભાઈ પ્રાણલાલ વૈષ્ણવનાંપત્ની, પ્રવિણા(કાકી) સાથેની મારી યાદો આમ જુઓ તો તેઓ સુરતમાં ગોપીપુરામાં લલ્લુજી મહારજનાં અંદિરમાં જે ઘરમાં ભાડે રહેતાં એ યાદો સાથે વણાયેલી છે. રહેણાકનું ઘર પહેલે માળે હતું. ઘર આમ બે ઓરડાનું કહેવાય, જે વ્યવહારમાં ચાર ઓરડાનું બની ગયું હતું. દરેક ઓરડો એકથી વધારે જરૂરિયાત પુરી કરતો.  ભોંયતળીયેથી ઉપરના ઓરડામાં ખુલતો દાદરો જે ઓરડામાં ખુલતો તે, દિવાળી કે એવા કોઈ અન્ય પ્રસંગે એકઠા થયેલા વૈષ્ણવ પરિવારના સ્ત્રી વર્ગનો રહેણાકનો ઓરડો બની રહેતો.

વૈષ્ણવ પરિવાર એકઠો થયો હોય એવા પ્રસંગે જ શરૂ શરૂમાં તો મારે સુરત જવાનું થતું. એ સમયે મને પ્રવિણાકાકી હંમેશાં રસોડામાં જ વ્યસ્ત હોય એવી યાદ સહજપણે દૃઢ થયેલી અનુભવાય છે.

કમળભાઈ ખાવાના શોખીન હતા અને સ્વાદના પારખુ હતા. એટલે, પ્રવિણાકાકીનો પણ રસોઈની કળાં સારો હાથ હશે જ એમ માનવું જરા પણ ખોટું ન કહી શકાય. એ સમયમાં દરેક મધ્યમ વર્ગનાં ઘરની માસિક આવક ઘણી મર્યાદિત રહેતી. ટાંચાં બજેટમાં, ઘરમાં અનેક સ્વાદ અને વૈવિધ્યનાં વ્યંજનો રાંધવામાં એ સમયની ગૃહિણી માહેર રહેતી. પ્રવિણાકાકી એ વર્ગનાં એક આદર્શ પ્રતિનિધિ હતાં. જમવામાં પુરુષ વર્ગને જે સગવડો અને પસદગીઓ મળતી તે, એ સમયના સ્ત્રી વર્ગને, ઘણે ભાગે, ન મળતી. એટલે ગૃહિણીઓએ પોતાના સ્વાદને સંતોષવા માટે અવનવા ઉપાયો અજમવાવા પડતા. પ્રવિણાકાકીને પણ તીખું ભાવતું. એટલે તેઓ જમાવા બેસે ત્યારે પણ નીચે સુરતનાં ખાસ અતિતીખાં મરચાં તરીકે બહુખ્યાત, ત્રણેક લવીંગીંયા મરચાં લઈને બેસે એ રહસ્ય તો વૈષ્ણવ પરિવારમાં એક દંતકથા બની ગયું હતું.

પ્રવિણાકાકી અને કમળભાઈ - મોટા ભાગે વૈષ્ણવ પરિવારનાં ૧૯૫૬ની આસપસનાં મિલન સમયે

મારી કિશોરાવય સુધીની પ્રવિણાકાકીની આવી ઘણી નાની નાની યાદો મનની ચિત્રપટ્ટીમાં તાજી થાતી રહે છે.

કમળભાઈ અને પવિણાકાકી  - તેમની વયના પાંચમા દાયકામાં....

૧૯૭૧માં હું મારો અનુસ્નાતક કક્ષાનો અભ્યાસ કરવા પિલાણી રહ્યો એ બે વર્ષનાં ત્રણેક વેકેશનમાં નવસારી જતાં પહેલાં સુરત ઉતરીને બે ત્રણ કલાક લલ્લુજી મહારાજનાં ઘરે જઈ આવતો રહ્યો.

શાંત દેખાતાં તેમનાં વ્યક્તિત્વની પાછળ મુશ્કેલ સમયની સામે મક્કમતાથી માર્ગ કાઢવાની તેમની શક્તિ અને પોતાના નિર્ણયો લેવાની તેમની હિંમતનાં દર્શન તેમણે કમળભાઈના ગયા પછી ગોપીપુરામાં બાવા સીદીના ટેકરા પાસે રાજ એપાર્ટમેન્ટ નં. ૩માં ઘર ખરીદ્યું તેમાંથી જોઈ શકાય છે. કમળભાઈના ગયા પછી તેમણે જે કંઈ માનસિક અને આર્થિક સંકડામણ અનુભવી હશે, પણ તેમની જીવનશૈલીને તેમણે બહુ ગૌરવશીલ સ્તરે ચાલતી રાખી.  એ સમયના સમાજમાં, પતિના અચાનક થયેલ અવસાન પછી પણ આવી ખુમારી અને સુઝ હોવી એ બહુ મોટી વાત હતી.

