હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વનો બ્લૉગૉત્સવ - ૯_૨૦૧૫

હિંદી ચિત્રપટ સંગીતના સુવર્ણ યુગથી સંકળાયેલાં બ્લૉગવિશ્વ -  ૯_૨૦૧૫ બ્લૉગૉત્સવ સંસ્કરણ’માં આપનું સ્વાગત છે.

આ મહિનાના આપણા બ્લૉગોત્સવનાં આ સંસ્કરણની અંજલિઓની શરૂઆત આપણે Fearless Nadia (?)singing a romantic song 1943 થી કરીશું, જેમાં રાજકુમારી અને મનસૂરે ગાયેલ, 'હંટરવાલેકી બેટી'નાં, છન્નાલા્લ નાયક વડે સ્વરબદ્ધ થયેલ, ચંચલ ધારા નદી કિનારાને યાદ કરાયું છે.

કરણ બાલીના લેખ - An Evening With Nadia – માં Movies at the Museumની કાયમ મુલાકાત લેવાનું નક્કી કરી લેવાનું થાય તેવાં વાડીઆ મુવિટોનનાં નાદીઆની યાદગાર ફિલ્મનું સ્ક્રીનીંગની વાત કરાઈ છે.

આવી જ એક મધુર યાદ Guzra Hua Zamana Aata Nahin Dobara” – S. Mohinder માં યાદ કરાઈ છે. લેખમાં આવરી લેવાયેલ સંગીતકાર એસ. મોહિન્દર સાથેની મુલાકાત પણ બહુ જ રસપ્રદ છે. તેને તો લેખમાં જ વાંચીશું, પણ લેખને અંતે મુકાયેલ ગીતોની  યાદી અહીં મૂકવાની લાલચ તો નથી રોકી શકાતી...

·         અય દિલ ઉડાકે લે ચલ - સેહરા (૧૯૪૮)

·         હમ દિલકી કહાની ક્યા કહતે - શાદીકી રાત (૧૯૫૦)

·         ચોરી ચોરી આના હો રાજા મોરે દિલ કે - નીલી (૧૯૫૦)

·         દો નયના તુમ્હારે પ્યારે પ્યારે - શ્રીમતિજી (૧૯૫૨)

·         અય જઝબા-એ-મોહબત ઈતના અસર દિખા દે - પાપી (૧૯૫૩)

·         કાગવા રે જા બલમા કે દેસ્વા - બહાદુર (૧૯૫૩)

·         ઝખ્મી હૈ પાઓં મેરે - અલ્લાદીન કા બેટા (૧૯૫૫)

·         જવાની જૂલતી હૈ  - નાતા (૧૯૫૫)

·         ક઼ુરબાન ગયે તુઝપે ગોરી - સૌ કા નોટ (૧૯૫૫)

·         આતી હૈ મેરે સામને આંચલકો થામ કર - શાહઝાદા (૧૯૫૫)

·         અય રાત કે મુસાફિર - કારવાં (૧૯૫૬)

·         ગુઝરા હુઆ જમાના આતા નહીં દોબારા - શીરીન ફરહાદ (૯૧૫૬)

·         તેરે ઘુંઘરૂ જો છમ છમ બાજે - નયા પૈસા (૧૯૫૮)

·         જવાન આંખમેં કિતના સુરૂર હોતા હૈ - સુન તો લે અય હસીના (૧૯૫૮)

·         ચુપકે સે કુછ દિલને કહા - ખૂબસુરત ધોખા (૧૯૫૯)

·         ગર તુમ બુરા ન માનો - મેહલોં કે ખાબ (૧૯૬૦)

·         મેરે પ્યારોં - (ઝમીન કે તારે (૧૯૬૦)

·         શમા સે કોઈ કહ દે - જય ભવાની (૧૯૬૧)

·         ચલે હો કહાં કહો - રીપોર્ટર રાજૂ (૧૯૬૨)

·         રાતકી દુલ્હન સજી સજી - કેપ્ટન શેરૂ (૧૯૬૩)

·         શામકી તન્હાઈયાં હૈ - ઝરક ખાન (૧૯૬૩)

·         મૌસમ લેહરા ગયા - પિકનીક (૧૯૬૬)

·         યે જવાની બડી બદનામ હૈ - સુનહરે કદમ (૧૯૬૬)

·         મિત્તર પિયારે નુ - નાનક નામ જહાઝ હૈ (૧૯૬૯)

·         તુમ સુલ્તાન કહાં હો મિયાં - મુઘલાની બેગ઼મ (૧૯૭૯)

એસ મોહિન્દરનાં ગીતો અહીં પણ સાંભળવા મળશે.

બહુ રસપ્રદ સંજોગ એ પણ છે કે સમીર ધોળકિયાએ પણ મોકલેલ પોતાની પસંદના સુધીર કપુરના લેખ -Kyun Chamke Bijuriya Saawan Ki -માં પણ એસ મોહિન્દરનાં 'બેખબર' (૧૯૬૫)નાં આશા ભોસલેનાં સ્વરમાં ગવાયેલ ગીતની જ વાત છે. એ લેખ આપણને એક બીજા લેખ -Phool Muskuraye Kyon, Chand Jagmagaye Kyon. . . - તરફ લઈ જાય છે, જેમાં વળી 'સરફરોશ' (૧૯૬૪)નું મોહમ્મદ રફી અને આશા ભોસલેનું એક બીજું યુગલ ગીત પણ સમાયેલું છે.

