વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : જાન્યુઆરી, ૨૦૧૬

આ મહિનાના અંક માટે આપણી પાસે સંગીતકારો, ગાયકો, ગીતના પ્રકાર, ગીત પહેલીવાર રજૂ થયું તેનો સમય  જેવાં વિવિધ પાસાંઓની આવરી લેતાં ગીતો છે.

હરીશ રઘુવંશીએ આપણને એક જ ક્લિપમાં સાવન (૧૯૫૯)નાં બધાં ગીતો મોકલ્યાં છે. ફિલ્મમાં સંગીત હંસરાજ બહલનું હતું અને ગીતો પ્રેમ ધવને લખ્યાં હતાં. આ ફિલ્મનાં અમુક ગીતો આજે પણ હજૂ એટલાં જ પ્રચલિત છે. તો સામે કેટલાંક ગીતો સાવ વીસારે પડી ચૂક્યાં છે.

જેમને આ દરેક ગીત અલગથી સાંભળવાં છે, તેમની સગવડ માટે દરેક ગીત અલગથી પણ આપણે મૂક્યાં છે.

• ભીગા ભીગા પ્યારકા સમા - શમશાદ બેગમ, મોહમ્મદ રફી 
• તુમને કહા છૂ, મૈને છૂ લિયા - સુમન કલ્યાણપુર, મહેન્દ્ર કપૂર 
• હમે કૂછ હો ગયા જી - શમશાદ બેગમ, મોહમ્મદ રફી 
• દેખો બીના સાવન બરસ રહી બદલી - મોહમ્મદ રફી 
• મેરી ગગરીનુ ઘુંઘરૂ લવા દે - શમશાદ બેગમ, મોહમ્મદ રફી 
• કાન્હા છોડો બાંસરી, કન્હૈયા છેડો બાંસરી, નાચે રાધા ઝૂમ ઝૂમ કે  - લતા મંગેશકર 
• મુરલી તેરી પાયલ મેરી, બૂ ગાયે મૈં નાચું છમ છમ છમ - લતા મંગેશકર, મહેન્દ્ર કપૂર 
• નૈન દ્વારસે મનમેં વોહ આકે તનમેં પ્યાસ જગાયે - લતા મંગેશકર, મુકેશ 
• તુમ્હે યાદ કિયા મેરે દિલ ને - લતા મંગેશકર

ભગવાન થાવરાણીની પસંદનાં ગીતો સાથે તેમની સ-રસ ટિપ્પણીઓ પણ માણીએ -

મેર લાડલો તુમ તો ફુલોફલો – સંત જ્ઞાનેશ્વર (૧૯૬૪)– લતા મંગેશકર – લક્ષ્મીકાન્ત પ્યારેલાલ

અર્થસભર શબ્દો, લતાના અવાજનું જાદુ,, બહુ જ કર્ણપ્રિય હાલરડું.. પણ તો પણ લગભગ ભૂલાવાને આરે..

આ ગીતનું એક બીજું સ્વરૂપ પણ છે, જે મોહમ્મદ રફીના સ્વરમાં રેકોર્ડ થયેલ છે

ઓ મૃગનયની ચંદ્રમુખી – રંગ બિરંગી(૧૯૮૩)– આર ડી બર્મન

શાસ્ત્રીય રાગ પર અધારિત પંડિત વસંતરાવ દેશપાંડે  અને (મોટા ભાગે ) આરતી મુખર્જી..પણ મને તો ગીતનું ફિલ્માંકન વધારે ગમ્યું..દાંપત્યપ્રેમને ઉમરની નજર નથી લાગતી તે અદાકારીના ઉસ્તાદ ઓમ પ્રકાશ અને છાયા દેવીએ ખૂબ જ સહજતાથી રજૂ કરે છે..બંનેનો એક્બીજાં માટેનો પ્રેમ માત્ર ગાયનમાં જ નહીં તેમની નજરોમાં પણ ડોકાય છે...साथ जियेंगे साथ मरेंगे गाते गाते गाना ...ગીતના બોલ યોગેશ (કે પછી માયા ગોવિંદ)ના છે

સારી દુનિયા સે પૂછા – મિલન (૧૯૫૮) – લતા મંગેશકર – હંસરાજ બહલ

લતાનાં ચિરપવિત્ર ગીત, हाए जिया रोए, માટે આપણને આ ફિલ્મ તો યાદ છે જ.. એ  અદૂભૂત રચના આપણે અનેકવાર સાંભળી છે ...એ લોકપ્રિય રચનાની છાયામાંથી પ્રસ્તુત રચનાને બહાર લાવવાનો આ પ્રયાસ છે....!