સુસ્મિતા અને હું, અમારાં લગ્ન પછીની અમારી પહેલવહેલી ટુર પર સાપુતારાથી પાછાં ફર્યાં ત્યારે તેમનાં રાજ એપાર્ટમેન્ટનાં ઘરે રાતવાસો કરવા રોકાયેલાં. તે પછી મારાં વ્યાવસાયિક જીવનની બદલતી જતી પ્રાથમિકતાઓને કારણે સુરતનાં એ ઘરે જવાનું બહુ ઓછું થયું. 

આવી બહુ ઓછી મુલાકાતોમાંથી એક મુલાકાત તો બહુ જ અસામાન્ય સંજોગોમાંથઈ. ૧૯૮૨ની આસપાસ, અમે શરૂ કરે અમારાં નવાં સાહસ, એરિશ ઈક્વિપમેન્ટની લોન મંજુર કરાવાની હતી તે માટે ગુજરાત સ્ટેટ ફાયનાન્સ કોર્પોરેશનની બૉર્ડ મિટીંગ સુરતમાં મળવાની હતી. હું અને (એચ આર) શાહ સાહેબ એ અંગે સુરત ગયા. સવારે તો અમે સીધા જ મિટીંગના સ્થળે પહોંચી ગયા હતા. પરંતુ, મિટીંગ પત્યા પછી, અમદાવાદ પાછા ફરવાની સાંજની ટ્રેન માટે અમારી પાસે બહુ સમય હતો. એટલે, અમે બન્ને, રાજ એપાર્ટમેન્ટ ગયા. આમ અચાનક જવા બાબતે શાહ સાહેબ પહેલાં તો થોડા ખચકાયા, પણ અમારી પાસે બીજો કોઈ વિકલ્પ હતો નહી, એટલે અમે બન્ને ઘરે પહોંચ્યા. મોડી બપોર થવામાં હતી. જતાંવેંત પ્રવિણાકાકીએ અમારા માટે ચા બનાવી. પછી અમને બેસારીને થોડૂ કામ છે કરીને આવું છું કહીને નીકળી ગયાં. થોડી વારે પાછાં આવ્યાં ત્યારે ભાગળથી અમારા માટે નાસ્તો લઈ આવ્યાં હતાં. તે ઉપરાંત અમને બન્નેને તેઓએ ઘર માટે સુરતનાં પ્રખ્યાત જીરા ળુ (ફરમાસુ, બટર) બિસ્કિટનાં એક એક પૅકેટ પણ આપ્યાં.

એ પછી પ્રવિણાકાકીની જે બે યાદગાર, શુભ, પ્રસંગોએ મળવાનું થયું, તેની યાદો મારી પાસે સારાં નસીબે તસવીરો રૂપે સચવાયેલી છે – 

પહેલો પ્રસંગ હતો - તેમના પૌત્ર ( દિવ્યકુમારભાઈ અને દિવ્યાંગિની ભાભીના પુત્ર) અરમાનનાં સગપણ ( આશરે નવેમ્બર ૨૦૦૦માં)

        ડાબેથીઃ (પ્રવિણાકાકીની દૌહિત્રી) ગાયત્રી, (મારાં મા) બેન, પૂર્ણિમાકાકી, પ્રવિણાકાકી અને અરમાન 

બીજો પ્રસંગ હતો, તાદાત્મ્ય - ભૂમિકાનાં સગપણ (ડિસેમ્બર, ૨૦૦૬)

ડાબેથીઃ પ્રવિણાકાકી, (મારાં મા) બેન, પૂર્ણિમાકાકી

બસ, તે પછી તો તેમના દેહવિલય બાદ અમે તેમના અંતિમ સંસ્કારની લૌકિક ક્રિયા વખતે ગયાં. 

 

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગોત્સવ - સંપુટ # ૧૪ – મણકો : ૮_૨૦૨૬

 

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વના બ્લૉગોત્સવના ૧૪ મા સંપુટના મણકા – ૮_૨૦૨૬માં આપનું સ્વાગત છે.