Asha Bhosle with reluctant Naushad and C Ramchandra: Part 1 (solos) : એ સમયના બે ધુરંધર સંગીતકારો નૌશાદ અને સી. રામચંદ્રએ આશા ભોસલેનો શરૂઆતનાં વર્ષોમાં નછૂટકે જ ઉપયોગ કર્યો છે. અહીં રજૂ કરાયેલાં યાદગાર ગીતોમાં વિસારે પડતાં જતાં કેટલાંક ગીતોને આપણે અહીં યાદ કરીશું -

·         ઈક બાત કહું મેરે પિયા સુન લે અગર તૂ - અમર (૧૯૫૪) - નૌશાદ

·         લહરાયે જિયા બલ ખાયે જિયા - શારદા (૧૯૫૭) - સી રામચંદ્ર

·         મૈં તેરી દિલ તેરા મિતવા - તસવીર (૧૯૬૬) - સી. રામચંદ્ર : ખુશી તેમ જ કરૂણ ભાવ

Asha Bhosle with reluctant Naushad and C Ramchandra: Part 2 (duets) :  આ બંને સંગીતકારોએ આશા ભોસલેનાં જે યુગલ ગીતો રચ્યાં તેમાનાં અમુક ગીતો બેમિસાલ થયાં હતાં. આમ નૌશાદ અને સી.રામચંદ્રનાં આશા ભોસલે સાથેનાં સહકાર્યને પૂરો ન્યાય કરવા માટે તેમણે રચેલાં આશા ભોસલેનાં યુગલ ગીતોનું મહત્ત્વ પણ કમ નથી.

૨૧મી સપ્ટેમ્બરના નુર જહાનના ૮૯મા જન્મ દિવસે Happy 89th Birthday, Madam Noor Jehan!  . આ બ્લૉગ પર નુર જહાનના આ પહેલાં રજૂ થયેલા જન્મ દિવસના સંદર્ભના લેખો - 83rd Birthday (2009) ||  84th Birthday (2010) || 85th Birthday (2011) Noor Jehan and Lata, || 87th Birthday (2013) || 88th Birthday (2014).

કરણ બાલીના લેખ -India’s loss, Pakistan’s gain: The journey of singing great Noor Jehan after 1947 -માં લેખક નોંધે છે કે નુર જહાનની પાકિસ્તાનની ફિલ્મી દુનિયાની પહેલી ફિલ્મ છેક ૧૯૫૧માં રજૂ થઈ.  અહીં તેમણે તેમની બીજી ઈન્નિગ્સમાં પર્દા પર ભજવેલ ગીતોમાંનાં કેટલાંક ગીતો રજૂ કર્યાં છે -

·         તેરે મુખડે દા કાલા કાલ તિલ વે - ચાન વે - 'જુગનુ'ના સંગીતકાર ફીરોઝ નિઝામી સાથે નુર જહાન ફરી એક વાર સાથે થયાં

·         ચાંદની રાતેં - દુપટ્ટા (૧૯૫૨)- ફીરોઝ નિઝામી

·         કાલી કાલી જાન દુખ લખ તે - પતે ખાન (૧૯૫૫)

·         જિસ દિન સે પિયા દિલ લે ગયે - ઇન્તઝાર (૧૯૫૬)- ખ્વાજા ખુર્શીદ અન્વર - આ ફિલ્મમાં ચાંદ હંસે દુનિયા બસે, આ ભી જા, ઓ જાનેવલે રે ઠહરો જરા રૂક જાઓ, જેવાં ગીતો બેહદ લોકપ્રિય થયાં આ ફિલ્મ માટે નુર જહાનને રાષ્ટ્રપતિનો શ્રેષ્ઠ ગાયિકાનો ખિતાબ પણ એનાયત થયો હતો.

·         દિલ કા દિયા જલાયા - કોયલ (૧૯૫૯) ખુર્શીદ અન્વર. આ જોડી અહીં પોતાનો જાદુ એક પછી કે એવાં રીમ ઝીમ રીમ ઝીમ પડે પુહાર, સાગર રોયે લહરેં શોર, મહેકી હવાએં ગાતી ફિઝાએં, તેરે બીના સૂની સીની લાગે રે ચાંદની રાત જેવાં  ગીતોમાં પણ પાથરે છે.

Shailendra was the proverbial moth who got burned too quickly -  ગીતકાર-કવિ શૈલેન્દ્ર ૪૯ વર્ષ પહેલાં આપણને વિચારતાં અને રડતાં કરી મૂકે તેવાં અનેક ગીતોનો વારસો મૂકીને આ દુનિયા છોડી ગયા - અક્ષય મનવાણી – [અક્ષય મનવાણી Sahir Ludhianvi: The People’s Poet (HarperCollins India 2013) ના લેખક છે]- આ ૩૦મી ઓગસ્ટના શૈલેન્દ્ર ૯૨ વર્ષના થયા હોત. ગણેશ અનંતરામનનાં રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર વિજેતા પુસ્તક, Bollywood Melodies: A History of the Hindi Film Song,માં ખ્યાતનામ ગીતકાર, કવિ અને ફિલ્મસર્જક ગુલઝાર્નું સૈલેન્દ્ર વિષે કહેવું છે કે, 'મારા મત મુજબ એ એવા ગીતકાર હતા જેને ફિલ્મનાં અને કવિતા અને નાટ્યમચનાં માધ્યમના તફાવતની સમજ ગળથૂથીમાં હતી. ફિલ્મ માધ્યમને તેમણે બહુ જ સ-રસ પણે આત્મસાત કરી લીધું હતું. આ માધ્યમની જાણકારી, સિચ્યુએશનની સમજ, પાત્રની ભાવનાઓની અંદર સુધી દાખલ થવું,અને પાત્રની સ્વાભાવિક શૈલીમાં ગીતને લખવું જેવી બાબતોમાં તેમની બરોબરી કદાચ કોઈ કરી ન શકે.… હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે હિંદી સિનેમાના બધા જ ગીતકારોમાં શૈલેન્દ્ર જ પૂર્ણ નિપુણતાથી અને સફળપણે ફિલ્મનાં માધ્યમનું અભિન્ન અંગ બની શક્યા. બીજા બધા એવા કવિઓ હતા જેમણે ફિલ્મો માટે ગીતો લખ્યાં.'

Dolls and puppets, child-like(?) dances, sprightly singing by Lata, Shankar Jaikishan… - લેખનાં શીર્ષક સાથે સંકળાયેલાં આ ગીતો રજૂઆતના સમય મુજબ કરાઈ છે. હા, પહેલાં ગીત કરતાં છેલ્લું ગીત છે સાવ જૂદું, પણ પહેલેથી છેલ્લે સુધી તબક્કાવાર જે ફરક થતો ગયો છે તે બહુ જ રસપ્રદ બની રહે છે !