જહાંવાલે તૂને યે ક્યા ઝિંદગી દી .. જો આજ તક હુઆ - ગુલે બકાવલી (૧૯૬૩) - મોહમ્મદ રફી - હંસરાજ બહલ - ગુલશન બાવરા 

અમર રફીના સ્વરમાં હંસરાજ બહલે, हाए जिया रोए માટે પ્રયોજેલ રાગ દરબારીની અલગ જ પ્રકારની રચના

અલવિદા જાન-એ-વફ઼ા – બેનઝીર (૧૯૬૪)– લતા મંગેશકર - એસ ડી બર્મન

બિમલ રોય પ્રોડક્શન્સનું આ રત્ન ટિકિટબારી પર સદંતર નિષ્ફળ રહ્યું હતું, અને હવે તો ભૂલાઇ પણ ચૂક્યું છે..અજાણ્યા એવા નિર્દેશક ખાલેદ નિદર્શિત આ ફિલ્મ મુસ્લિમ સમાજને પ્રતિબિંબિત કરતી ફિલ્મોમાંની એક ફિલ્મ છે. મુખ્ય ભૂમિકામાં અશોક કુમાર, મીના કુમારી, શશી કપૂર અને તનુજા હતાં.. ફિલ્મનું રફીનું ચુલબુલું ગીત - દિલમેં એક જાન-એ-તમન્નાને જગા પાઈ હૈ, આજે ગુલશનમેં નહીં ઘરમેં બહાર આઈ હૈ - અને લતાના સ્વરમાંના બીજા બે એક ગીત બહુ લોકપ્રિય રહ્યાં હતાં. પણ લતાના સ્વરનું આ ગીત તો મારી દૃષ્ટિએ એ બધામાં બાજી મારી જાય છે. ફિલ્મમાંથી ગીત કાઢી નખાયું હતું, એટલે વિડીયો ક્લિપ માં માત્ર ગીતનું ઑડીયો સ્વરૂપ જ સાંભળવા મળે છે.. બહુ જ અર્થપૂર્ણ બોલ ગીતના કરૂણરસને ધેરો બનાવે છે.

સમીર ધોળકિયાએ આ ગીતોને યાદ કર્યાં છે -

બીતા હુઆ એક સાવન - શોખિયાં (૧૯૫૧) - લતા મંગેશકર - જમાલ સેન

                       (રાજકોટથી મહેશ જોશીએ  આ ગીત મોકલ્યું હતું)

સંગીતકાર જમાલ સેનની એક બહુ મધુર પણ ઓછી જાણીતી થયેલી રચના...મૂળે આ ગીત કેદાર શર્માની ફિલ્મ 'શોખિયાં' માટે રેકોર્ડ કરાયું  હતું...જમાલ સેનને આ ફિલ્મ દ્વારા ફિલ્મ જગત ક્ષેત્રે પ્રવેશ કેદાર શર્માએ આપ્યો હતો...કોઈ કારણોસર ફિલ્મમાંથી ગીતની બાદબાકી થઈ ગઈ હતી...જમાલ સેનનાં ૧૯૭૯માં અવસાન બાદ, કેદાર શર્માએ પછીથી તેમની ટેલીફિલ્મ 'પહેલા ક્દમ'(૧૯૮૦)માં આ ગીતને વાપર્યું હતું.