રાષ્ટ્રીય ગાન 'વંદે માતરમ્'ની ૧૫૦ વર્ષની સંગીત યાત્રા - અનેક કલાકારો દ્વારા વિવિધ શાસ્ત્રીય રાગોમાં - આ પહેલાં રાષ્ટ્રીય ગાન 'વંદે માતરમ્'ની ૧૫૦ વર્ષની સંગીત યાત્રા - સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સમયની 'વંદે માતરમ્'ની વિદ્રોહ ગાથા માં આપણે સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સમયે વંદે માતરમનો એક કાવ્યમાંથી રાષ્ટ્ર ગીત તરીકેના ઉદયની રાજકારણીય તાણાવાણામાં વણાયેલ સંગીતમય વિદોહ ગાથાની વાત કરી હતી.

‘1942: A Love Story’ review: A treat for the eye and the ear - Nandini Ramnath - વિધુ વિનોદ ચોપરાની દેશપ્રેમની વાત વણી લેતી ૧૯૯૪ની ફિલ્મને રિસ્ટોર કરીને સિનેમાગૃહોમાં રજુ કરાઈ છે.

આજના અંકમાં અંજલિઓ અને યાદોને સાંકળતા લેખો તરફ વળીશું  –

In Memoriam: Suman Kalyanpur, an epitome of talent, grace and dignity ના અનુસંધાને ૧૦ પુરુષ અને ૧૦ સ્ત્રી સહગાયકો સાથે સુમન કલ્યાણપુરની યુગલ ગીતો પરની ફાવટ In Memoriam: Suman Kalyanpur Part II – The Perfect Duets Partner   માં આવરી લેવાયેલ છે.

Asha – Rafi Duets – Part 1 ૧૯૫૪ સુધી, Part 2 ૧૯૫૭ થી ૧૯૬૦ સુધી and Part 3 ૧૯૬૧ થી ૧૯૬૫ સુધી.

Shamshad Begumji songs remained immortal over the period of time

Pt. Bharat Vyas’s take on his clan - હિંદી સાહિયના કેટલાક કવિઓની જાણીતી કાવ્ય રચનાઓને ફિલ્મોમાં ગીતનાં સ્વરૂપે રજુ કરાયેલ છે - જેમકે હરિવંશરાય બચ્ચનની कोई गाता, मैं सो जाता! , નીરજની स्वप्न झरे फूल से…, મખદુમ મોહીયુદ્દીનની दो बदन प्यार की आग में जल गए… , મહાદેવી વર્માની कैसे उनको पाऊँ आली ? કે રામ પ્રસાદ બિસ્મીલની हम भी आराम उठा सकते थे घर पर….. પરંતુ નવરંગમાં તો ભરત વ્યાસ પોતાની કવિતા कविराजा  ને પોતાના જ સ્વરમાં ગાય છે ! 

.વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો ના ૧૧મા સંસ્કરણના ઓગસ્ટ  ૨૦૨૬ના અંકમાં શૈલેન્દ્રનાં ગીતોની પંડિત રવિ શંકર દ્વારા સ્વરબદ્ધ કરાયેલી રચનાઓ પેટે અનુરાધા (૧૯૬૦)નાં સાંભળ્યાં.

૨૦૧૭માં આપણે શૈલેન્દ્રનાં અન્ય સંગીતકારો સાથેનો લેખ -શૈલેન્દ્રનાં 'અન્ય' સંગીતકારો સાથેનાં ગીતો – કર્યો તે પછીથી  આપણે

૨૦૧૮ - રોશન

૨૦૧૯ - હેમંત કુમાર, રવિ અને કલ્યાણજી (આણંદજી)

૨૦૨૦ – એસ એન ત્રિપાઠી, અનિલ બિશ્વાસ અને સી રામચંદ્ર

૨૦૨૧ - શાર્દુલ ક્વાત્રા અને મુકુલ રોય,

૨૦૨૨ -  કિશોર કુમાર 

૨૦૨૩ - બસંત પ્રકાશ અને શૈલેશ મુખર્જી

૨૦૨૪ - નીનુ મઝુમદાર, અને

૨૦૨૫ - આર ડી બર્મન 

નાં ગીતો સાંભળી ચુક્યાં છીએ.