·         દિલમેં તૂ મેરે દિલમેં તૂ - કાલી ઘટા (૧૯૫૧)

·         મૈં હું તેરે સપનોંકી રાની - આસ (૧૯૫૩)

·         જહાં મૈં જાતી વહીં ચલે આતે હો, ચોરી ચોરી મેરે દિલમેં સમાતે હો - ચોરી ચોરી (૧૯૫૬)

·         બોલ રે કઠપુતલી બોલી (ખુશીના ભાવનું ગીત) - કઠપુતલી (૧૯૫૭)

હવે આપણે આપણા અન્ય નિયમિત બ્લૉગ્સ પરના બીજા લેખોની મુલાકાત લઈએ –

બેકગ્રાઉંડમા ગવાતાં ગીતો એ ફિલ્મોમાં એક ખાસ વિશેષતાપુર્ણ ગીતપ્રકાર મનાય છે. Ten of My Favorite Background Songs માં આવાં ગીતોને રજૂ કરાયાં છે. અહીં ફિલ્મનાં ટાઈટલ્સમાં આવતાં ગીતોને ખાસથી આવરી નથી લેવાયાં.

Gaata Rahe Mera Dilની સમીક્ષા પછી R.D. Burman - The Man, The Musicની સમીક્ષા આવકાર્ય બની રહે છે.

Basant (1960): ઓ પી નય્યરનાં શ્રેષ્ઠ કે લોકપ્રિય ગીતોની કક્ષામાં ભલે ન બેસે પણ ચોરી ચોરી ઈક ઈશારા હો ગયા હૈ,  નૈનોમેં સૂરજકી કિરણેં, રાસ્તેમેં ઈક હસીન જેવી ધૂન બહુ જ કર્ણપ્રિય તો રહી જ છે.

Bells and Whistles - “Bells and Whistles” એ અંગ્રેજીનો બહુ જાણીતો મુહાવરો છે. જેનો અર્થ  કંઈક વધારાનું કે અલબેલું એડ્ડ-ઑન. પણ હિંદી ફિલ્મોમાં ઘંટડીઓ કે સિસોટીઓનો ગીતોનાં ભાગ રૂપે જ ઉપયોગ બહુ પ્રચલિત છે. અ બંનેનાં પ્રયોગ સાથેનાં અઢળક ગીતોમાંથી ચુંટેલાં ૧૫ ગીતો અહીં સાંભળી શકાય છે.

From back-up to the front row: Reintroducing Bollywood dancer Edwina Lyons - Nandini Ramnath - ૧૯૫૦-૬૦ના દાયકામાં હિંદી ફિલ્મોનાં નૃત્યોમાં બહુધા જોવા મળતાં ગુમનામ કલાકારો પૈકી એડવિના લ્યોન્સના ૨૨ જુલાઇ પરના જન્મ દિવસે પ્રગટ થયેલ સુરજિત સિંગનાં પુસ્તક, 'Edwina An Unsung Dancer of the Bollywood Era'ના પરિચયાત્મક લેખમાં એડવિનાનાં ઘણાં દૃશ્યોને જીવંત કરાયાં છે.

MUSINGS ની મુલાકાત પહેલાં જ આપણે અલગથી નુતન દ્વારા અભિનિત, સાહિરના કાવ્યમય શબ્દોથી અને રોશનની એક આગવી ધુનથી રચાયેલ આશા ભોસલેના સ્વરમાં ગવાયેલ એક કવ્વાલીને Nigahen Milane Ko Ji Chahta Haiમાં યાદ કરી લઈએ.

રાઝકી બાત હૈ. મહેફીલમેં કહેં ના કહે

બસ ગયા હૈ કોઈ દિલમેં, કહેં ના યા ન કહેં

નિગાહેં મિલાને કો જી ચાહતા હૈ

દિલ-ઓ-જાં લુટાનેકો જી ચાહતા હૈ

આપણે  MUSINGSના અન્ય વિભાગોની મુલાકાત કરી રહ્યાં હતાં એ સમય દરમ્યાન ત્યાં લાટ સાહેબ (૧૯૬૭, ગ્રહણ (૧૯૭૨, અન્જામ (૧૯૭૮) અને કસ્તુરી (૧૯૭૮ /૮૦)ના રિવ્યૂ મુકાયા છે.

હવે આપણા મિત્રોએ આ મહિને યાદ કરેલાં ગીતોની મજા માણીએ……

ભગવાન થાવરાની :

·         માસૂમ ચહેરા યે ક઼ાતિલ અદાયેં - દિલ તેરા દિવાના (૧૯૬૨) - લતા મંગેશકર, મોહમ્મદ રફી - સંકર જયકિશન

આડ વાતઃ ભીમપલાસી પર આધારિત અન્ય ગીતોની  યાદી અહીં જોવા મળે છે.

·         કાન્હા બોલે ના - સંગત (૧૯૭૬) - મન્ના ડે, લત મંગેશકર - સલીલ ચૌધરી - જાં નિસ્સાર અખ્તર

વીન્ટેજ એરા પછી કોઈ અદાકારે પોતે પોતાનું ગીત ગાયું હોય કે કોઈ નિયમિત પાર્શ્વગાયકે ગીતને પર્દા પર ગાયું હોય તેવી બીના અસામાન્ય બનવા લાગી હતી. સમીર ધોળકિયાએ આ પ્રકારનાં ગીતો પૈકી તેમને ગમતાં બે ગીતો યાદ કર્યાં છે. જો કે આ વિષય અલગ લેખ માટેનો વિષય છે, તેથી આપણે ઉપયુક્ત સમયે અલગથી ચર્ચા કરીશું.