અરૂણ કુમાર દેશમુખે ‘અતુલ્સ સોંગ અ ડે’ પર મૂકેલ બે પોસ્ટમાં રજૂ થયેલ ગીત પણ સમીર ધોળકિયાએ યાદ કરાવેલ છે -

સમ્મા યે પ્યારકા બહાર કે યે મેલે - બાગ઼ી સિપાહી (૧૯૫૮) - મન્ના ડે, આશા ભોસલે - શંકર જયકિશન

મન્ના ડે-આશા ભોસલેનું આ બીજું યુગલ ગીત કહી શકાય. આ જોડીનું પહેલું યુગલ ગીત - રાત ગયી ફિર દિન આતા હૈ, ઈસી તરહ આતે જાતે હી યે સારા જીવન જાતા હૈ -૧૯૫૩ની ફિલ્મ બુટ પોલિશમાં હતું. બુટ પોલિશમાં મન્ના ડે-આશા ભોસલે-મધુબાલા ઝવેરીનું એક ત્રિપુટી ગીત - ઠહર જરા ઓ જાનેવાલે બાબુ મિસ્ટર ગોરેકાલે, કબસે બૈઠેં આસ લગાયે હમ મતવાલે પાલિસવાલે - પણ હતું. મન્ના ડે-આશા ભોસલેની જોડીએ ૨૦૦૫ સુધી ૧૬૮ ગીતો આપ્યાં, તેની સામે મન્ના ડે-લતા મંગેશકરની જોડીએ ૧૦૬ ગીતો આપ્યાં છે.

આજા આજા આજા નદિયા કિનારે - રાજહઠ (૧૯૫૬)- લતા મંગેશકર - શંકર જયકિશન- શૈલેન્દ્ર

પર્દા પર આ ગીત હેલને રજૂ કર્યું છે.

Four Aces and A Queen માં પરાગ સંક્લા ગીતા દત્ત દ્વારા ગવાયેલાં હંસરાજ બહલ, બુલો સી રાની, ચિત્રગુપ્ત અને અવિનાશ વ્યાસનાં ઓછાં જાણીતાં થયેલાં ગીતો યાદ કર્યાં છે. એ લેખમાં ઉલ્લેખ થયેલ પણ જેની વિડીયો લિંક નથી અપાઈ તેવાં આ સંગીતકારનાં ગીતા દત્તનાં આવાં એક એક પ્રતિનિધિ ગીતને અહીં રજૂ કરેલ છે –

દો રોઝ઼કા જલવા હૈ - રાજપુત (૧૯૫૧) ગીતા દત્ત, હમીદા બાનો અને સાથીઓ - હંસરાજ બહલ  -

સ્ત્રી-ગાયકોએ ગાયેલી કવ્વાલીઓ પ્રમાણમાં ઓછો ખેડાયેલો પ્રકાર ગણાય, તેમાં વળી ગીતા દત્તનો સ્વર તો કવ્વાલીમાં ભાગ્યે જ સાંભળવા મળે !

નદિયા કિનારે મોરા ડેરા, મશાલ જલે સારી રતિયાં - તરંગ (૧૯૫૨) –

ગીતા દત્ત, શમશાદ બેગમ, મોહમદ રફી અને થોડી પંક્તિઓમાં સંગીતકાર ખુદ ચિત્રગુપ્ત એવું ચોકડી ગીત..૧૯૫૮થી ૧૯૬૩ની વચ્ચે ચિત્રગુપ્તે ગીતા દત્તના સ્વરમાં ૫૦ જેટલાં ગીતો આપ્યાં છે..

જવાનીયાં નીગોડી સતાયે, ઘુંઘટ મોરા ખુલ ખુલ જાયે - દરોગાજી (૧૯૪૯) - બુલો સી રાની - ગીતા દત્તનો અવાજમાં જુવાનીનો તરવરાટ કેવો છલકે છે...

ગુન ગુન ગુન કરતા ભંવરા - હર હર મહાદેવ (૧૯૫૦) - અવિનાશ વ્યાસ –

ગીતમાં 'ગુન ગુન'નો ખૂબ જ અદ્‍ભૂત રીતે થયેલો પ્રયોગ ભંવરાનાં ગુંજનને કેટલી સ-રસપણે જીવંત કરી આપે છે....