હવે નજર કરીએ અન્ય વિષયો પરના કેટલાક લેખો પર –

Beginners' Guide to Hindi Films માં નમુના તરીકે '૫૦ અને '૬૦ના દાયકાની કેટલીક ક્લાસિક્સ તો કેટલીક હળવી ફિલ્મો મળીને ૧૨ ફિલ્મોના રિવ્યૂ રજૂ કરાયા  છે. ફિલ્મનાં નામ પર ક્લિક કરવાથી એ ફિલ્મનો રિવ્યુ વાંચી શકાય છે. 

Gulzar and Women in His Words – Story of Meeta and Mansi - બાસુ ભટ્ટાચાર્યની અનુભવ (૧૯૭૧) અને ગૃહપ્રવેશ (૧૯૭૯) માં બે પાત્રો વચેનું મૌના પણ પોતાની રીતે આગવું પાત્ર બની રહે છે. ફિલ્મમાં અનુકરમે મીતા અને માનસીનાં મનોવ્યક્તિત્વોને તેઓએ શબ્દદેહ આપ્યો છે. બન્ને પાત્રો પ્રેમ અને સ્ત્રીત્વની નવી જ પરિભાષાને રજૂ કરે છે. એક સ્થિરતાને ઝંખે છે તો બીજી સંભાવનાઓને ખોળતી રહે છે. 

वो in Hindi Film Songs & Titles - બોલચાલની ભાષાં वह  ને બદલે મોટા ભાગે वो વપરાતું હોય છે. આમ તો એનો અર્થે તે છે જે સંદર્ભ પુરુષ કે સ્ત્રી કે નાન્યતર જાતિને માટે સંદ્ર્ભ અનુસાર તેનો અર્થ બદલતો રહે છે. હિંદી ફિલ્મોમાં ગીતોમાં, સંવાદોમાં અને શીર્ષકોમાં પણ તેના ઉપયોગ રસપ્રદ રીતે થતા જોવા મળે છે. 

Ways of seeing, and not seeing: on Shoma Chatterji's The Male Gaze Redefined, “Through Mother India and Other Classics of Indian Cinema (હિંદી સિનેમાની મધર ઇન્ડિયા અને અન્ય ક્લાસિક્સની નજરે)” એ ઉપશીર્ષક દ્વારા આ પુસ્તક હિંદી, વિવિધ દાયકાઓના સમયકાળમાં, સિનેમાના નવ મુખ્ય દિગ્દદર્શકોના, સ્ત્રી પ્રત્યેના દૃષ્ટિકોણને તેમની ફિલ્મોનાં સ્ત્રી પાત્રો થકી તપાસે છે. 

Songs with Interjections and Quips - સોલો અને યુગલ ગીતોમાં अच्छा / और  કે फिर क्या हुआ /  इसलिये तो कहा था જેવા વિક્ષેપ જેવા લાગતા પ્રયોગોનો વારંવાર ઉપયોગ તેમની રજૂઆતની અવનવી શૈલીને કારણે ગીતને  નવી જ રીતે રજૂ કરી નાખતા હોય છે. 

Best songs of 1939: Wrap Up 3 j તુઝે બિબ્બો કહુ યા (ગરીબકે લાલ) માટે સુલોચનાને વર્ષ ૧૯૧૩૯ની શ્રેષ્ઠ ગાયિકા તરીકે પસંદ કરે છે.

સોંગ્સ ઑફ યોર દ્વારા યુગલ ગીતો ની સમીક્ષા, 1956 Best Songs: Wrap Up 4 માં કેટલાંક નોંધપાત્ર યુગલ ગીતો છે જે 'ચર્ચાને એરણે' નથી લેવાઈ શક્યાં. સોંગ્સ ઑફ યોર વર્ષ ૧૯૫૬નાં યુગલ ગીતો પૈકી યે રાત ભીગી ભીગી ને અને આજા સનમ મધુર ચાંદનીમેં હમ ને શ્રેષ્ઠ યુગલ ગીતો તરીકે પસંદ કરે છે. 

અને હવે વિવિધ વિષયો પરની નિયમિત શ્રેણીઓના લેખો તરફ નજર કરીએ:

ઓગસ્ટ ૨૦૨૬માં વેબ ગુર્જરી પર 'ફિલ્મ સંગીતની સફર'માં પ્રકાશિત થયેલા લેખો:

બીરેન કોઠારી હાસ્યથી મોંને ભરી દેતી પેરડીની પ્રસાદી રૂપે ગીતશૃંખલા (મેડલી)ની લેખમાળા મા ભોજન કે નજારે હૈ….આહા…આહા રજૂ કરી રહ્યા છે

વાદ્યવિશેષ શ્રેણીમાં પિયૂષ પંડ્યા અને બીરેન કોઠારી આ મહિને તાલવાદ્યો (૧૦) – ઘટમ/મટકા ને  લગતાં યાદગાર ગીતોને રજૂ કરે છે..