·         લાગી નહીં છૂટે રામા - મુસાફિર (૧૯૫૭) - દિલીપ કુમાર, લત મંગેશકર - સલીલ ચૌધરી

·         રાતને ક્યા ક્યા ખ્વાબ દિખાયે - એક ગાંવ કી કહાની - તલત મહમુદ - સલીલ ચૌધરી

સુમનભાઈ (દાદુ)એ, શિકાગો, અમેરિકાથી આ ગીતો (ઑડીયો) મોકલ્યાં હતાં :

·         યે જલવે યે અદા - પાસીંગ શૉ (૧૯૬૦) - ગીતા દત્ત, એસ બલબીર - મનોહર

·         યે હવાએં સનમ - પાસીંગ શૉ (૧૯૬૦) - ગીતા દત્ત - મનોહર

·         બચના ઝરા તીર ચલે  - પાસીંગ શૉ (૧૯૬૦) - ગીતા દત્ત - મનોહર

·         નો..નો ડોન્ટ સે ગુડનાઈટ - મિસ ગુડનાઈટ - ગીતા દત્ત અને સાથીઓ - હંસરાજ બહલ

·         સાથ હો તુમ ઔર રાત જવાં, નીંદ કિસે અબ ચૈન કહાં,

કુછ તો સમઝ અય ભોલે સનમ, કહતી હૈ ક્યા નઝરોંકી જુબાં

- કાંચકી ગુડિયાં (૧૯૬૧) - મુકેશ અને આશા ભોસલે - સુહર્દ કાર

·         કિત ગયી મનકી નાવ - કમલ રોય (હબીબ વલી મોહમ્મદ) - ઓ પી નય્યર- ૧૯૪૦ના દાયકામાં લાહોરમાં રેકોરદ થયેલ ગૈર-ફિલ્મી ગીત

સોંગ્સ ઑફ યૉરની વાર્ષિક સમીક્ષા શૄંખલાના લેખ Best songs of 1950: And the winners are?   પરની ચર્ચા આપણે ૧૯૫૦નાં યાદગાર ગીતોને ચર્ચાની એરણે ની શૃંખલાનાં સ્વરૂપે કરી રહ્યાં છીએ. આ ચર્ચાના પહેલાં ચરણમાં યાદગાર સ્ત્રી ગીતો અંતર્ગત આપણે લતા મંગેશકરનાં સી. રામચંદ્ર તેમ જ હુસ્નલાલ ભગતરામ અને ગુલામ મોહમ્મદ રચયિત ગીતોની વાત જુલાઈ ૨૦૧૫ના અંકમાં કરી હતી. ઓગસ્ટ ૨૦૧૫માં લતા મંગેશકરનાં અનિલ બિશ્વાસ, એસ ડી બર્મન, નૌશાદ, બુલો સી રાની અને વિનોદનાં ગીતો તેમ જ અન્ય સ્ત્રી ગાયિકાઓનાં યાદગાર ગીતોમાં સુરૈયા, શમશાદ બેગમ, રાજ કુમારી અને ગીતા દત્ત તેમ જ કેટલાંક અન્ય ગાયિકાઓનાં ગીતો સાંભળ્યાં. હવે સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૫માં આપણે પુરુષ ગાયકોનાં ૧૯૫૦નાં વર્ષનાં યાદગાર સૉલો ગીતો સાંભળીશું  –

૧૯૫૦નાં ગીતો : ચર્ચાની એરણે - યાદગાર પુરુષ-ગીતો (૧) : મુકેશનાં યાદગાર ગીતો

૧૯૫૦નાં ગીતો : ચર્ચાની એરણે - યાદગાર પુરુષ-ગીતો (૨) : તલત મહમૂદનાં યાદગાર ગીતો

૧૯૫૦નાં ગીતો : ચર્ચાની એરણે - યાદગાર પુરુષ-ગીતો (૩) : મોહમ્મદ રફીનાં યાદગાર ગીતો

૧૯૫૦નાં ગીતો : ચર્ચાની એરણે - યાદગાર પુરુષ-ગીતો (૪) : જી એમ દુર્રાનીનાં યાદગાર ગીતો

૧૯૫૦નાં ગીતો : ચર્ચાની એરણે - યાદગાર પુરુષ-ગીતો (૫) : ચીતળકર, મન્ના ડે અને અન્ય પુરુષ ગાયકોનાં યાદગાર ગીતો

આ ચર્ચા આપણે આગળના મહિનાઓમાં પણ ચાલુ રાખીશું.

ઓગસ્ટ ૨૦૧૫માં વેબ ગુર્જરીની 'ફિલ્મ ગીતની સફર'માં –

ગીત ગાતાં ગાતાં વેપાર કરવાની કેવી મજા, ભાઇ કેવી મજા… (૫)

ચોકલેટી હીરો: કરણ દીવાન

બંદિશ એક, રૂપ અનેક (૧૧) : દમા દમ મસ્ત કલંદર

અનિલ બિશ્વાસે સ્વરબદ્ધ કરેલાં, લતા મંગેશકરના સ્વરમાં ગવાયેલાં ગીતો : ૫ :   

                                                                                          પ્રકાશિત થયેલ છે.

અંતમાં, મોહમ્મદ રફીનાં કેટલાક બહુ જ અનોખાં ગીતોને આજના સંસ્કરણમાં યાદ કરીએ –

સુધીર ફડકેએ સ્વરબદ્ધ કરેલ સાવનકી ઘટાઓ ધીરે ધીરે આના - A Rafi-Khursheed duet from 1947 - જે સાવ છોકરડા જેવા દેવ આનંદ અને ખુર્શીદે 'આગે બઢો' માટે ફિલ્મના પર્દે ગાયું છે.

 Nasir-eclectic.blogspot.comપર લાંબા સમય બાદ મુલાકાત લેતાં મૈં  અલબેલા જવાં હું રંગીલા અને ધોકા ખાયેગી ના યારોંકી નઝર ને સાંભળીએ.

સુમનભાઈ (દાદુ)એ મદન મોહન -મોહમ્મદ રફીનાં સહકાર્યનાં બેનમૂત રત્નો પૈકી સાવન કે મહિનેમેં એક આગસી સીનેમેં લગતી હૈ તો પી લેતા હું (શરાબી - ૧૯૬૩)ને યાદ કર્યું છે. અહીં ગીતનાં બંને વર્ક્ઝન છે, પણ કહ્રૂ તો એકલતાના વિચારોમાં ખોવાયેલ ભાવવાળું ગીત જ ગણાય.

આપણા બ્લૉગોત્સવને વધારે સમૃદ્ધ અને રસપ્રદ બનાવવા માટે આપનાં સુચનો આવકાર્ય છે........