કે એસ ભાટીયા અને અન્ય વાચક મિત્રો My favourite ‘special’ Asha Bhosle songsમાં વિવિધ ગીતોને તેમના પ્રતિભાવો દ્વારા ઉમેરતા જ રહ્યાં છે. એ બધાં ગીતો પોતે જ એકથી વધારે લેખ માટેની સામગ્રી બની રહે તેવાં જ છે. હાલ પુરતું, આપણે અહીં એક પ્રતિનિધિ ગીત જ લઈશું

આપકી બાતેં આપકી કસમેં સબ જૂઠે - કાલા સમંદર (૧૯૬૨) - આશા ભોસલે - એન દત્તા

આ ચર્ચામાં કેટલીક અન્ય ગાયિકાઓનાં પણ ભૂલાવે ચડેલાં ગીતોને પણ યાદ કરાયાં છે, જેમ કે સુમન કલ્યાણપુરનું ગીત મેરી પ્રીત મેરા પ્યાર બોલે આજ બાર બાર - તીર્થ યાત્રા (૧૯૫૮) - સંગીતઃ સુરેશ તલવાર

ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના અંકમાં મૌલિકા દેરાસરી સાથે મારે બહુ ખાસ્સો સ-રસ પત્રવ્યવહાર થયો. તેમનાં જેવાં યુવાન પેઢીનાં વાચક મિત્ર આટલો રસ લે તે તો પ્રોત્સાહક નીવડે એ સીધાં પરિણામ ઉપરાંત આપણી લેખમાળા માટે નવી સામગ્રી પણ તેમાંથી મળવાનો બીજો ઘણો મોટો ફાયદો પણ મળ્યો. તેમણે હેમંતકુમારના સ્વર-સંગીતવાળું ઝીંદગી કિતની ખુબસુરત હૈ, આઈયે આપકી ઝરૂરત હૈ (બીન બાદલ બરસાત - ૧૯૬૩)ને યાદ કર્યું. તેની સાથે લતા મંગેશકરના સ્વરમાં તેનું પ્રતિબિંબ-જોડી ગીત પણ યાદ આવે.

આ ચર્ચાના જ સંદર્ભે, હેમંત કુમારનાં વિસારે ચડતાં ગીતો શોધતાં, લતામંગેશકર સાથેનું યુગલ ગીત, હો ધીરે ધીરે - આગોશ (૧૯૫૩) મળી આવ્યું. શૈલેન્દ્રના બોલને રોશને સ્વરબદ્ધ કરેલ છે. છે ને એક અનોખું સંયોજન !

આપણા દરેક અંકના સમાપનમાં આપણે મોહમ્મદ રફીનાં ભૂલાવે ચડેલાં ગીતોને યાદ કરવાનાં છીએ. આ મહિને આપણે અનિલ બિશ્વાસે સ્વરબદ્ધ કરેલ મોહમ્મદ રફીનાં 'હીર' (૧૯૫૬)નાં ગીતો સાંભળીશું. અનિલ બિશ્વાસનો રફી પ્રત્યેનો ઓછો પ્રેમ ફિલ્મ સંગીતના રસીકોમાં બહુ ચર્ચાયો છે, પણ આપણે એ ચર્ચાથી થોડાં અલગ રહીને જ આ ગીતો અહીં મૂક્યાં છે.
ઓ ખામોશ જમાના હૈ - આશા ભોસલે સાથે - ગીતકાર મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

લે જા ઉસકી દુઆએ, હો સકા જો ન તેરા - ગીતકાર મજરૂહ સુલ્તાનપુરી

પ્રીત કા રોગી હોયા જોગી, અલ્લાહ તેરી ખૈર કરે - ગીતકાર રાજેન્દ્ર કૃષ્ણ

આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે આપણી યાદમાં વિસરાતાં જતાં બીજાં આવાં જ અવિસ્મરણિય ગીતો સાથે ફરી મળીશું...તમને આવાં અવિસ્મરણીય ગીતો યાદ આવે તો જરૂરથી જણાવશો……