દિપક સોલીયાની શ્રેણી 'ધિક્કારનાં ગીતો' માં મેરી તરહ તૂ આહેં ભરે જેવાં ગીતો વડે પ્રેમિકાને જાહેરમાં બદનામ કરતા હોય એવાં એવાં અનેક ગીતો છે જે બિનધાસ્ત આવા અપરાધને એટલે કે પ્રેમિકાની આબરુના ધજાગરા ઉડાડવાની ચેષ્ટાને જાણે પ્રોત્સાહન આપતાં હોય..

દિગ્દર્શન અને સંગીતનું સાયુજ્ય એટલે ‘ભારત એક ખોજ’ના પાંચમા મણકામાં મહાભારત નાં કથાનકની રજૂઆતમાં સંગીતને શી રીતે વણી લેવાયું છે તે રજૂ થાય છે.

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વના બ્લૉગોત્સવમાં  સુમન કલ્યાણપુરને અંજલિ રૂપે મોહમ્મદ રફી સાથેનાં તેમનાં ૧૪૦ + યુગલ ગીતોમાંથી  જાણીતાં, પણ થોડાં યાદ કરવાં પડે એવાં પાંચ યુગલ ગીતો વર્ષ ૨૦૨૬ના હવે પછીના દરેક અંકમાં યાદ કરવાનું આયોજન કરેલ છે -

હમને તેરી ઝફા કા વફા નામ રખ લિયા - ચલે હૈં સસુરાલ (૧૯૬૬) - ગીતકારઃક઼મર જલાલાબાદી - સંગીતઃ સી અર્જુન 

હમ જહાં હૈ વો મકામ હુસ્ન ઔર ઇશ્ક઼ હૈ  -  હુસ્ન ઔર ઈશ્ક઼ (૧૯૬૬) - ગીતકારઃ અસદ ભોપાલી - સંગીતઃ ગણેશ 

રહેં ના રહેં હમ - મમતા (૧૯૬૬) - ગીતકારઃ મજરૂહ સુલ્તાનપુરી - સંગીતઃ રોશન 

કિસને મુઝે સદા દી કિસને મુઝે પુકારા - સાઝ ઔર આવાઝ (૧૯૬૬) - ગીતકારઃ ખુમાર બારાબંક્વી - સંગીતઃ નૌશાદ

ઇતના હૈ તુમસે પ્યાર મુઝે મેરે રાઝદાર - સુરજ (૧૯૬૬) - ગીતકારઃ હસરત જયપુરી - સંગીતઃ શંકર જયકિશન 

આ બ્લૉગોત્સવના દરેક અંકના અંતમાં આપણે આજના અંકમાં ઉલ્લેખાયેલ કોઈ પણ પોસ્ટ સાથે સંકળાયેલ હોય એવાં મોહમ્મદ રફીનાં ગીત યાદ કરતાં હોઈએ છીએ. ૨૦૨૬માં આપણે ઓ પી નય્યર રચિત  મોહમ્મદ રફીનાં યુગલ ગીતો યાદ કરીશું. હમણાં મોહમ્મદ રફીએ આશા ભોસલે સાથે ગાયેલાં ઓ પી નય્યર નાં યુગલ ગીતો સાંભળી રહ્યાં છીએ. ......

દિલ હૈ આપકા હુઝુર લિજિયે ન લિજિયે - જાલી નોટ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ રાજા મેંહદી અલી ખાન 

ગુસ્તાખ નજ઼ર ચેહરે સે હટા  - જાલી નોટ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ રાજા મેંહદી અલી ખાન

નિગાહોને ફેંકા હૈ પંજે પે છક્કા - જાલી નોટ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ અન્જાન 

ઓ મિસ્ટર દિલ બડી મુશ્કિલ મેં તુને આજ ડાલા - જાલી નોટ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ રાજા મેંહદી અલી ખાન

રાત સર્દ સર્દ હૈ ચાંદ ઝર્દ ઝર્દ હૈ - જાલી નોટ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ રાજા મેંહદી અલી ખાન

સચ કેહતા હું બહુત હસીન હો - જાલી નોટ (૧૯૬૦) - ગીતકારઃ રાજા મેંહદી અલી ખાન