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સનો બ્લૉગોત્સવ - સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫

ગુણવત્તા સંચાલન વિષેના લેખ અને બ્લૉગ્સના બ્લૉગોત્સવનાં સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૫ સંસ્કરણમાં આપનું હાર્દિક સ્વાગત છે.

એપ્રિલ, ૨૦૧૫નાં સંસ્કરણમાં આપણે “Improving measures of measurement of process \ પ્રક્રિયાની માપણીનાં માપની સુધારણા” વિષે શોધખોળ કરી હતી. તેના અનુસંધાને મે ૨૦૧૫નાં સંસ્કરણમાં આપણે performance measures and metrics વિષે આપણી શોધખોળ આગળ ધપાવી. તે પછી જુન ૨૦૧૫માં આપણે ‘structuring for the process of improvement \ સુધારણાની પ્રકિયા માટેની માળખાંકીય વ્યવસ્થા' વિષે પ્રાથમિક માહિતીની તપાસ કરી. જુલાઇ ૨૦૧૫માં આપણી તપાસમાં હવે પછીનાં પગલાં રૂપે આપણે 'Deploying the Improvement Process /સુધારણા પ્રક્રિયાને વ્યવહારોપયોગીપણે તૈનાત કરવી’ વિષે શોધખોળ કરી. ઑગસ્ટ, ૨૦૧૫નાં સંસ્કરણમાં આપણે Implementing the Improvement Process \ પ્રક્રિયા સુધારણાનો અમલ કરવા માટેના જૂદા જૂદા અભિગમો અને પધ્ધતિઓની વાત કરી.

આ મહિને આપણે Measuring the Improvement Process \ સતત સુધારણાની માપણી વિષે વાત કરીશું. How to Improve Manufacturing Productivity - તારા દુગ્ગન, ડીમાન્ડ મીડિયા

ઉત્પાદકતામાં સુધાર લાવવા માટે માહિતી એકઠી કરી, તેનું વિશ્લેષણ એવી રીતે કરાવું જોઈએ કે તે અસરકારક નિર્ણયમાં પરિણમે. કામગીરીની ઉત્કૃષ્ટતાની સફળતા મેળવવા માટે સંસ્થાના જૂદા જૂદા વિભાગો પોતપોતાની માહિતી એક બીજાં સાથે વહેંચે અને એકસૂત્ર થઈને તેનું અર્થઘટન કરે તે મહત્ત્વનું બની રહે છે.

પહેલું પગલું - ઉત્પાદન પ્રક્રિયાના કામના પ્રવાહને સ્પષ્ટપણે સમજીએ. આ તબક્કે ઉત્પાદનમાટે જરૂરી લોકો, પ્રક્રિયાઓ અને ટેક્નોલોજી વિષેની જરૂરિયાત અને તેમની ભૂમિકા સમજવા ઉપરાંત સમગ્ર સંસ્થામાં શું સંસાધનો જોઇશે, કયા પ્રકારે પ્રત્યયન કરાય છે અને કરાવું જોઈએ તેમ જ જૂદા જૂદા વિભાગો કઈ કાર્યપદ્ધતિથી કામ કરી રહ્યા છે તે પણ સ્પષ્ટ હોય તે પણ જરૂરી છે.

બીજું પગલું - નાણાંકીય અને ગ્રાહક સંતોષ સંબંધી માહિતી આવરી લેતા અહેવાલો પર નજર રાખીએ. પ્રોજેક્ટ વ્યવસ્થાપકો સાથે એક જ કક્ષાની, સર્વગ્રાહી, માહિતી વહેંચવામાં આવે તે વિષે ખાસ ધ્યાન આપીએ, જેથી તેઓ ઉત્પાદન સુધારણાની યોજનાઓ ઘડી શકે, બધાં જ કામ માટે જરૂરી સંસાધનો પૂરાં પાડી શકે, ખર્ચ અને કામના અંદાજો મુજબ કામ કરી શકે અને પ્રોજેક્ટ તેના નિયત ઉદ્દેશ્ય મુજબ આગળ ધપી રહ્યો છે કે કેમ તે નક્કી કરી શકે. પ્રોજેક્ટને લગતી કાર્યપધ્ધતિઓનાં સર્વસામાન્ય ગોરણો પ્રસ્થાપિત કરી કે જેથી વ્યવસ્થાપકો કામગીરીની અને પરિવર્તનોની સમીક્ષા સાતત્યપૂર્ણ રીતે કરતા રહી શકે.

ત્રીજું પગલું - બહુ જ સુનિશ્ચિત માહિતીસંગ્રહમાંના આધાર પર, યોગ્ય નાણાંકીય, ગ્રાહકને લગતાં, પ્રક્રિયાઓને લગતાં અને લોકોને લગતાં માપ સાથેનું સંતુલિત સ્કોરકાર્ડનું ઘડતર કરીએ. પ્રક્રિયા સુધારણાનો અમલ જેમ જેમ આગળ વધતો જાય તેમ તેમ આ માપમાં જે ફેર્ફારો કરવા પડે તેની પર પણ નજર રાખીએ અને જ્યાં પણ વરિષ્ઠ સંચાલન મંડળની જરૂર જણાય ત્યાં સવેળા તેમને સાંકળી લઈએ.

ચોથું પગલું - પ્રક્રિયા સુધારણા પ્રોજેક્ટ્સમાંથી ઉદ્‍ભવતી માહિતી પર નજર રાખીએ જેથી જે કંઇ સુધારાઓ શકય બને તે સમગ્ર સંસ્થામાં લાગુ પડી શક્યા છે તે સુનિશ્ચિત કરી શકાય. સુધારાઓના ફાયદા અને તેની પાછળ થયેલાં ખર્ચની પણ સમીક્ષા કરતાં રહીએ.