ભૂગોળનું વેર \ અમેરિકાની નિયતિ \ બ્રૌડેલ,મેક્ષિકો અને મહાચક્રવ્યૂહ

ભૂગોળનું વેર \ The Revenge of Geography

ભાગ : ૩ - America’s Destiny \ અમેરિકાની નિયતિ

પ્રકરણ : ૧૫- Braudel, Mexico and Grand Strategy \ બ્રૌડેલ,મેક્ષિકો અને મહા ચક્રવ્યૂહ

લેખક : રૉબર્ટ ડી કપ્લાન

૭મી ડીસેમ્બરના પ્રકાશિત થયેલ આ પરિચયાત્મક લેખના ત્રણ ભાગમાંના પહેલા ભાગમાં આપણે પુસ્તકની Preface \'પ્રસ્તાવના' અને બીજાં પ્રકરણ ' The Revenge of Geography \ ભૂગોળનું વેર'ના સંકલિત અવતરણનો પરિચય કર્યો હતો. તે પછી ૨૧ ડીસેમ્બર, ૨૦૧૫ના બીજા ભાગમાં આપણે પુસ્તકના બીજા ભાગ - The Early-Twenty First Century Map \ ૨૧મી સદીની શરૂઆતનો નકશો - નાં બારમા પ્રકરણ  - India’s Geopolitical Dilemma \ ભારતની ભૂરાજનૈતિક દ્વિધા -ની વાત કરી હતી.

આ પરિચયના ત્રીજા અંક અને સમાપનમાં આપણે પુસ્તકના ત્રીજા ભાગ - America’s Destiny \ અમેરિકાની નિયતિ- નાં પંદરમા પ્રકરણ Braudel, Mexico and Grand Strategy \ બ્રૌડેલ,મેક્ષિકો અને મહા ચક્રવ્યૂહ - ની વાત કરીશું.

પુસ્તકના અત્યાર સુધી જણાતા મુખ્ય થીમ - યુરેશિયાના સમશીતોષ્ણ પ્રદેશનો વિશ્વના ભૂરાજનૈતિક ઇતિહાસના કૅન્વાસ પર ભૂગોળ-પ્રેરિત પ્રભાવ -ને પ્રસ્તુત પ્રકરણ સાથે સાંકળી લેવા માટે લેખકે ફર્નાન્ડ બ્રૌડેલનાં સૌથી વધુ વગદાર પુસ્તક – The Mediterranean and The Mediterranean World in the Age of Philip II - નો આધાર લીધો છે. બ્રૌડેલનાં ભૌગોલિક દિગ્દર્શકયંત્રમાં ભૂમધ્યને સહારાનાં રણની નજદીકમાં રહેલા અનેક સમુદ્રોના સંકુલ તરીકે જૂએ છે. બ્રૌડેલની કહાણીમાં કોઈ એક માણસના અવરોધોને અતિક્રમવાના પ્રયત્નોની વાતને પ્રાધાન્ય આપવાને બદલે લોકસમુહો પર વ્યક્તિનિરપેક્ષ અને ઊંડે સુધી અસર કરતાં માળખાકીય પરિબળોના ધીમે ધીમે થતી અસરો કેન્દ્રસ્થાને જોવા મળે છે. પાણીની અછત અને પર્યાવરણ પ્રેરિત ઘટનાઓથી ગીચોગીચ ભરેલા પ્રદેશોપરની અસરોને બ્રૌડેલ તેમની શૈલી વડે સાહિત્યિક સ્પર્શ અને મિજાજ નો ઓપ આપે છે.