LEAN SIX SIGMA METRICS: HOW TO MEASURE IMPROVEMENTS WITHIN A PROCESS – જૂદા જૂદા સમયે, ખર્ચ કે પ્રક્રિયાની જટિલતા અને સંસ્થાકીય દૃષ્ટિકોણના સંદર્ભમાં પ્રક્રિયાનાં પરિણામો માપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતાં કોષ્ટકો લીન સિક્ષ સીગ્મા પ્રોજેક્ટ્સમાં સુધારણાની તકો નજર સામે લાવી મૂકવાની સાથે સાથે સમય સાથે થતાં પરિવર્તનો પર નજર રાખવામાં પણ કામ આઅવે છે.
Using ROI to Measure the Results of BPI Initiatives - પ્રક્રિયા સુધારણાની પહેલ હવે કોઈ પણ કદની કે કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં કામ કરતી સંસ્થાઓમાં કેન્દ્રવ્ર્તી સ્થાન મેળવતી થઈ છે. તેનાં પરિણામો નાણાંકીય ફાયદાઓમાં પણ જોવા મળે તે વિષે સંચાલકોનો પણ રસ વધતો જાય છે.
Measuring improvement

• થોડું થોડું, વધારે વાર માપવું જોઇએ: સુધારણા માટેની માપણી માટે આંકડાઓના બહુ મોટા સ્ત્રોત જરૂરી નથી.ખરેખર તો કોઈ એક મહત્ત્વનાં માપથી જ શરૂઆત કરવી એ વધારે ઉચિત છે, અને પછીથી જરૂર મુજબ વધારાં માપ ઉમેરતાં જવાં જોઇએ. શરૂઆતથી જ બહુ બધાં માપની માપણી શરૂ કરવાના ઉત્સાહમાં ઘણી વાર મહત્ત્વની , પણ બહુ જ ઝીણી ઘટના ધ્યાન બહાર રહી જવાની શક્યતા રહે છે.
• પાયાની રેખાની માહિતી જો અસરકારક રીતે પસંદ નહીં થઈ હોય તો કઇ હદ સુધી સુધારો થઇ શક્યો છે તે જ કદાચ ખબર ન પડે.
• કોઈ પણ પ્રોજેક્ટમાં આપાણ એજ માપ પસંદ કરીએ તે સૌથી મહત્વનાં હીતધારકની જરૂરિયાતની પ્રાથમિકતાના સંદર્ભમાં નક્કી થયેલ હોય તે મહત્ત્વનું છે. સુધારણા પ્રક્રિયાની સફળતા એના મૂળ ઉદ્દેશ્યોની સિદ્ધિમાં જ રહેલ છે.
• સુધારણા માટેની માહિતી અને સંશોધન માટેની માહિતીમાં ફરક છે. સુધારણા માટેની માહિતી કદાચ ઓછી ચોક્કસ હશે પણ તે રોજબરોજની પરિસ્થિતિને પ્રતિબિંબીત કરે છે. ઘણી વાર બધી માહિતીને બદલે ઉચિત નમૂના જેટલી લીધેલી માહિતી પણ પૂરતી થઈ પડે. સુધારણા માટેની માપણીમાં તો ઝડપથી નિર્ણય પર પહોંચવામાં તે વધારે ઉપયોગી પણ નીવડી શકે છે.PDSA cyclesમાં તો નાના પાયે મળતા પ્રતિભાવ આપણા પ્રયત્નોની અસર જાણવા માટે પૂરતા બની રહી શકે છે.
• સુયોજિત ડેશબૉર્ડ વડે પ્રગતિ પર નજર રાખવી જોઇએ. પ્રક્રિયા, પરિણામો અને આમને સામને અસર કરતાં માપ જેવાં મહત્ત્વનાં માપ ડેશબોર્ડ પર જરૂરથી આવરી લેવાયેલાં હોવં જોઈએ. ઉદ્દેશ્ય શું છે, ક્યારે ક્યારે શું સિદ્ધ કરવાનું છે, પ્રગતિ વિષેની ગણતરી કયા હિસાબે કરવાની છે, કઈ બાબતની શી શી માહિતિ ક્યાં ક્યાંથી મળશે જેવી બાબતો પણ સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ. હકીકતે તો પ્રક્રિયા સુધારણા માટેનાં માપ નક્કી કરતી વખતે જ આ બાબતો સ્પષ્ટ કરી લેવાઈ હોય તે જરૂરી છે. (See PFCC sample measurement dashboard).
• જે જે ફેરફારો કરાઈ રહ્યા છે તેની સાથે માપનો સંબંધ સીધો જ હોવો જોઈએ.
• આ કામમાં Driver diagrams મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. તેના વડે જે અગત્યનું છે તે સુનિશ્ચિત તો કરી જ શકાય છે અને સાથે સાથે તેનાં ચાલક બળ સ્વરૂપ માપ પણ નક્કી કરી શકાય છે.
• આપણે જે સિદ્ધ કરવાનું નક્કી કર્યું છે તે વિષે પણ આપણું આયોજન સ્પષ્ટ હોવું જોઈએ, જેમકે જે હિતધારકના અનુભવોમાં સુધારણા વિષે વિચારીએ છીએ તે આ ફેરફારથી શી રીતે સિદ્ધ થશે, એ માટે કઈ કઈ બાબતોને પ્રાધાન્ય આપવું જોઇએ, વગેરે.
• ગુણવત્તા સુધારણા માટેની સંસ્થામાં ઉપલ્બધ સર્વ નિષ્ણાત વ્યક્તિઓની અને સંબંધિત અન્ય અનુભવોની સેવાઓ જરૂરથી ઉપયોગમાં લેવી જોઈએ. 'રન ચાર્ટ' જેવી ટેકનીક્સ પ્રગતિનું તાદૃશ્ય ચિત્ર રજૂ કરવામાં મદદરૂપ બની શકે(see PFCC further reading). સહુથી મહત્ત્વની બાબત તો એ છે કે માપણીનો હેતુ આપણા ઉદ્દેશ્યોની સિદ્ધિ છે, એટલે માહિતી બીજાંને કરવાની રજૂઆતમાં વટ પાડે તેના કરતાં આપણને ખરેખર ઉપયોગી હોય તે વધારે જરૂરી છે.

How Do You Measure Process Improvement?

તબકક્કાવાર રજૂઆતનાં પરિપક્વતા સ્તર

Measurement of Process Improvementએ Practical Software and Systems Measurement (PSM) સમુદાયનું 'પેપર' છે જેમાં પ્રક્રિયા સુધારણા માટેના ક્ષેત્રો, પ્રક્રિયાનાં મૂલ્યની માપણી, સુધારણા, પ્રક્રિયા સુધારણા માટેની તૈયારીની માપણી, પ્રક્રિયા સુધારણાની પરગતિની માપણી જેવા વિષયો આવરી લેવાયા છે.
Three Ways For Measuring Continuous Improvement Successમાં માર્ક રૂબી સતત સુધારણાની સફળતામાં માપણીનાં મહત્ત્વ પર ભાર મૂકવા માટે માપણી માટેના ત્રણ દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરે છે :

# ૧ નાણાંકીય પરિણામો આધારિત માપ

# ૨ માપણી કરવા માટે વાપરેલ સાધનો પર આધારિત માપ

# ૩ હિતધારકના દૃષ્ટિકોણ પર આધારિત માપ

How to Measure Continuous Improvement - એમિલ હેસ્કી

૧. પ્રગતિ નક્કી કરવા માટે નક્કર માપ શોધી કાઢો.

૨. શરૂઆતમાં નક્કી કરેલ લક્ષ્યના સાપેક્ષ સંદર્ભમાં માહિતીની સમીક્ષા કરો.

૩. પરિયોજના અમલમાં હોય તે સમયે પણ સુધારણાની માપણી માટેનાં માપદંડ નક્કી કરવા માટે તૈયાર રહો.

૪. નાની મોટી અસફળતાઓ માટે તૈયારી રાખો.

સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન : સંસ્કૃતિક પરિબળોની માપણી અને સુધારણા વડે વ્યાપાર-ઉદ્યોગનાં મહત્ત્વનાં પરિણામો સિદ્ધ કરવાં \Cultural Transformation: Measuring and improving the culture to achieve significant business results - ચાર્લ્સ ઔબ્રે - સંસ્કૃતિની વ્યાખ્યા આ મૂલ્યોના સંદર્ભમાં કરાયેલ છે: માહિતી અને કોષ્ટકોની મદદથી સંચાલન કરવું, કર્મચારીઓને સક્ષમ બનાવવાં, ટીમવર્ક, એકબીજાં માટે માન અને નીતિમત્તાપૂર્ણ વર્તણૂક, માર્ગદર્શન અને પ્રશિક્ષણ વડે ફરક પાડવો અને ગ્રાહકની અપેક્ષા(ઓ)ને અતિક્રમતાં રહેવું.

  સંસ્કૃતિમાં સુધારણા માટેની માપણીની મોજણીમાં આ દરેક પરિબળોને આવરી લેવાયાં હતાં.
‘Measuring continuous improvement: sustainability at Sibelco Benelux’માં કામગીરી દરમ્યાન પર્યાવરણની સતત જાળવણીની સુધારણાની માપણીની ચર્ચા રજૂ કરાઈ છે.
Measuring Asset Performance for Continuous Improvement - સાત મિનિટ અને નવ સેકંડના આ વિડીયોમાં લાઈફ સાયકલ એન્જિનીયરીંગના માર્ક પૉલૅન્ડ જોખમ-આધારિત અસ્કયામત પ્રબંધન મૉડેલના માપણીના તબક્કાને સમજાવે છે. અહીં કોષ્ટકો, પ્રક્રિયા પરિમાણો અને કામગીરીનાં મુખ્ય સૂચકો (KPIs) તેમ જ માહિતીનાં યથોચિત અર્થઘટન અને જરૂરી corrective પગલાં શી રીતે લેવાં તેની પણ સમજણ મળી રહે છે.
Measuring Continuous Improvement In Engineering Education Programs: A Graphical Approach – The Pitt-SW Analysis પધ્ધતિ સ્પર્ધાત્મક વ્યૂહરચનાનાના સિદ્ધાંત SWOT (strength, weakness, opportunities and threats)પરથી બનાવાયેલ છે. તેના માહિતી એકઠી કરવી, માહિતીને એકત્ર કરવી, પ્રમાણની રજૂઆત કરવી અને સબળી અને નબળી બાજૂઓ Strengths and Weakness (SW)ના કોઠાનું ઘડતર એવા ચાર તબક્કાઓ છે. અહીં કાર્યપદ્ધતિમાં જરૂરી સંવેદના જળવાઈ રહે તે પ્રકારના નિયમોનું અનુસરણ થાય તે મહત્ત્વનું છે. SW કોઠાનાં પરિણામોને સચિત્રપણે રજૂ કરી શકાય.

આપણે અહીં જે લેખોના સંદર્ભ દર્શાવ્યા છે તે આજના વિષય માટે નમૂના માત્ર બરાબર જ કહી શકાય.

સતત સુધારણાની માપણી માટે જૂદા જૂદા સમયે જૂદા જૂદા સંજોગ મુજબ અલગ અલગ લોકો પોતપોતાને જે અનુકૂળ આવે તેવી વિવિધ પદ્ધતિઓ અપનાવતાં રહ્યાં છે. આ સ્તરની વિવિધતાને સમગ્રતયા આપણા બ્લૉગોત્સવના એક હપ્તામાં આવરી લેવાનું શક્ય નથી. તેથી આપણે 'સતત સુધારણા'ની આ સફરને હવે પછીના હપ્તાઓમાં આગળ વધારીશું.

અને હવે આપણે આપણા નિયમિત વિભાગો તરફ વળીએઃ

ASQ CEO, Bill Troy ASQ’s Influential Voice દ્વારા આ મહિને ત્રણ મહેમાન લેખ રજૂ કરાયા છે. દરેક લેખ પોતાની રીતે બહુ જ વિચારપ્રેરક છે, અને સમગ્રપણે વાંચવાલાયક છે, એટલે આપણે અહીં એ લેખોની માત્ર લિંક જ આપી છે.

• What Does “Made In…” Mean To You?
• Does Mission Matter?
• How Does Knowledge Management Complement Quality?