પર્યાવરણીય ફેરફારો અને તેની જૂદા જૂદા પ્રદેશોની અલગ અલગ અસરો એક ચોક્કસ સ્વરૂપે દેખાય તેટલા સમય અંતરાલના પરિપ્રેક્ષ્યની જે વાત બૌડેલ કરે છે એટલા લાંબા ગાળે હવે પછી ભૂરાજનીતિ શું સ્વરૂપે રહેશે તે કહેવું તો મુશ્કેલ જ કહી શકાય. જોકે માનવજાતની કુદરતી પરિબળોની સાથે મુઠભેડને તો દીર્ઘ કાલિન (ફ્રેંચઃ longue duree) પરિપ્રેક્ષ્યમાં જોવામાં આવે ત્યારે જ તે આપણી સમજમાં ઉતરે તે પ્રકારનાં ચિત્ર તરીકે ઉભરી આવે છે તે બાબતની પણ અહીં નોંધ લેવી જોઈએ.

એટલાં દૂરનાં ભવિષ્યની દૃષ્ટિએ જોતાં અમેરિકાના ભૂતકાળ કે વર્તમાનમાં બૃહદ મધ્ય એશિયા કે અફઘાનિસ્તાન, કે પછી ભારતવર્તી નીતિવિષયક વ્યસ્ત વિચારસરણી અને તેને આનુશાંગિક પગલાંઓની સામે તેને ઘરઆંગણે - અમેરિકાની દક્ષિણ સરહદે - ધુંધવાતી રહેલ નિષ્ફળતા આ પ્રકરણનો કેન્દ્રવર્તી વિચાર છે. યુરેશિયાથી આ ઘટના-મંચ ખાસ્સો અંતરે છે, પણ તેનાં મૂળ તો અમેરિકાની ભૂગોળમાં જ છે. પૂર્વમાં પ્રશાંત અને પશ્ચિમમાં એટલાન્ટિક મહાસાગર અને ઉત્તરે  કેનેડાનો ઉત્તર ધ્રુવીય પ્રદેશના એ અમેરિકાની ભૌગોલિક સીમાઓ છે. પણ  તેની ખરી સંવેદનશીલ સીમા તો તેની નૈઋત્ય સરહદો છે. ભારતીય ઉપખંડના વાયવ્ય સરહદ પ્રદેશોની જેમ આ સરહદ પણ અહીની સંસ્કૃતિ પર અલગ જ પ્રકારનું દબાણ બનાવી રાખે છે. ઇસવીસનની છઠ્ઠી થી લગભગ અઢારમી ઓગણીસમી સદી સુધીના હિંદ ઉપખંડના ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્યની જેમ જ અમેરિકા અને મેક્ષિકો વચ્ચે આવકનાં સ્તરમાં બહુ જ મોટો તફાવત છે. દુનિયાના કોઈ પણ બે અડોઅડ આવેલા પાડોશી દેશોની આવકનાં સ્તરમાં તફાવતોમાં આ તફાવત સૌથી મોટો છે.

અમેરિકાની અર્ધાથી પણ વધારે દક્ષિણી સીમા, મેક્ષિકો-અમેરિકાનાં ૧૯૪૬-૪૮નાં યુદ્ધ પછીથી, રણની વચ્ચેથી પડાયેલ કૃત્રિમ સરહદ છે.

૧૯૪૦ પછી મેક્ષિકોની વસ્તીમાં પાંચ ગણો વધારો નોંધાયો છે.તેથી પણ નજદીકના સમયમાં જોઈએ તો ૧૯૯૪માં NAFTAમાં સહીસિક્કા થયા બાદ ઉત્તર મેક્ષિકોની વસતી બમણી થઈ ગઈ છે. આમ છતાં અમેરિકાના પૂર્વકિનારામાં વસતા રાજકીય બૌદ્ધિક ભદ્ર વર્ગને જેટલાં ઇસ્રાયેલ કે ચીન કે ભારત સ્પર્શે છે તેટલું મેક્ષિકો નથી અડતું. પણ એ તો ભાવિ વાસ્તવિકતા દેખાય જ છે કે અન્ય કોઈ દેશ કરતાં અમેરિકાની નિયતિ પર મેક્ષિકોની અસરો બહુ વ્યાપક સ્તરે પડશે.

નશાખોર પદાર્થોને કારણે થતાં ખૂનોમાંનાં સૌથી વધારે ખૂનો મેક્ષિકોનાં ૩૨ રાજ્યોમાંથી ઉત્તર મેક્ષિકોનાં છ રાજ્યોમાં નોંધાયાં છે. ઉત્તર મેક્ષિકો મેક્ષિકોના બીજા વિસ્તારોથી કેટલું જૂદું પડે છે તે આ એક બાબતથી જ સમજી શકાય છે. બહુરાષ્ટ્રીય નશાખોર દ્વવ્યોની ટોળકીઓના તાબાવાળી આવી ૨૦૦૦ માઈલ લાંબી સરહદ અમેરિકા ઉત્તર મેક્ષિકો સાથે ધરાવે છે.

અમેરિકા એંગ્લો-પ્રોટેસ્ટંટ વસાહતીઓનો અને દેશાંતરવાસીઓનો દેશ છે. અમેરિકાના સમાજનો દાર્શનિક અને સાંસ્કૃતિક આધાર-સ્થંભ જ એંગ્લો-પ્રોટેસ્ટંટ વસાહતીઓને કહી શકાય. અમેરિકામાં વસવા આવતા દેશાંતરવાસીઓએ અમેરિકન તરીકે સ્વીકારાવા માટે એ એંગ્લો-પ્રોટેસ્ટંટ સંસ્કૃતિને અપનાવવી જ પડે છે. અમેરિકાની પરંપરાગત ઉદારમતવાદી વિચારસરણીનું મૂળ જ તેનો પ્રોટેસ્ટંટવાદી  વિચારધારામાંથી થયેલ જન્મ છે. હવેનાં વર્ષોમાં અમેરિકામાં સ્થળાંતર માટે આવી રહેલ સ્પેનીશ-ભાષી દક્ષિણ અમેરિકન પ્રવાહ અમેરિકાના ઇતિહાસમાં સૌથી ઓછું વૈવિધ્ય ધરાવતું પરિબળ હોવાને કારણે વૈવિધ્યની ચુસ્તપક્ષકાર ઉદારમતવાદી અમેરિકન વિચારધારામાં માર્મિકપણે ફરક પાડતો રહેશે.

આ આખી વાતમાં આગળ પડતી ભૂમિકા તો ભૂગોળની જ છે. આજનાં ટેક્ષાસ, ન્યુ મેક્ષિકો, એરીઝોના, કેલીફોર્નીયા, નેવાડા અને ઊટાહ ૧૮૩૫-૩૬ની ટેક્ષાસની સ્વતંત્રતાની લડાઈ અને મેક્ષિકો-અમેરિકાનાં ૧૯૪૬-૪૮નાં યુદ્ધ સુધી તો મેક્ષિકોના જ ભાગ હતાં. એ પણ સંજોગોની ભૌગોલિક વિશેષતા છે કે આ પ્રદેશો જ અમેરિકાનાં નવાં અશ્મિભૂત બળતણ - શેલ ગેસ \ shale gas (પોચા પથ્થરોમાંથી નિકાળાતો કુદરતી વાયુ)-ના મુખ્ય પેદાશકારો છે જે અમેરિકાને તેલ-વાયુના ચોખ્ખા આયાતકારમાંની ચોખ્ખા નિકાસકાર બનાવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવી રહેલ છે.

મેક્ષિકો જ એક એવો દેશ છે જેના પર અમેરિકાએ આક્રમણ કર્યું છે, તેની રાજધાની પર કબજો કર્યો હતો અને તેના ઘણા પ્રદેશો પોતાનામાં ભેળવી દીધા છે. કદાચ આ કારણથી આ એકસમયે પોતાના સ્વદેશના જ ભાગરૂપ પ્રદેશોમાં આવીને વસતા દેશાંતરવાસીઓને અન્ય કોઈ પણ બીજા દેશાંતરવાસીઓ કરતાં વધારે 'ઘર જેવું' અનુભવાય છે. ત્રીજી પેઢીના મેક્ષિકન-અમેરિકનોનો તેમની માતૃભાષા સાથે જળવાઈ રહેલ વધારે મહાવરો પણ આ હિસ્પેનિક સમુદાયોની અન્ય દેશાંતરવાસીઓની વસ્તીઓ કરતાં વધારે ગીચતાને કારણે જ છે એમ કહી શકાય.