ગયે મહિને ચર્ચા માટે લેવાયેલ જૅમ્સ લૉથરના લેખ - Creating a Performance Culture: What Not To Do -પરની ASQ બ્લૉગર્સ દ્વારા કરાયેલી વિશદ ચર્ચાને Julia McIntosh, ASQ communications ‘August Roundup: Creating a Performance Culture: What Not To Do’ માં રજૂ કરે છે.

આ માસનાં ASQ TV વૃતાંત છે :

•  Five Whys for the Birdsમાં વૉશીંગ્ટન, ડી.સી.માં આવેલ જેફરસન મેમોરિયલ્ની કથળતી જતી સ્થિતિને five whys technique વડે કેમ કરીને પાછી વાળી શકાઇ તેની રજૂઆત છે.ઘણાં ગુણવત્તા વર્તુળોમાં આ વાત કદાચ બહુ ચર્ચિત થવાને કારણે પૌરાણિક કાળની લાગે, પણ મૂળભૂત કારણ શોધવા માટેનાં પૃથ્થકરણ \ root cause analysis (RCA) માટે the five whys techniqueનું મહત્ત્વ સમજવા માટે બહુ સરસ ઉદાહરણ છે.
• Taking a deeper dive into root cause analysis - મૂળભૂત કારણ શોધવા માટેનાં પૃથ્થકરણનો ઉપયોગ લગભગ કોઈ પણ પ્રકારની પરિસ્થિતિમાં સમસ્યાનાં તળ સુધી પહોંચવામાં મદદરૂપ બને છે. અહીં આ ટેકનીકની કેટલીક માર્મિક બાજૂઓની વાત કરવાની સાથે તેનો સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કેમ કરવો તે પણ કહેવાયું છે. આ વૃતાંતમાં • મૂળભૂત કારણ શોધવા માટેનાં પૃથ્થકરણ ને ક્યાં સુધી ખેંચી શકાય • 5 WHYs techniqueનાં ઉદાહરણનો QP લેખ • કથળતાં જતાં મકાનની હાલતનું મૂળ ભૂત કારણ જાણવા માટે "Flip the Switch" ટેકનીકનો પ્રયોગ • મૂળભૂત કારણ શોધવા માટેનાં પૃથ્થકરણમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમને શી રીતે આવરી લેવો - ની ચર્ચા આવરી લેવાઈ છે. Matthew Barsalouનો પૂરો વાર્તાલાપ પણ જરૂરથી જોજો.
• Taking the Scientific Method Approach to Root Cause Analysis - સામાન્યતઃ આપણે માની જ લઈએ છીએ કે મૂળભૂત કારણ શોધવા માટેનાં પૃથ્થકરણને ચકાસવા માટે માત્ર અવલોકનો કે અનુભવો જ કામ આવે, કોઈ સિદ્ધાંત નહીં. 'વાસ્તવીક જગત'ની સંસ્થાઓમાં મૂળભૂત કારણ શોધવા માટેનાં પૃથ્થકરણને સિદ્ધાંતની કક્ષાએ પહોંચવાની તક એટલે નથી મળતી કે લોકોને જવાબ ખોળી કાઢવાની ઉતાવળ હોય છે. પરંતુ લેખક અને ગુણવત્તા નિષ્ણાત Matthew Barsalouનું કહેવું છે કે મૂળભૂત કારણ શોધવા માટેનાં પૃથ્થકરણમાટે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ પણ બહુ કામનો થઈ જ શકે છે.
• Standards and Auditing - જોખમને કેમ ખોળી કાઢવું, તેનું વર્ગીકરણ કેમ કરવું અને પછી તે માટે શું પગલાં લેવાં જેવાં કૌશલ્ય 9001:2015માટે તૈયાર થતી દરેક સંસ્થા માટે ખાસ મહત્ત્વનું બની રહેશે. આ વિષયની સમજ આજનાં વૃતાંતમાં અપાયેલ છે. તે ઉપરાંત સ્થળ પર ગયા સિવાય ઑડીટ કેમ કરવું તેની પણ સમજણ અપાઈ છે. એ અંગેનો વેબીનાર અહીં જોઈ શકાશે.
• Auditing, Risk, and ATM - જોખમનાં કેટલોગ અને ATM(Accept-Transfer-Mitigate) પદ્ધતિ વડે જોખમ ખોળી કાઢવા અને તેની અસર ઘટાડવા માટેની ટિપ્સ અને ટેકનીક્સની સમજણ ડેન્નિસ આર્ટર આપે છે.

આ મહિનાના ASQ’s Influential Voice છે – પ્રેમ રંગનાથ.

પ્રેમ રંગનાથ વરિષ્ઠ નિયામક અને Quintiles Inc.માં આઈટી ડીલીવરી એક્ષસેલન્સ અને રીસ્ક અસ્યૉરન્સના વડા છે. તે ઉપરાંત તેઓ ASQના વરિષ્ઠ સભ્ય પણ છે. ગુણવત્તાને જરૂરી અને મહત્ત્વની વર્તણૂક તરીકે અપનાવવામાટે તેઓને અલગ અલગ ટીમ સાથે કામ કરવું ગમે છે.K-12માં બધા જ આપસી વ્યવહારોમાં અને નિર્ણયોમાં શરૂઆતથી જ ગુણવત્તા વિચારસરણી અને પધ્ધતિઓ લાગુ કરવા માટે તેઓ ખાસ રસ લે છે. મિલ્વૉકીની માર્ક઼ૅટ યુનિવર્સિટીમાં તેઓ સૉફટવેર ગુણવત્તા અને પ્રોડક્ટ મૅનેજમૅન્ટ પર સ્નાતક કક્ષાના વર્ગો ભણાવે છે. તેમના બ્લૉગ - The Art of Quality -ની ટેગલાઈન છે : વ્યવસાયિકો અને વિદ્યાર્થીઓને કળા માટે અભિરૂચિ કેળવવા માટેની પ્રેરણા મળે તેવા વિચારો અને અનુભવો.

સુધારણાની સફરમાં આપણે જે નવી કેડીને અનુસરવાનું શરૂ કરેલ છે તેને હજૂ વધારે અથપૂર્ણ કરવા માટે આપનાં સૂચનો અને ટિપ્પ્ણીઓ આવકાર્ય છે.