ખરેખર તો ૨૧મી સદી દરમ્યાન અમેરિકા બે મહાસાગરોની વચ્ચેના પૂર્વથી પશ્ચિમના સમશિતોષ્ણ, ગૌરવર્ણી ચામડી ધરવાતાં લોકોની સંસ્કૃતિ ધરાવનાર દેશને બદલે  ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ પોલીનેસીયા-વ-સ્પેનિશઅમેરિકનમિશ્ર સંસ્કૃતિ તરીકે ઉભરશે. માત્ર ટેક્નોલોજીના બલબૂતા પર જ નહીં પણ મેક્ષિકો અને મધ્ય અમેરિકાની વસ્તીનાં દબાણથી પણ તે બાકીની દુનિયાની વધારે દુનિયાની નજદીક સરકશે.

પણ આ દર્શન સફળ થવા માટે નિષ્ફળ નહીં, પણ  સફળ મેક્ષિકો આવશ્યક છે. અમેરિકા તરફી કોલંબિયાની સાથે સ્વાભાવિક સૂરમાં કામ કરતું સ્થિર અને સમૃદ્ધ મેક્ષિકો  પશ્ચિમ ગોળાર્ધના વસ્તીની દૃષ્ટિએ સૌથી મોટા, ત્રીજા અને ચોથા દેશને એકબીજામાં જોડી શકવાનું સામર્થ્ય ધરાવે છે.

પરંતુ મેક્ષિકો અત્યારે ત્રિભેટે ઝળુંબી રહેલ છે - એકતરફ તે નશીલાં દ્રવ્યની ટોળકીઓની સામે બાથ ભીડવાના પ્રારંભિક તબક્કામાં કહી શકાય તો બીજી બાજૂ તે સાવ અરાજકતામાં ખુંપતું દેખાય, તો વળી ક્યારેક બંને દિશાઓ ભણી ખેંચાવાની દશામાં દેખાય છે. આવા પાતળી દોરીને તાંતણે લટકી રહેલ  ભવિષ્યના સંજોગોમાં અમેરિકા જે કંઇ કરશે તે સમગ્ર ખેલનાં ભાવિની દિશા નક્કી કરનારૂં નીવડી શકે છે.

આર્નોલ્ડ જે. ટોયન્બીનું કહેવું રહ્યું છે કે અતિવિકસિત સમાજ અને સાવ વણવિકસિત સમાજની સીમાઓ વચ્ચે સંતુલન શક્ય નથી, વણવિકસિત સમાજ તરફ સીમા આગળ વધે.[1]

આમ, મેક્ષિકો અને કેનેડા સાથે મળીને એક સૂત્રથી જોડાયેલ, દ્વિભાષી મહારાજ્ય જેવી કોઈ સંરચના અમેરિકા મૂર્ત કરી શકશે કે કેમ તેના પર તેની આર્થિક સત્તા કે સાંસ્કૃતિક સત્તા કે નૈતિક સત્તા કે પછી રાજકીય કે લશ્કરી સત્તા મહદ્‍ અંશે નિર્ભર કરશે.

અંતમાં, “વૈશ્વિક લડાઈઓ, તેમ જ વૈશ્વિક શાંતિ,માં દરેક ક્ષેત્રો અને વિસ્તારો એક બીજાં સાથે જોડાયેલ હોય છે. એકબીજાંથી ભલે ગમે તેટલાં દૂર હોય, પણ ગમે તે એકમાં થતી સફળતા કે નિષ્ફળતાની બીજાં બધાં પર તરત જ, નિર્ણાયક અસરો પડીને જ રહે છે." ૧૯૪૪માં લેખકના મરણોપરાંત પ્રકાશિત થયેલ આ કથન આજે તે સમય કરતાં પણ વધારે સાચું જણાઈ રહ્યું છે.[2]

---

[1] Arnold J Toynbee – A Study of History

[2] Nicholas John Spykman, The Geography of Peace (1944)